Haydar Dümen :))))) | Haydar Dümen e gelen sorulardan krize girme garantili 3'ü | Silindir diş fırçası | Cinsel Sağlık Üreme Sağlığı -CSÜS Hizmetlerine Yönlendirme | Bugün bir sirk i ziyaret edip silindir adamı seyrettik |

İlk dümenler, geminin kıçını yana döndüren küreklerdi. Sonradan, gemiyi yönlendirmek için kullanılan kürekler, teknenin yanına bağlandı ve üst ucuna, dümen yekesi görevi yapan bir kol takıldı. İlk kıçtan takma, kazıklı dümenin ne zaman bulunduğu bilinmemekte, ama İ.S. XII. yüzyılda yaygın biçimde kullanıldığı sanılmaktadır.

Dümenin hareketi:
Geminin su içindeki hareketi, suyun, dümenin yanlarından geçmesini sağlar. Dümenin, suyun akış yönü ile oluşturduğu açıya, «hücum açısı» denir. Yönlendirme hareketi, dümenin iki hidrodinamik yüzeyi (Bk. HİDRO ve AERODİNAMİK) üstündeki suyun basıncına bağlıdır. Gidiş yönünün tersinde kalan yüzdeki basınç, dümeni çevreleyen suyun statik basıncından daha az, gidiş yönüne bakan yüzdeki basınç ise daha çoktur. Bu nun sonucu olarak, basıncın az olduğu yüzden, dışarı doğru bir itme kuvveti oluşur. İtme kuvvetinin, akış yönüne dik olarak etkiyen kaldırma kuvvetinden ve akış yönünün tersine doğru etkiyen direnç kuvvetinden oluştuğu düşünülebilir. Değişik hücum açılarına göre bu kaldırma ve direnç kuvvetlerindeki değişmeler, dümenin tasarımında çok önemlidir; çünkü geminin dönmesi, kaldırma kuvvetine bağlıdır. «Kritik açı» denilen belli bir hücum açısında dümen çalışmaz. Girdaplı bir akım oluşur ve dümen kuvveti birden azalır. Girdap, düzgün akış doğrultusunun dümenin arkasında bozulması sonucu oluşur. Ticaret gemilerinde dümenin,, sancak ya da iskele tarafına, en çok merkezle 35°'lik bir açı yapacak biçimde çalışması beklenir. Çalışma alanı içinde dümen kuvvetinin azalması istenmediği için, kritik açı önemlidir.
Havuzda model dümenlerle yapılan deneyler, dikkatle değerlendirilmeli ve gemiye doğrudan uygulanmamalıdır. Çünkü, dümenin hareketi, tekne ile pervane arasındaki boşluktaki su akışına bağlıdır. Güvenilir sonuçlar ancak, gerçek boyutlardaki bir gemide yapılan deneylerle elde edilir ve daha değişik tasarımlar, bu deneylere dayanılarak üretilir.
Dümen kıvrıldığında, gemi, önce hafifçe istenen yönün tersine doğru kayar; daha sonra, dairesel bir yol izleyerek, istenen yöne döner. Dümenin ilk kıvrıldığı noktadan, geminin ilk doğrultusuna dik duruma geldiği noktaya kadar olan uzaklığa, «avans» denir. Transfer, bu iki nokta arasındaki enine uzaklıktır. Geminin söz konusu iki nokta arasında çizdiği yayın çapma ise, «taktik çapı» adı verilir. Dönüş sırasında teknenin burnu, her zaman yayın içinde kalır. Bu da, teknenin doğrultusu ile yay teğet doğrultusu arasında bir yatma açısı oluşturur. Taktik çapı, dümenin gemiyi döndürebilme yeteneğini gösterir ve savaş gemilerinde çok önemlidir.

