Wankel Motoru-içten yanmalı motor-Pistonlu motorlar-motorun yapısı-yakıt tüketimi | Elektrik motoru - indüksiyon - Eşzamanlı - senkron - Kesiklik - histerezis | Motorun Soğuk Olması | Elektrik kablosu,Elektrik teli,dağıtım sistemleri,yalıtım,kılıf akımlarının önlenmesi | Doğrusal programlama |

İster alternatif akımla, ister doğru akımla beslenmiş olsun, ELEKTRİK MOTOR'ları, genellikle silindir biçimindedir. Motorun görevi, elektrik enerjisini mekanik enerjiye çevirmektir. Bunun için, elektrik enerjisini alıp, ortasındaki milde bir döndürme hareketi oluşturur. Elektrik motorlarının % 99'unda, içinde akım taşıyan sargılar bulunan hareketsiz bir silindir (stator) vardır. Stator, bir tablaya vidalanır. İçteki bölüm, ise, rotor diye tanımlanır ve dış gövdenin iki ucundaki yataklara oturtulur.
Elektrik motorlarının çalışma ilkeleri konusundaki bilgiler (genel ELEKTROMAGNETİZMA bilgileri dışında), bu tip makinaları en iyi biçikıde üretme amacıyla yapılan çalışmalardan edinilmiş deneysel bilgileri aşmaz. Sözgelimi, «bir magnetik alana yerleştirilmiş olan ve üstünden akım geçen bir iletkene, hem magnetik alana, hem de akıma dik yönde bir kuvvet etkir» biçimindeki bir fizik kuramı, elektrik motorlarının nasıl çalıştığını açıklamaz.Yararlı motorların yapılmasını sağlayan bir kural olmasına karşılık, bu motorların döner bir yapısı olması gerektiğini belirtmez.
Döner yapılı bir motorun, dilim dilim kesilerek bir düzlem üstüne açılmasıyla, çalışmasında temel bir değişiklik olmaz. Döner bir mil üstünde döndürme momenti oluşturmak yerine, doğrusal motorun birincil ve ikincil (öteki motorlardaki stator ve rotor) parçalan arasında bir kuvvet ortaya çıkarılır.
Hem endüstri alanında, hem de günlük yaşamda, doğrusal harekete büyük gereksinim vardır. Bu yüzden, doğrusal motor üretiminin, dünya elektrik aygıtları arasında, en az öteki elektrik motorları kadar önemli bir yeri olması gerekir. Konveyör bantları, takım tezgahlarının hareketleri, yana açılan sürgülü kapılar, hareketli krenler ve taşıtlar, günümüzde üstünde durulan uygulama alanlarıdır. Ne var ki, ilk doğrusal motorun 1845'te Wheatstone tarafından yapılmış olmasına karşın, 1950'lerin sonuna kadar ticari amaçlı doğrusal motor üretilmemiştir. Böyle olmasaydı, doğrusal motorla hareket sağlanmaya geçilmesi, çok daha önceleri gerçekleşebilirdi.

