XIX. yüzyılda çeşitli dolmakalem tasarımları geliştirildi, ama ilk başarılı kılcal etkili kalem, ancak 1880 yıllarında, Waterman tarafından yapıldı. 1888 yılında A.B.D'nde John Loud, akıtmayan dolmakalem üstünde çalışırken, ilk tükenmezkalemi ortaya çıkardı. Günümüzün hafif tükenmezleri yanında oldukça ağır ve büyük olan bu kalem, ucunda bilya bulunan bir tüpten oluşuyordu. Bilya, her yöne serbestçe hareket edebilecek biçimde oturtulmuş ve tüp, ağdalı bir mürekkeple doldurulmuştu. Kalem hareket ettikçe, mürekkep, kılcal etkiyle tüpten akıyordu.

1938 yılında Macar Biro' kardeşler, daha iyi çalışan bir tükenmezkalem yaptılar; İkinci Dünya savaşının başlamasından hemen sonra Arjantin'e yerleşerek, buluşlarım çeşitli ülkelerdeki şirketlere sattılar.

Eskiden nitelikli kalemlerde sentetik safir ve tungsten karbürün de kullanılmış olmasına karşılık, günümüzde tükenmezkalem bilyaları genellikle çelikten yapılır. Çapı yaklaşık bir milimetre olan bilya, serbestçe dönebilecek biçimde, bir yuva içine oturtulur, Yuva içinde bulunan birkaç delik, mürekkebi bilyaya geçirir. Yuvanın öteki ucu, içinde mürekkep bulunan metal ya da plastik bir tüpe (kartuş) bağlanmıştır. Bilya bir kağıt üstüne bastırıldığı ve hareket ettirildiği zaman mürekkep, kılcal etkiyle kartuştan aşağı iner. Bu durumda bilya, aşırı mürekkep akışına engel olan bir supap işlevi yapar.

İlk tükenmezkalemlerde, mürekkebin bir bölümü tükenince, bilya ile kartuş arasında kısmi vakum oluşarak, mürekkep akışını engelliyordu. Bu sorun, tüpün öteki ucunda küçük bir delik açılarak ortadan kaldırıldı: Uçtaki mürekkep boşaldıkça, tüpten yuvaya yeni mürekkep dolar ve vakum, delikten giren havayla önlenir.

Tükenmeze bu biçimde mürekkep verme, hem kılcal etkiyle hareket edecek, hem de delikten dışarı sızmayacak bir mürekkebin bulunmasına dayanıyordu. Önceleri baskı mürekkebi kullanıldı; ama çok geçmeden bunların, sızmayı önleyecek kadar ağdalı olmadığı anlaşıldı. Böylece, yaklaşık yirmi yıl süren tüken-mezkalemi geliştirme çalışmalarının temelini, uygun bir mürekkep bulma çabaları oluşturdu. Tükenmez için geliştirilen ilk mürekkepler, ağır jelatin biçimindeydi, ama günümüzde iki ana tür vardır. Bunlardan biri yağda eriyen bir boyadır ve kağıt tarafından so-ğurularak kurur. Bu mürekkebin ağdalılığı fazladır; ama ikinci tür, yani alkolde eriyen ve kağıtta uçarak kuruyan mürekkepler kadar net bir yazı sağlamaz.
Kartuş kapasitesi, 0,5 ile 1,5 mililitre arasında değişir. Küçük kapasiteli kartuşların arkası açıktır; çünkü bunlarda bulunan mürekkebin ağdalılığı, sızmaya yolaçmayacak düzeydedir. Buna karşılık, 1,5 mililitrelik tüplerin bulunduğu kalemlerde, delikli bir tapa ve mürekkebin arkasına doldurulan daha ağdalı bir akışkan kullanmak gerekir. Arkaya doldurulan madde, sızmayacak kadar «katı», kullanılan mürekkebin yerini dolduracak kadar da «sıvı» olmalıdır.

Tükenmez ucunun çıkarılıp içeri çekilmesi, yani kartuşun aşağı-yukarı hareket ettirilmesi amacıyla çeşitli mekanizmalar geliştirilmiştir. Ama bunların tümünde, kartuşun altına yerleştirilen bir yay ve kalemin üstündeki bir düğmeye basıldığında aşağı inen bir itici vardır. Bir tür kalemde, itici, düğme aşağı bastırılınca bir kastanyola aracılığıyla döner. Bu kastanyola kalemin içindeki yarıklara bağlanmıştır. Düğme serbest bırakılınca, kalem ucu, yazma konumunda, yani dışarda kalır. Düğmeye yeniden basıldığında uç içeri girer.

Başka bir tür mekanizmada da, yaylı itfci, kartuşun üstüne yerleştirilmiştir. Kilitleme mekanizması, düşey dişli mandala bağlı bir oynar iğneden oluşur. Bu iğne, yürek biçimli bir yarık içinde dönerek, yazma ve içeri çekilme konumlarına gelir.

Kullanılıp atılan daha yalın tükenmezlerde, kartuşun açık ucunda bir kapak vardır ve kaiem, yazma konumuna, kalemin yan tarafuıda bulunan bir tırnağın aşağı itilmesiyle getirilir. Tırnak, uç yazma konumundayken- aşağı doğru yeniden bastırılırsa, kartuş geri itilir.

Tükenmezkalemler ile dolmakalemler arasındaki büyük fiyat farkı, dolmakalemlerin genel kullanımını büyük ölçüde kısıtlamıştır. Ancak, tükenmezkalemlerle çizilen çizgilerin mikroskopla incelendiğinde kesintili olması, bazı belgelerin yazılmasında ve imzalanmasında, tükenmez kullanımının yasaklanmasına yolaçmıştır. Bu nedenle dolmakalemin işlevi hâlâ sürmektedir.

kaynak 4
7.cilt / s.2205-2207