Yönlendirme yöntemleri:
Su püskürtmeli (jet) sistem, hem itme, hem de yönlendirme için kullanılabilir. Bu sistem, feribot ve ırmak araçları gibi manevra alanının kısıtlı olduğu yerlerde, çok kullanışlıdır. Sisteme alınan suyun, bir dizi kanatla istenen yöne doğru yüksek hızda püskürtülmesiyle, geminin dönmesi sağlanır. Bir geminin hem önünde, hem de arkasında bu sistemden bulundurulduğunda, en yüksek dönüş gücü elde edilir.
Pruva itme sisteminde, geminin merkez hattına dik bir su tüneli içinde, kanat açısı hidrolik kumandayla ayarlanabilen bir PERVANE bulunur. Kanat açısının ayarlanmasıyla, gemiye, istenen hareket için gerekli itme sağlanır. Sistem, kumanda köprüsünden yönetilir. Hareket, pervaneye oynak eklemler ve koni biçimi dişliler aracılığıyla iletilir. Pruva itme sistemi, petrol tankerlerinden dökme yük şileplerine ve yolcu gemilerine kadar birçok gemide kullanılır. Ayrıca, duyarlı bir rota izlemek zorunda olan DENİZALTI KABLOSU döşeme gemilerinde de, bunlardan yararlanılır.
Geminin pruvasına takılan 'Navyflux' türünden iticilerde, geminin iki yanına ve öne açılan Y biçiminde bir tünel vardır. Tünelin ön ağzına takılı bir pompa, suyu öteki iki ağızdan boşaltmaya yarar. İki yandaki ağızlar, hidrolik kumandalı kapaklarla, birbirinden bağımsız olarak açılıp kapatılır. Bu kapakların açılıp kapatılmasıyla, iki tünel ağzından değişik miktarlarda su akar ve yanal bir itme kuvveti elde edilir. En yüksek döndürme kuvvetini sağlamak için, kapakların biri bütünüyle kapalı, ikincisi bütünüyle açık, pompa da son hızda çalışır olmalıdır. Bu tür iticilerin çalışması, geminin ileri hareketini gerektirmez, ama yüksek hızlarda, pompa çalışmadan da işlevini sürdürür.
Hareketli dümende, dümen gövdesine takılı bir itme mekanizması ile dümenin gerisine takılı hareketsiz ya da kuvvet açısı ayarlanabilir bir pervane bulunur. Dümen kıvrıldığında, ucundaki pervane, geminin merkez doğrultusuyla açı yapacak biçimde, yalnızca dümenin sağlayabileceğinden çok daha güçlü bir itme sağlar. Burada da, dümenin çalışması, geminin ileri hareketinden bağımsızdır.
Parçalı dümende, dümen üstünde, dümenden çok daha büyük bir açıyla döndürülebilen ayrı bir kanat bulunur. Bu kanat, dümen yüzeyinin çizdiği yayı büyüterek, suyun bu yüzeydeki akışını düzenler. Hızı düşük gemilerde parçalı dümen, daha çok dümen kuvveti oluşturur. Parçalı dümen, çoğunlukla balıkçı gemilerinde ve römorkörlerde kullanılır.
jetli kanat dümeninin hareketi, parçalı düme-ninkine benzer^ yalnızca mekanizması daha yalındır. İçi oyuk olan dümene üst dingilin (dümeni döndüren bağlantı) içinden pompalanan su, dümenin arka ucundaki düşey bir yarıktan dışarı çıkar. Bu yarıktan püsküren su, gene üst dingilden beslenen bir kumanda bölmesi aracılığıyla, sağa ya da sola gönderilir. Kumanda bölmesi, ana kanaldan su püskürterek, suyun dönme yönüne göre, yandaki bölmelerden gerekli olana dolmasını sağlar.
Sikloit pervane, hem pervane, hem de dümenin işlevlerini yüklenir. Belli açılarda. döndürülebilen dik kanatları, bir tek yönde itme sağlar. Her kanadın açısı, mekanik bağlantılarla düzenlenir. Bir eksantrik, yönlendirme için gerekli olan itmeyi ayarlar. Bu sistemin en önemli yararlarından biri, geminin, bulunduğu yerde dönebilmesidir.
Silindir dümende, gemi pervanesinin arkasına düşey biçimde takılmış, döner bir silindir vardır. Dümen, silindirin çevresindeki suyun akış biçimi bozularak çalıştırılır. Bu da, gidiş yönüne dik bir itme kuvveti sağlar. Silindirin öteki yanında da aynı kuvveti sağlayabilmek için, silindirin dönüş yönü tam tersine çevrilir. Geleneksel dümenlere de, döner silindir takılabilir. Böylece, hem akış özellikleri değiştirilir, hem de dümen kuvveti artırılır. Silindir, dümenin ön ucuna ya da dümen kanadının hemen önüne takılır.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Güvenlik Araçları

Kaynak:4
2.cilt / s.624-627