Elektrik ileten bir levhanın yanından bir mıknatıs geçirilirse, levhada, levhayı mıknatısla birlikte harekete zorlayan FOUCAULT AKIMLARI oluşur. İndüksiyon devresinin iletken levhaları, magnetik olmayan bakır ve alüminyum gibi gereçlerden oluşur. Bu, magnetik cisimlerin küçük hacimlerde etkili olduğunu, indüksiyon aygıtlarının (elektromagnetik aygıtlar) ise, bu hacimde pek etkili olmadıklarını gösterir. Bu yüzden, indüksiyon motorunun ilkesi, masanın üstünde duran maden paranın üstünden mıknatıs geçirerek açıklanamaz. Büyük kuvvetlerin ortaya çıkması için, deneyin 30 cm çapında bakır bir disk ve büyük bir mıknatısla yinelenmesi gerekir.
Ne var ki bu sistem,bir «motor» olarak tanımlanamaz; çünkü mıknatıstaki mekanik güç, plakada da bir mekanik güç oluşturmak zorundadır. Bir indüksiyon motoru oluşturmak için elektrik akımıyla beslenen bir dizi hareketsiz elektromıknatıs gerekir. Akım sırayla verilince, kalıcı mıknatısların hareket ettirilmesiyle sağlanan etki ortaya çıkar.
Söz konusu olayın daha iyi anlaşılması için, bir halka üstüne sıralanmış ampuller örnek alınabilir.
Ampuller, yeterli hızda, sırayla açılıp kapanırsa, halka çevresinde bir ışık noktası dönüyormuş gibi görünür. Oysa, herhangi bir ışık kaynağı hareket etme mektedir. Öte yandan, lambaların tek tek yakılması yerine, önce 1,4,7,10, vb., sonra 2,5,8,11, vb. ve daha sonra da 3,6,9,12, vb. numaralı lambalar hızla yakılıp söndürülebilir. Böylece, halka boyunca, karanlık ve aydınlıktan oluşmuş şekiller dönüyormuş gibi bir görüntü yaratılabilir

İndüksiyon motorundaki dönel magnetik alan da böyle oluşturulur:

Makinanm hareketsiz bölümüne mıknatıslar, halka biçiminde dizilir. Bu mıknatıslara sırayla enerji verilince, kuzey ve güney kutupları, halka çevresinde dönüyormuş gibi olur. Böylece yaratılan magnetik alan, iletken silindirde, gerçekten hareket eden bir mıknatıs sistemiyle ortaya çıkarılabilecek ölçüde akım indükler.
Elektromıknatısların sırayla tek tek uyarılmasını sağlamak yerine, alternatif akımla besleme yapılabilir. Alternatif akım motoru, doğru akımdaki gibi komütatör ve fırçalara gerek göstermediğinden, hem daha ucuz, hem de dönen parçanın yalnızca bir metal parçasından oluşması nedeniyle, daha sağlamdır. Birçok makinada, dönen parça, yani «rotor», yarıklı bir çelik çekirdekten yapılmıştır.

Yarıklara, alüminyum ya da bakır külçeler yerleştirilmiştir. Bu külçeler, rotorun sonunda bir halka biçiminde bir araya gelmiştir. Günümüzde külçeler ve uç halkaları, döküm sırasında tek bir işlemle yapılır. Aynı işlemle uca genellikle bir de soğutma pervanesi eklenir,
İndüksiyon motorları çok kuvvetli, güvenilir ve az masraflıdır. Bu nedenle, dünyadaki elektrik motorlarıyla elde edilen gücün % 90'ı bu türden motorlardan sağlanır.

Bir indüksiyon motorunun rotorundaki akım dönen alan ile ikincil iletken arasındaki görece harekete bağlıdır.

Başka bir deyişle rotor, hiç bir zaman alanı «yakalayamaz». Rotor, alan hızının % 97'sinde dönüyorsa, % 3'lük bir kayma vardır.

Yük arttıkça bu fark da artacak ve tam hıza ulaşmak olanaksızlaşacaktır. Tam hıza erişilmek istendiği durumlarda, rotoru doğal mıknatıslardan ya da doğru akımla beslenen elektromıknatıslardan oluşan bir motor kullanılır. Ana bobinler, tıpkı indüksiyon motorundakiler gibi, dönen bir magnetik alan oluşturacak biçimde düzenlenmiştir. Ancak burada, dönen alan «kilitlenir». Böylece, rotor hızında kayma olmaz ve şebeke ile eşzamanlı (senkron) çalışma sağlanır.
Ana bobinin 360°'de iki kutbu varsa, alan, alternatif akımın bir çevrimi için bir tur döner. Avrupa' da alternatif akımın frekansı saniyede 50 çevrimdir (50 hertz). Amerika'da ise 60 hertz'dir. Çift kutuplu bir motor 50 Hz'lik bir alternatif akıma bağlandığında, alan, .saniyede 50, dakikada 3 000 devir yapar. Ana bobinlerde 4 kutup varsa, hız yarıya iner.