Çeşitleri:
Döner elektrik motorunun indüksiyonlu, senkron, relüktanslı, komütatörlü (hem AC, hem DC) ve histerezisli motorlar gibi birçok türü vardır (her türün doğrusal tipi yapılabilir). En çok kullanılan tür, indüksiyonlu motordur. İndüksiyonlu motorun hareketsiz ve döner bölümleri arasına, fırça gibi sürtünen ileticiler yerleştirmek gerekmez. Bu motorun rotoru, genellikle çelik bir silindirin yarıklarına oturmuş bakır ya da alüminyum çubuklardan oluşur. Silindirin iki yanında, çubukların bağlandığı, gene aynı madenden yapılmış kalın kollar vardır. Rotorun sağlam yapısı, bütün dünyadaki elektrik motorlarının % 95'inin bu türden üretilmesine neden olmuştur. Benzer nedenlerden ötürü, doğrusal indük-siyonlu motorlar da yaygın olarak kullanılmaktadır.
Doğrusal motorun ya birincil ya da ikincil parçasının uzatılması gerektiği, bir bakışta anlaşılır. Çünkü, görece hareketlerinden ötürü bu iki parça, birbirinden çabucak ayrılabilir. İndüksiyonlu motorlarda, hem üretiminin ucuzluğu, hem de elektrik bağlantısı olmaması nedeniyle ikincil parça uzatılır. Gene de bu uzatma, giderleri artırmaktadır. 1903'te ikincil parçasının bir alüminyum levhaya indirgendiği çift yanlı sandviç motorlar yapılmıştır.
Ne var ki, sandviç motorlarda, magnetik alanın iki hava aralığından geçmesi ve ikincil parçayı oluşturan bir tabakanın (magnetik olmayan) eklenmesi gerekiyordu. Verimliliği, güç öğesi, gücün ağırlığa oranı ve gücün maliyete oranı çok düşük olduğundan, bu motorlar ekonomik bulunmadı ve endüstri alanında benimsenmedi. Ama, 1950'lerde, Manchester Üniversitesi'nde (İngiltere), söz konusu sakıncaları ortadan kaldırılan yeni bir doğrusal motor tipi geliştirildi.

Uygulamalar:
Günümüzde doğrusal motor uygulamaları üç bölüme ayrılır. Birinci bölümde, hareketsiz ya da çok az hareketli makinalar yeralır. İkinci türde, kinetik enerji üreten motorlardan yararlanılır. Bunlar, çarpışan otoların dayanıklılığının sınanmasında, halat deneylerinde ve metal dövme işlemlerinde kullanılır. Bu türe giren özel bir makina da «elektropult»dur. İkinci Dünya savaşından sonra geliştirilmiş olan bu makina, uçaklan fırlatma amacıyla yapılmış bir katapulttur. Ne var ki, buharlı mancınıkların (Bk. MANCINIK, BUHARLI) bulunması nedeniyle uygulama, deneme evresinde kalmıştır. Blektro-pult, tek yanlı ve hareketli bir birincil sarım ile yatay merdivene benzeyen bir ikincil kızaktan oluşuyordu. Motor, kısa sürede saatte 362 km'lik bir hıza ulaşıyor ve 5 tonluk bir uçağı saatte 362 km'lik bir hızla, 4,2 saniye içinde fırlatıyordu. İlk tasarımda kızaklar 1 km uzunluğunda, ikinci tasarımda ise 1,6 km' nin üstündeydi.
Üçüncü uygulama grubuna giren motorlar, yüksek hızlı taşıt araçlarının üretilebilmesi için birçok ülkede geniş araştırmalar yapılan yüksek güçlü, yüksek hızlı motorlardır. Burada, enerji dönüşümünde verimlilik çok önemlidir. Bu nedenle, gene tek yanlı motorlara dönülmüştür. Çünkü, sandviç motorlarda ikincil plakanın esnek olması ve kızak bağlantılarında genleşmeye karşı boşluk bırakılması, yüksek hızlarda güvenliği azaltır.
Yüksek hızlı motorlarda en yeni gelişme, çift kızaklı motorlardır. Bu motorlarda magnetik alan çizgileri, hareket doğrultusuna, yatay yönde dik olacak biçimde düzenlenmiştir. Bu motorlara Enine Akı Motorları (Transverse Flux Motors) adı verilir. Enine akı motorlarının bir türünde, hareketli parça (dönel motorun tersine hem birincil, hem de ikincil olabilir) serbestçe asılmıştır. Böylece, kendisini hareket ettiren doğrusal motor tarafından yönlendirilebilir. Bu tür motorlara, bir akarsuda yol alan cisimlerin hareketine benzediği için, «magnetik ırmak» adı verilir. Ekonomik nedenlerle yapımı önlenmezse, en önemli uygulamasını tekerleksiz trenlerde bulacağı sanılmaktadır.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Elektrik / Elektronik Araçlar

Kaynak:4
2.cilt / s.590-593