Bronz (ya da tunç) adı, önceleri yalnızca içinde % 25 oranında KALAY bulunan BAKIR ALAŞIM'la-rına verildi. Ama günümüzde çok sayıda bakır alaşımına, içinde kalay "bulunup bulunmadığı gözönüne alınmaksızın, bronz denmektedir. Bronz (Tunç) çağı, Cilalı Taş Devrini (Neolitik çağ) izleyen dönemdir. İnsanoğlu, ilk kez bu çağda METAL kullanmıştır. Başlangıçta, doğada bulunan bakır, altın ve gümüşten yararlanan insan, İ.Ö. 3 000 dolayında bronzu buldu ve maddenin alet yapımındaki üstünlüklerini hemen değerlendirdi.
Tunç yapımı için gereken kalay, ilk olarak eski Anadolu'da bulundu. Fenikeliler ve Romalılar gibi ilk uygarlıklar, kalayı İngiltere, İspanya ve Kuzey Fransa gibi yerlerden alırlardı. Yunanistan, İngiltere, Almanya ve başka yerlerdeki Bronz çağından kal-, ma sitlerde, bu insanların eritme ve DÖKÜM işlerinde oldukça hünerli olduğunu gösteren bronz eşyalar bulunmuştur. Bronz, Demir devrinde de, süs ve ev eşyası yapımında, yaygın olarak kullanıldı. Daha sonra da, top ve kilise çanı yapımının başlıca metali haline geldi.

Bronz yapımı: Bronz yapımı PİRÎNÇ'inkine benzer. Saf ve kırpıntı bakır bir fırında eritildikten sonra, kalay ve öteki alaşım maddeleri eklenir. Erimiş bronz, fırından kalıplara akıtılarak, daha sonraki döküm ve biçimlendirme işlerinde kullanılan külçe haline getirilir. Bu iş için değişik fırın tipleri kullanılmaktadır. Belli başlıları ; elektrik indüksiyon fırınları ve petrol ya da gazla ısıtılan büyük kaplarda metalin eritildiği pota fırınlarıdır

Top bronzu: Top bronzu, ÇİNKO eklenmiş bronzdur. İlk kez top vb. savaş gereçleri yapımında kullanıldığı için bu adı almıştır. Yaklaşık %88 bakır, %8-l0 kalay ve %2-4 arasında çinkodan oluşur. Döküm özellikleri çok üstündür. Çeşitli mühendislik uygulamalarının yanı sıra mil yatağı, dişli takımı ve süs eşyası yapımında yaygın olarak kullanılır. Kurşunlanmış, nikelli top bronzu %5'er oranında kurşun ve nikel içerir. İçindeki metallerin oranlarının değiştirilmesiyle değişik nitelikle top bronzları yapılabilir. % 88 bakır, % 10 kalay ve % 2 çinko alaşımına, «Amirallik top bronzu» denir. Ağır yüklü, düşük hızlı mil yatağı yapımına çok uygundur. Korozyona karşı çok dirençli olan bu metal pompa ve vana yapımında da kullanılır.
Pirinçte olduğu gibi, kurşun katılması, bronzun işlenmesini kolaylaştırır. Çünkü, sözgelimi torna tezgahında işlendiğinde kesilen parça, kesici aygıta zarar verecek olan sarmal biçimde çıkmak yerine, küçük parçalar halinde çıkar. Alaşımda kurşunun bulunması, aygıtlara ve malzemeye zarar vermeden yüksek kesme hızıyla çalışılabilmesini sağlar. % 85 bakır, % 5 kalay, % 5 çinko ve % 5 kurşunlu alaşım gibi top bronzları, küm kalıplarda döküm yapmak için kullanılır. % 0,05'e kadar oranda fosfor katılması, alaşımdan oksijenin giderilmesine yardımcı olur ve dökümlerde kabarcıklar oluşmasını önler.