Avrupa'da eşzamanlı motorların hızları saniyede sırayla 3 000. 1 500, 1 000, 750, 600, 500 devir biçiminde gider. Bunlara karşılık olan indüksiyon motorlarının hızları, kayma farkı yüzünden biraz daha azdır. Eşzamanlı motorun bir olumsuz yönü, kendi kendine çalışmaya başlayamamasıdır. Bu tip makinalar, jeneratör ve alternatör olarak kullanılır. Aşağı yukarı bütün santrallarda, bu tür motorlardan yararlanılır.

Doğru akım ve alternatif akım kollektörlü motorlar:

İndüksiyon motorları ile eşzamanlı motorların iki olumsuz yönü vardır:

Frekansta değişiklik yapmadan, hızda önemli bir değişiklik yapma olanağı yoktur; şebeke frekansıyla beslendiklerinde, saniyede 3 000 devirin üstüne çıkamazlar. Bu durumlarda kollektörlü motor kullanılır. Kollektörlü motor oldukça karmaşıktır. Ancak, doğru akımla çalışan türünün açıklaması kolaydır.
Doğru akım makinasında ana bölüm, doğru akımla beslenen bir mıknatıslar halkasından oluşur.

Rotor, indüksiyon motorundaki gibidir; ama bunda bobinler yalıtılmıştır (dolayısıyle daha pahalıdır). Her bobin, rotorun sonunda kollektöre bağlanmıştır.

Bağlantı, kömür ya da ince bakır «fırçalarla» yapılmıştır. Bunlar, kollektör bölümüne bağlı iki parçaya dokunur. Böylece, uygun akım yalnızca uygun kutbun (kuzey ya da güney) karşısına geldiğinde etkili olur. «Uygun yön», oluşan kuvvetin bütün bobinler için aynı yönde olması demektir. Bu durum, tam hız ve yüklerde gerçekleşmelidir. Uçların toplandığı kollektör ve fırçalar, bunu sağlamak için otomatik anahtar görevi yaparlar.

Kollektör motorun, bir olumsuz yanı vardır:

Kollektör ile fırçalar arasında oluşan kıvılcımlar, kollektörü aşındırır. Kıvılcım oluşmasa bile, fırçalar, kollektörü aşındırmaya yeterlidir ve bu tür makinalar, fırçasız olanlara göre daha çok bakım ister.

Elektronik alanında, doğru akımla çalışan makinalar günden güne daha çok kullanılmaktadır. Ancak, evlerde kullanılan elektrik süpürgesi gibi aygıtlarda hâlâ, tek fazlı alternatif akım komütatör motorundan (doğru akımla da çalışır) yararlanılmaktadır.

Magnetik dirençli eşzamanlı motor:

Magnetik dirençli eşzamanlı motor, eşzamanlı motorun içindeki magnetik rotorun çıkarılıp, yerine, verilen komuta göre birkaç konumda durabilen bir çelik parçasının yerleştirilmesinden oluşur. «İstenen» konumlardan biri, magnetik direncin («relüktans» da denir) en az olmasıdır.

İndüksiyon motoru, toplam elektrik gücü için en büyük kaynak sayılır; ama magnetik dirençli eşzamanlı motor, sayıca daha çok kullanılmaktadır. Normal kent elektriğine bağlı elektrikli saatlerin tümü, bu tür motorlarla işler. Ancak, yardımcı yol verme mekanizmaları da, saat motorlarına eklenir.

Kesiklik- histerezis motoru:

Kesiklik motoru, yalın bir saat motorundan daha yalındır. Çünkü rotor, düzgün bir silindir olabilir. Rotor yapımında kullanılan çelik, sürekli mıknatıslı kalabilecek türdendir. Böylece, herhangi bir kayma olduğunda, o nokta mıknatıslı olarak kalır ve gittikçe hızlanarak, dönen alana kilitlenir. Ne var ki, magnetik dirençli eşzamanlı motorda olduğu gibi, eşzamanlılık konusunda güvence verilemez.


kaynak 4
3.cilt / s.677-682