Metal parçalara, çekiç ya da presle biçim verme işlemine, «dövme» denir. Dövülecek metal, plastik nitelik kazanıncaya kadar ısıtılır. Plastik durumdaki metal, döverek biçimlendirmeye direnç göstermez. Eskiden, bir metal çubuğu ısıtıp bükerek, örs üstünde çekiçle döverek at nalı yapan nalbantın ocağına, «demirci ocağı» denmekteydi. Günümüzün fabrikalarında nalbantın ocağı, yerini daha verimli fırınlara bırakmış, çekicin yerini de, tonlarca basınç uygulayabilecek makinalar almıştır.
Metale biçim vermenin çeşitli yöntemleri vardır. Bunlardan biri olan dövme, bir özelliği nedeniyle ötekilerden üstündür. Dövme işlemi sırasında, metalin tane yapısı, üretilen nesnenin daha sağlam olmasını sağlayacak biçimde yeniden düzenlenir. Dişi açılmamış çarklar, bağlantı çubukları ve başka dövme parçalar bu yüzden, doğrudan soğuk metalden kesilerek yapılanlara oranla daha dayanıklıdır.
Dövülecek parçanın türüne göre, birkaç değişik dövme yöntemi uygulanır: Şahmerdanla dövme (çekiçle ve kalıpla diye iki türe ayrılır); presle dövme; haddeleme; kütleştirme.

Şahmerdanla dövme:
Çekiçle dövme, nalbantın yöntemine benzer. Daha çok,düz, yalın biçimlere uygulanan bu yöntemden sonra, parçanın çoğunlukla son bir rötuştan geçirilmesi gerekir. Yalnızca düz kalıplar kullanılır. Üstüne dövülecek parçanın yerleştirildiği alt bölüme «örs» adı verilir. Çekiç (ya da vurma kafası), düşey kızakların arasında, buhar, hava ya da mekanik güçlerle kaldırılıp, indirilir. Hava ya da buhar basınçlı mekanizma, düşüşün hızını denetleyecek bir hava yastığı işlevi görecek biçimde düzenlenebilir. Vurma kafalarının ağırlığı, 90 kg-50 ton arasındadır.
Büyük dövme tezgâhlarının güçlü temelleri vardır. Bazen temel, tezgâhın öteki bölümlerinden bağımsızdır. Tabanda açılan bir boşluğa yapılan temel için, bazen toprak, kayalık bir zemin bulununcaya kadar kazılır. Küçük tezgâhlardaysa, yaylar kullanılarak, vuruşun esnek olması sağlanır.
Kalıpla dövme, çekiçle dövmeye benzer. Ancak, bu yöntemde, metale verilecek biçim, kızgın kütüğe kalıpla vurularak verilir. Bu nedenle, mekanizmanın daha hassas olması gerekir. Sözgelimi, kalıplar yıprandıkça, alt ve üst parçalarının çakışabilmeleri için, mekanizma kendini ayarlamak zorundadır.
Kalıplar, kare biçiminde kesilmiş çelik alaşımı bloklardır. Üretilecek parçanın biçimi, kalıbın yüzüne büyük bir dikkatle oyulur. Sonra, sertliği ve dayanıklılığı artırmak için kalıplar, ısıl işleme sokulur. Isıl işlemi, taşlama ve parlatma izler. Tek bir kalıp üstünde, bir parçaya işlenecek birçok alan bulunabilir: Kırık ya da yeni parçalar için kenar kesici; biçim vermek için bloklayıcı; son biçimlendirici. Son biçimlendiriciye ayrıca, çapakları alması için bir oluk eklenir. Çapaklar metal sıcakken alınabileceği gibi, soğuduktan sonra da temizlenebilir. Kalıpta ayrıca, parçanın kızgın haldeyken maşayla tutulabilmesini sağlayan oyuklar bulunur.
Şahmerdanla, ağırlığı birkaç gram ile birkaç ton arasında değişen çeşitli parçalara biçim verilebilir. Dövme parçaların en yaygınlarından biri, içten yanmalı motorların piston koludur. Bu parça, motorun çalışması sırasında çok büyük yük taşır. Bu yüzden, piston kolunu oluşturan metale, ısıtıp dövme yöntemiyle, bu yükü çekebilecek dayanıklılık kazandırılır.
Dövme tezgâhları, düğmelerle ya da bir ayak pedalıyla işletilir. Demirci ustası, vuruş kuvvetini ve sayısını, kalıpları en az yıpratacak biçimde hesaplamak zorundadır. İyi bir dövme işlemi için, parçanın boyutlarının ve biçiminin uygun olmasına dikkat edilmeli ve parçanın doğru mekanik nitelikleri (plastiklik) kazanıncaya kadar ısıtılması (çelik alaşımları için 920°C'ın üstü) sağlanmalıdır. Seri üretimde dövme makinaları, küçük parçalar için dakikada 300 vuruş yapabilir. Şahmerdanda vuruş basıncı, 4 x 106 N/m2 ile 4 x 108 N/m2 arasında değişebilir.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Kimya » Metalurji »

Kaynak:4
2.cilt / s.615-618