Yapımızdaki moleküller | Moleküller ve Algılama | Fizik, olayları nasıl inceler | Jeotermik Akı: Yer içindeki ısı aktarımı | Anorganik-inorganik kimya,elementleri ve onların kimyasal bileşiklerini inceler |

STEREOKİMYA

Atomların moleküller içindeki üçboyutlu düzenlenişini inceleyen kimya dalı.

Bir molekülün atomlarının uzaydaki düzenlenişi, iki ayrı tip örgütlenmenin üst üste çakışması sonucu oluşur; bunlardan biri, her atoma bağlı omatanlann atomunun çevresindeki örgütlenmesi, yani biçimlenme"; diğeri bağların uçlarına bağlı omatanlann her bağın çevresindeki örgütlenmesi yani yerleşme'dk Bu örgütlenmelerde birden çok mümkün olabilen düzenlenme varsa, bu düzenlenmelerin sonunda oluşan bileşiklere stereoizomer, meydana gelen izomerliklere de stereoizomerlik denir.

Stereoizomerlikte en çok şu üç durumla karşılaşılır: karbon, azot, kükürt ve fosforda gözlenen dörtyüzlü çevre, özellikle geçiş metallerinde gözlenen kare yüzlü ve sekiz yüzlü çevredir.

Dörtyüzlü çevre en yalın olanıdır; dört ornatanın değişik olduğu durumlar dışında, hiçbir stereoizomerlik olanağı yoktur. Bu durumda birbirlerinin ayna görüntüsü olan iki enantiyomer biçimlenme görülür: stereoizomerler, ışığın polarma düzlemini birbirine göre ters yönde döndüren enantiyomerlerdir. Kare yüzlü çevre, dört değişik ornatan bulunduğunda üç ayn biçimlenme gösterir, ama sis ve trans denen iki farklı biçimlenmenin ortaya çıkabilmesi için iki değişik ornatan yeterlidir. Sekizyüzlü çevre daha karmaşıktır; çünkü bu durumda altı ornatanla 15 enantiyomer çifti halinde kümeleşen değişik otuz biçimlenme gözlenebilir. Dolayısıyla optik etkinlik sekizyüzlü çevrede daha kolay gözlenir, buna karşılık kare yüzlü çevrede çok daha az görülür.

Bir molekülde birçok bakışımsız merkezin bulunması, stereoizomerlerin sayısını artırır. En çok karşılaşılan dörtyüzlü çevre durumunda, n sayısında bakışımsızlık merkezi için 2n_1 sayıda enantiyomer çifti biçiminde kümelenmiş 2n sayıda stereo-izomer gözlemlenir, stereoizomerlerden ancak bazıları bir bakışım düzlemi gösterebilir. Nitekim dört tane dörtyüzlü bakışımsızlık merkezi olan aldoheksozlann [HOCH2—(CHOH)4—CH=0] tamamı 16 tanedir ve sekiz enantiyomer çifti halinde kümeleşirler.

Bakışımsızlık merkezleriyle ilgili olarak yukarıda anlatılan özellikler, bakışımsızlık eksenlerine, yani spiran ve ailen izomerlerinin durumuna da uygulanabilir (ailen izomerleri, basit olarak, ortak bir atoma sahip iki zincirli iki halka taşıyan birer spiran bileşikleridir).

Farklı yerleşmelere bağlı olarak oluşan izomerlere yerleşme izomerleri ya da yerleşik izomerler denir. Kimi durumlarda yerleşme izomerliği, birbirinden farklı bakışımsız yerleşik izomerlerin ortaya çıkmasına yol açabilir.


kaynak 2
17.cilt / s.10797