Döküm, eritilmiş bir maddenin kalıp içine dökülerek, katılaşırken istenen biçimi almasını sağlama işlemidir. Buz yapımı, günlük yaşamda sık sık raslanan yalın bir döküm örneğidir. Ama endüstri işlemleri için üretilen yüksek nitelikli ve karmaşık biçimli dökümler, yüksek derecede uzmanlık ister. Bazı çömlek ve seramik türleri de, balçık döküm işlemiyle yapılır. Ne var ki kil ve sudan oluşan asıltının, yani balçığın katılaşması, gerçek bir katılaşma değildir. Döküm terimi, genellikle sıvı metal ve alaşımların katılaşmasını tanımlamak için kullanılır. Dökümün tarihi çok eski çağlara kadar uzanır. Mezopotamya'da aşağı yukarı İ.Ö. 2 500'lerden kalma, çok güzel altın, gümüş ve bronz döküm süs eşyaları bulunmuştur.
Dökümler ya da bazen adlandırıldığı gibi kütükler (ya da külçeler), dökümevinde ve döküm atölyelerinde yapılır. İlk işlemlerden elde edilmiş sıvı metallerin döküldüğü yalın ve oldukça kaba biçimler, kütük diye adlandırılır. Bu deyim, aynı yalınlıkta, ama daha sonra mekanik işlemlerden geçirilerek, işlenmiş eşyalara dönüştürülecek daha hassas biçimler için de kullanılır. Kütükler genellikle kokil kalıplar içine dökülür. Kokil kalıplar, genellikle dökme demirden yapılır; ama bazen suyla soğutulmuş bakırdan yararlanılır. Kokil kalıplar birçok kez kullanılabilir.
Daha sonraki bir işlemle biçiminde önemli bir değişiklik yapılmayacak olan döküm ürünlerine, döküm denir. Bunların yapımında kokil kalıpların yanı sıra, kum, yüksek sıcaklıklara dayanıklı çimento ve seramik kalıplar kullanılır. Dökümler genellikle kalıp maddesine ya da kullanılan yönteme göre adlandırılır. Sözgelimi, kum döküm sıkıştırılmış kum kalıp içinde, savurma döküm döner kalıplar içinde yapılır.
Birçok kez kullanılabilen dayanıklı seramik ya da grafit kalıplar dışında, metal olmayan kalıplar, döküm çıkarıldığı zaman parçalanır, yani her döküm için yeni bir kalıp yapılması gerekir. Bu nedenle, kalıp boşluğuna biçim vermede, bir modelden yararlanmak gerekir. Bu model, genellikle istenilen dökümün tam bir kopyası değildir. Üretimi kolaylaştırmak amacıyla, bu modele başka parçalar eklenir.
Döküm, üç boyutlu, karmaşık biçimlerin tek bir işlemle yapılmasını sağlayan, çok yönlü bir metal biçimlendirme yöntemidir. Biçim ne kadar karmaşıksa kalıbı hazırlamak o kadar zordur. Başlıca sorunlardan birini, girinti ve çıkıntılar yaratır.
Önlem alınmazsa, girinti ve çıkıntılar, modelin kalıptan çıkarılmasını engeller. Bu sorun, atılabilecek modeller kullanma gibi çeşitli yollardan çözülebilir. Ancak, bunların tümü daha karmaşık ve daha masraflı işlemlere yolaçar. Bu yüzden, döküm tasarımı, kullanılacak üretim yöntemi gözönüne alınarak yapılmalıdır.

Kum döküm:
Döküm yöntemleri arasında en çok yönlü olanıdır. Birkaç gramdan yüzlerce tona kadar değişen büyüklükte ve hemen her cins maddeden döküm yapımında kullanılan bu yöntem, toplam üretimde en büyük bölümü oluşturur. Kalıpları yapmak için kullanılan kumlar, genellikle silis temellidır;. ama daha özel uygulamalar için zirkonyum ve kromit temelli kumlar kullanılır. Kuma gerekli sağlamlığı vermek için, kil ya da silikat gibi bir bağlayıcı katılır.
Odundan ya da metalden yapılan model, bir derece (kalıp kutusu) içine yerleştirilir ve çevresine, kalıp kumu, elle ya da günümüzde olduğu gibi ma-kinalarla sıkıştırılır. Bu model daha sonra çekilip çıkarıldığında, istenilen biçimde bir boşluk kalır. Çekilmesini kolaylaştırmak için, modele çekme payı verilmelidir. En yalın kalıp türünün tepesi açıktır. Ancak, çoğunlukla boşluk, bütünüyle kumla kapatılır (erimiş metalin boşluk içine akıtıldığı olukların dışında). Bu nedenle kalıp, modelin çekilmesini kolaylaştıracak biçimde birbirinden ayrılan, iki ya da daha çok sayıda parçadan yapılır.
Dökülecek parça sayısı çok değilse, kum kalıp kullanılır. Bu durumda, boyutlardaki tolerans ve yüzey özellikleri iyi olmaz. Ama daha ince kum kullanılarak, kalıbın niteliği bir dereceye kadar düzeltilebilir.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Kimya » Metalurji

Kaynak:4
2.cilt / s.610-615