Tek elemanlı daktilo kavramı, XVIII. yüzyılın sonlarında ortaya atıldı. Ancak ilk başarılı tek elemanlı makina, yani İBM'in «Selectric» adlı makinası, 1960'larm başlarında piyasaya çıkarılabildi.
Tek elemanlı daktilo makinalarınm geleneksel harf çubuklu makinalardan temel farkı, her tuş vuruşuyla baskı elemanının satır boyunca ilerlemesine karşılık, şaryonun hareketsiz kalmasıdır.
Kabartma harfler, bir dizi harf çubuğunun ucuna takılmak yerine, tek bir baskı elemanı üstüne yerleştirilmiştir. İBM marka makinalarm söz konusu olduğu durumlarda, bu baskı elemanına yuvarlak biçiminden ötürü «top» adı verilir. Adler marka makinalarda kullanılan, silindir biçimine daha yakın elemanlar ise 'kovan' diye adlandırılır. Tek elemanlı makinanm bir başka üstünlüğü de, istendiğinde harf karakterinin kolayca ve kısa sürede değiştirilebilmesidir. Bu işlem, başka bir topun takılmasıyla birkaç saniye içinde gerçekleştirilir.
Tek elemanlı makinalarda ayrıca, geleneksel makinalarda görülen ve harf çubuklarının birbirine takılması sonucu ortaya çıkan, bozuk yazılara da raslanmaz. Bütün karakterler tek bir kafa üstüne yerleştirildiğinden, bir vuruşta yalnızca bir karakter basılabilir.

Karakter seçimi:
Baskı elemanı (top) bir yarısında 44 küçük karakter, öteki yarısında da 44 büyük karakter taşır. Küçük karakterden büyüğe' geçiş, topun 180° döndürülmesiyle gerçekleşir. Nikel kaplı plastik top üstündeki karakterler, her birinde toplam dört karakter bulunan, 22 dikey sütun oluşturacak biçimde, dört yatay satır üstüne dizilmiştir.
Bir karakter basılacağı zaman, top döndürülerek, o karakterin çevrel konumuna getirilir ve uygun eğim açısıyla şeride doğru bastırılır.
Topun ya da baskı kafasının bir yanında büyük karakterler, öteki yanında küçük karakterler olduğundan, toplam 11 dönüm konumu söz konusudur. Dönme hareketi, seçme mekanizmasından baskı kafasına ince bir çelik bantla iletilir. Eğim hareketi de ya bir bant (İBM'de) ya da makina boyunca rulo ile aynı hizada uzanan bir şaft (Adler'de) yardımıyla iletilir. Kafa bir kez istenilen konuma geldiğinde, kilitlenir. Böylece, yazı yazılırken karakterlerin aynı hizada olması sağlanır.
Seçme mekanizması, bir kam takımı yardımıyla hareket ettirilir. Kafaya iletilen hareket de, manivelalar ve mandallardan oluşan bir düzenekle denetlenir. Bir tuşa basıldığında bu, manivela ya da mandalların o karakterin basılabilmesi için gerekli miktarda dönme ve eğilme hareketi yapabilmesini düzenleyecek bir mekanizmayı harekete geçirir.

Baskı çevrimi:
Baskı kafası satır boyunca, silindirın önünde bir mil (baskı şaftı) boyunca hareket eden taşıyıcı takımıyla taşınır. Bu şaftın üstünde, uzunluğu boyunca açılmış bir yiv vardır ve taşıyıcının içindeki bir yuvadan geçer. Yuvanın üstüne monte edilmiş bir kam takımı ve şaftın üstündeki yive uyan (böylece, bir baskı işlemi sırasında şaft dönerken, yuvanın ve kamlarının da dönmesini sağlar) metal bir pim vardır.
Kaydırma ve sarma düzenekleriyle birlikte şerit, taşıyıcının üstüne monte edilmiştir ve baskı kafasıyla birlikte hareket edebilir.
Yuvanın üstündeki kamlar, baskı kafasının ruloya doğru yönelmesini ve karakteri basmasını gerçekleştiren hareketi, kafayı seçilmiş konumunda tutan kilitlerin çalışmasını, şerit kaydırma ve besleme düzeneğinin harekete geçmesini sağlar. Baskı şaftı motor tarafından, bir kavrama yoluyla tahrik edilir. Kavrama, bir tuşa basıldığında harekete geçer ve her baskı işlemi için bir devir yapar.

