Demir,tarihçe,fiziksel özellikler,dövme,dökme demir,bileşikler,günümüzde demir yapımı | Demir Eksikliği -Demir Eksikliğinin Nedenleri | Demir Demirkan | Demir eksikliği anemisi | Demir eksikliği ve 'kansızlık' |

Çapa (demir de denir), kendi ağırlığıyla ya da kollarının deniz dibine gömülmesiyle tekneleri tutmaya yarayan bir araçtır. Çapalara, dibe yatay olarak çekildiğinde, kumu kazarak gömülecek, yukarı doğru çekildiğinde ise, kolaylıkla takıldığı yerden kurtulacak bir biçim verilir. Çapa, tekneye bir halatla (büyük gemilerde kalın zincirlerle) bağlıdır. Halat ya da zincir, demir atmanın sağlam olabilmesi için, dipte de serilebilecek kadar uzun olmalıdır. Bu nedenle halatın uzunluğu, suyun derinliğinin üç ya da sekiz katı arasında olur.
Demir alma işlemi (demiri «vira etmek» de denir), zincirin demir ırgadıyla çekilmesiyle yapılır. Böylece tekne, çapanın üstüne doğru yaklaşır ve zincir dike yakın bir duruma geldiğinde, çapa yerinden kurtulur.
İlk çapalar, yalın taş ağırlıklardı; iç su yollarında benzeri yöntemler bugün de kullanılmaktadır. Sualtı arkeologları, Akdeniz'de, bazıları Tunç devrine kadar uzanan çeşitli biçim ve büyüklükte çok sayıda taş çapa bulmuşlardır. En yaygın olanlardan biri, bir köşesinde halat deliği bulunan üçgen biçiminde bir taştı. Bazılarının alt köşelerinde de, büyük bir olasılıkla tırnakların ya da dibe saplanacak olan tahta kanatların takılabilmesi için, delikler vardı. İ.Ö." 1 000 yıllarından bir süre sonra, çapa yapımında metal kullanılmaya başlandı ve kurşundan çiposu olan büyük tahta çapalar yapıldı. Bundan sonra da, XIX. yüzyılın ortalarına kadar kullanılan yaygın çapa modeline ulaşıldı.
Bu modelin tırnakları kol demirine, çipoyla dik açı yapacak biçimde takılmıştır. Bir demirleme sırasında kollar yerine çapa dibe değerse, tırnakların dolması nedeniyle, saplanması önlenir ve kanatlar dibe girer.
Bu tip büyük çapalar fazla hantal olduğundan tek ucu bükük çipolu, katlanabilir bir model geliştirilmiştir.Söz konusu çapanın çiposu, kullanım sırasında metal bir kama ile sabitleştirilir; gerektiğinde kama çıkarılarak, çiponun beden boyunca katlanması sağlanabilir. Admiralti çapası adı verilen bu tarz çapa, yatlarda ve küçük deniz araçlarında yaygın olarak kullanılır.
Çapaların etkili biçimde tekneyi yerinde tutup tutmaması, deniz yatağına bağlıdır. Admiralti çapası, dibe batan bölümü geniş olmadığı için, yumuşak yataklarda pek yararlı olmaz. Bu sakıncayı ortadan kaldırmak amacıyla, Admiralti demirinde küçük bir değişiklik yapılmış ve Trotman çapası geliştirilmiştir. Bu modelde, döner bir eksene bağlı olan kollar, tırnakların yatağa sağlam bir açıyla saplanmasını sağlar.
Büyük gemilerde kullanılan çapaların çoğunda çipo yoktur. Bu tiplerin tırnakları eklemlidir ve en çok 45°'lik bir açıyla iki yana oynar. Tırnakların altlarında yer alan tablalar, çapanın dibe saplanmasını sağlar. Yatay olarak çekildiğinde, tırnaklar dibe iyice gömülür. Çiposu bulunmadığı için, bu tip çapaların tırnakları ve kolları dışındaki bütün bölümleri, log deliğine çekilerek, her an kullanıma hazır tutulabilir. Çiposuz çapanın başka bir modeli de, dibinde dengeyi sağlamak için bir blok bulunan Danford çapasıdır. Saban çapası adı verilen tipteyse, saban bıçağına benzeyen tek bir tırnak bulunur. Bu tırnak, çekme gücü artırıldıkça dibe gömülür.
Öteki modeller arasında filika demiri adı verilen dört ya da beş kollu çapa sayılabilir. Filika çapası (demiri), deniz dibindeki yitik nesneleri araştırmada da kullanılır. Mantar çapa adı verilen bir başka modelin biçimiyse, hafif tekneleri ve tarak dubalarını yumuşak yataklarda sürekli olarak hareketsiz tutmaya çok elverişlidir. Mantar çapanın şapkası kumun içine ağır ağır gömülür. Ancak, bu emme süreci zaman aldığından, çapaya bir ağırlık takılarak dibe batması hızlandırılabilir.
Deniz çapası tahta ve brandadan yapılır. Biçimi büyük bir çorabı andırır. Geminin pruvasına (baş tarafına) takılır. Böylece küçük bir tekne, açık denizde dalgayı başa alıp, deniz çapasıyla fırtınaya karşı koyabilir.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Genel Araçlar

Kaynak:4
2.cilt / s.381-382