Fosfor bronzu: Temel bakır ve kalay alaşımına % 0,1-0,5 arasında fosfor eklenmesiyle, en önemli tunç çeşitlerinden biri oluşturulur. Fosfor içeriği % 0,3'ü geçerse, bunun bir bölümü kimyasal olarak bakırla birleşir ve bakır fosfür (Cu3P) ortaya çıkar. Bu da alaşımı sertleştirir. Fosfor bronzunun bakır içeriği, genellikle, % 85 - 90 arasındadır. Kurşunlu fosfor bronzunun % 3,5'i kurşundur. Fosforu % 0,3'den az olan fosfor bronzları esnek, magnetik olmayan, korozyona karşı dirençli bronzlardır. Bu özellikler, sözkonusu metali, röleler ve öteki elektrik devrelerinin anahtarlarındaki temaslar için kullanışlı kılar.
Daha çok fosfor içeren bronzlar, yataklarda kullanılır. Kurşunlu çeşitler özellikle yüksek hız ve basınç altında kalan yataklar için uygundur. Burada, makina yağı tabakası parçalanma eğilimi gösterir ve yumuşak kurşun metali yağ görevi yapar. Ayrıca bu alaşımların sertliği, hadde fabrikalarındaki, döner platformlardaki ve ağır makinaların yataklarındaki ağır yüke dayanmalarını sağlar.

Kurşunlu kalay bronzu: Bunlar % 20'ye kadar kurşun içeren temel bakır-kalay alaşımlarıdır. Oranlar % 0,5-6 arasındaki düşük kurşunlu çeşitlerden, % 20'ye varan yüksek kurşunlu çeşitlere kadar değişir. Endüstri ve mühendislikte çeşitli kullanım alanları vardır. Düşük kurşunlu bronzlar buhar ve su donanımlarında, süs eşyalarında, cıvata, somun, kar-büratör, dişli takımları ve petrol pompaları için kullanılır. Yüksek kurşunlu bronzlardan ise, yüksek hız ve ağır yüklü yatakların ve pompaların yapımında yararlanılır.

Alüminyum bronzu: Alüminyum bronzu bakıra, % 1-2 oranında DEMİR ya da nikelle birlikte, ALÜMİNYUM katılmasıyla elde edilir. İçinde hiç kalay
olmamasına karşın, bu alaşıma da bronz denir. % 10' luk alüminyumla hafif ÇELİK kadar kuvvetli olur. Güzel bir altın rengi vardır ve korozyona karşı dirençlidir. Bu özellikleri süs eşyalarında, gemi pervanelerinde, altın taklidi takılarda yaygın olarak kullanılmasına yolaçar. Güçlü ve dayanıklı oluşu nedeniyle pompa parçaları, yataklar, dişli takımları ve uçak iniş takımları için uygundur. Bakırın alüminyum, manganez, nikel ve demirle alaşımlarından oluşan bir dizi bronz ise gemi pervaneleri, kam ve hidrolik donanımlarda kullanılır. Queen Elizabeth 2'nin pervaneleri bu alaşımların birinden dökülmüştür. En kuvvetli ve en dayanıklı bronzlardan biri, % 80 kadar bakır, % 10 alüminyum, % 5 nikel ve % 5 demir içerir.
Alüminyum bronzu birçok endüstri sürecinde kullanılan hidroklorik ve sülfürik asit gibi seyreltik asitlerden etkilenmez. Bu nedenle, turşu kabı ve asi-te dayanıklı pompa yapımında yaygın olarak kullanılır.

Bronz paralar:Günümüzde bütündünyada yaygın o-lan bronz paralar, İ.Ö. VII. yüzyıldan beri kullanılmaktadır. Bu alaşımların içeriğinde çok yüksek oranda bakır (çoğu kez % 97 kadar) ile çok az oranda kalay ve çinko vardır. 1789 Fransız Devrimi'nde birçok kilise yakılmış ve bronz kilise çanları eritilip, eşit miktarda bakırla karıştırılarak para yapılmıştı. Bunu izleyen elli yılda, alaşımın bileşimi değişti. Paralar % 95 bakır, % 4 kalay ve % 1 çinkodan yapılmaya başlandı. 1860'ta hu alaşım Fransa, İngiltere ve birçok ülkede kullanıldı ve 1920'lere kadar standart oran olarak kaldi. -1920'lerde ise kalay, çinko ve bakır fiyatlarındaki değişiklikler, birçok ülkenin paralarının içindeki bu metallerin oranlarının değişmesine neden oldu.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Kimya » Metalurji

Kaynak:4
1.cilt / s.311-312