Yerine gelme:
Karakter basıldıktan sonra, taşıyıcı bir sonraki baskı konumuna hareket eder. Bu hareket, taşıyıcı yeni bir satıra geçmek için sola getirildiğinde yeniden sarılan bir yaydan güç alır. Bu tür makinalarm çoğunda yay, taşıyıcıya tutturulmuş naylon bir şerit üstüne sarılan bir tamburu döndürür. Taşıyıcının yaptığı hareketin miktarı, tamburun altında makina boyunca uzanan dişli bir çubuğun dişlerine uyan bir mandalla denetlenir. Başka makinalarda şaryonun satır boyunca hareketi için bir yayla döndürülen kılavuz vida kullanılır. Bu durumda, bir karakter basılırken, kılavuz vidanın döndüğü miktar, taşıyıcının ne kadar ilerleyeceğini belirler.
Uygulamalar: Bir büro daktilosu olarak kullanımının dışında tek elemanlı makina, günümüzde başka donanımlar için de bir temel oluşturmaktadır.
Hareket etmeyen bir şaryosu bulunması ve harf çubuklu makinadan daha yüksek bir hızla çalışması, bu makinayı bilgi işleyen terminaller için uygun bir hale getirmiş ve birçok mini bilgisayarın giriş-çıkış aygıtı olarak kullanılmasını sağlamıştır. Şaryonun sabit olması nedeniyle tek elemanlı makinalar, harf çubuklu bir makinadan çok daha az yer kaplar ve ÇEVRİMİÇİ TERMİNAL kullanımında, bu hareketsizlikten yararlanılarak, kendi kendine çalışmaya bırakılabilir.
Tek elemanlı bir daktilo makinasının bir giriş ya da çıkış aygıtı olarak kullanılması, işlemciye bağlanması için çok daha yalın devrelerin kullanılmasını olanaklı kılar. 44 harf çubuğu bulunan sıradan
bir harf çubuklu makina, her harf çubuğu için ayrı bir SOLENOİT'e ve kaldırma mekanizmasını harekete geçirecek bit başka SOLENOİT'e gereksinme gösterir. Oysa İBM72 gibi bir toplu daktilo makina-sında, karakter seçme mandallarını harekete geçirmek için yalnızca altı solenoit ve bir de kaldırma mekanizmasını işleten solenoit yeterlidir.
Son yıllarda sözcük basan sistemler ortaya çıkmış ve otomatik kullanımındaki üstünlüklerinden ötürü, tek elemanlı makinalar bir ölçüde bu uygulamanın içine alınmıştır. Tasarımların, raporların ya da normal yazışmanın özgün metni, daktilonun klavyesi ve uygun devrelerle, magnetik şerit, magnetik kart ya da kağıt şerit üstüne kaydedilir ya da doğrudan doğruya elektronik bir belleğe sokulur. Herhangi bir yanlışlık bütün sözcük, satır ya da sayfa yeniden yazılmadan düzeltilebileceği için, bu metin hızla yazılabilir. İstenen değişiklikler de gene kolayca ve çabucak yapılır. Metin ortaya çıkınca makina bunu, dakikada 150 sözcüğü aşan hızlarda otomatik olarak yazar.
Tek elemanlı makinaların daha da ileri bir biçimi, basım işlerinde taş baskı klişelerin üretiminde kullanılır. Bu makinada, karakterlerin boyutlarına uygun ölçüde yer kaplamasını sağlayan orantılı aralıklama mekanizması vardır ve indeksleme ya da satır arası ayarlama, kullanılan baskı stiline uydurulabilir. Bu makinayla ayrıca, yazının sağ kenarının düz olması da sağlanabilir.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Ofis Araçları

Kaynak:4
2.cilt / s.442-445