Motorlu taşıtların üreteçlerinden çıkan akımın şiddeti, motorun devir sayısıyla orantılı olarak artar. Bu hızlar 1000 — 15 000 devir/dakika arasında değişir. Dolayısıyle, bir akümülatörü doldurmak ve bazı elektrikli araçları çalıştırmak için, aiternator çıkışının denetim altında tutulması gerekir.
İlke bakımından aynı olmakla birlikte, iki tür üreteçten DİNAMO ve ALTERNATÖR'e, ayrı ayrı denetim sistemleri uygulanır. Ancak, her iki üreteçte de, gerilim yükselirken, üretecin alan oluşturan akımı azalır; gerilim azalırken de, bu alan artar. Uygulanan denetim yöntemleri, temelde ikiye ayrılır: Elektromagnetik; elektronik. Dinamolarda, elektromagnetik denetleme sistemleri kullanılır; oysa alternatörlerde, genellikle elektronik denetim sistemleri yeğlenir. Elektromagnetik olarak denetlenen alternatörler de vardır; ama eğilim, elektronik yolla denetleme doğrultusundadır. Bu denetim aygıtlarına «konjonktür» adı da verilir.
Üreteç, bir akümülatöre ya da herhangi bir elektrik donanımına akım gönderirken, üretilen gerilim, akümülatördeki gerilim düzeyinin altına düşerse, akümülatördeki akımın, üretecin sarımları üstünden geri boşalmasını önlemek gerekir. Söz konusu üreteç bir alternator olduğu zaman, doğrultucu devredeki diyotlar, geri boşalmayı önler; ama dinamo sistemlerinde, elektromekanik kesmeyi denetleyecek anahtara gerek vardır.

Dinamo denetimi: Dinamo sisteminde hem kesici, hem de düzenleyici görevi yapan denetim birimlerine gereksinim vardır. Kesme düzeni için, elektro-magnetik bir anahtarın sarım uçları üreteç çıkışına, normal olarak bir yay sistemiyle açık tutulan anahtar kontakları da, üreteç çıkışı ile akümülatör arasına bağlanır. Gerilim yeterince yükselince, anahtar kontakları kapanır ve üreteçten akümülatöre akım geçmeye başlar. Anahtarı sürekli kapalı tutmaya yardımcı olma amacıyla, anahtarın çevresine seri bağlanmış bir bobin (üreteç ile akümülatör arasında) daha sarılmıştır. Üreteçten çıkan gerilim düştüğünde, akümülatörden üretece kısa bir süre için akım geçer. Bu akım, seri bağlı bobinin, anahtarı ters doğrultuda çalıştırmasına ve kontakların açılmasına neden olur. Böylece, akümülatörün boşalması önlenir.
Gerilim düzenleyici de, gene üreteç çıkışma bağlanmış başka bir elektromagnetik anahtardır. Bu anahtar, dinamo alanını denetler ve normal olarak konmaklar kapalı durur. Gerilim, yükseldiği zaman, elektromıknatısın döner kontağını taşıyan armatürü çeker ve alan devresi kesilir. Böylece, anında bir gerilim düşmesi olacağından, armatür yeniden serbest kalır ve kontak işlevini sürdürür. Açılıp kapanma işlemi çok hızlıdır (saniyede 40-60 kez). Kontaktör yayları ayarlanarak, gerilim önceden saptanan bir düzeyde tutulabilir.
Akümülatör şarjdan düşmüşse, üretecin ürettiği akım, kendi sarımlarını bozabilir. Bunu önlemek için, iki tür denetim yöntemi vardır. Bunlardan birinde, düzenleyici şönt bobini çevresine, seri alanlı ikinci bir bobin sarılmıştır. Bu bobinden fazla akım geçtiğinde, kontaklar açılır ve düzenleyici gerilim düşer. Dolayısıyle, geçen akım miktarı da azalır. İkinci yontemdeyse, gerilim düzenleyici kontaklarına, seri olarak bir dizi başka kontak bağlanır. Bu kontaklar, çekilen akımın çalıştırdığı bir elektromıknatısla denetlenir. Yüksek bir akım geçerse, akımla denetlenen kontaklar, gerilimle denetlenen kontaklardan daha önce açılır; böylece, üretilen gerilim, yeniden çalışma değerinin altına düşer.

Alternatör denetimi: Alternatör, kendi kendini denetleyebilen bir araç olarak bilinir; çünkü belli bir gerilimde alternatörün üreteceği akım miktarı sınırlı olur. Bu durum, aygıt düzenlenirken saptandığından, akımı denetleyecek ayrı bir birime gerek kalmaz. Ayrıca, alternatör çıkışları akımın yalnızca bir yönde gitmesine izin veren diyotlardan geçtiği için, kesici devreler de gereksizdir. Bunlarda kullanılacak tek denetim birimi, gerilim denetleyicisidir.
Bazı alternatörlerde, elektromekanik denetim sistemleri kullanılmaktadır; ama bunların yerini günden güne, daha güvenilir ve duyarlı olan elektronik
denetleyiciler almaktadır. Özellikle yüksek akımlarda ve titreşimli" elektromagnetik aygıtlarda, elektronik denetleyiciler daha iyi sonuç verirler.
Günümüzde elektronik denetleyiciler, alternatö-rün bir parçası olarak üretilmektedir. Devrede, alan akımı ile denetleme devresini açıp kapayan TRANSİSTOR bulunmaktadır.
Üretilen alternatör gerilimi, en az bir transistor daha içeren denetleme devresine gider. Bu da, ana transistorun taban akımını denetler. Ayrıca, yalnızca belirlenen değerin üstüne çıkan gerilimi denetlemekle görevli bir ZENER DİYOTU da devrede bulunur. Önceden saptanan gerilim değerine ulaşıldığında, diyottan geçen akım, denetim transistorunu çalıştırır ve taban akımını, alan transistöründen uzaklaştırarak, alan akımını düşürür. Alan akımı, sistemdeki yük, zener diyotunun çalışma gerilimiyle dengelenene kadar düşmeye devam eder.
Temel sistem bu biçimdedir. Ama, alan denetim transistöründeki güç yitimini önlemek için, denetim transistorunu hızla açıp kapayan ek bir devre oluşturulur. Bu devre aracılığıyla, transistorun aşırı ısınması önlenir.

Kaynak:4
3.cilt / s.912-914

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Elektrik / Elektronik Araçlar