Halat, en az 4 mm çapında, üç ya da daha çok sayıda bükümün birlikte sarılmasından oluşmuş kalın iptir.
Halat, insanoğlunun ilk buluşlarından biridir ve çağlar boyunca pek az değişikliğe uğramıştır. Bununla birlikte halat yapımında kullanılan malzemede büyük değişiklikler olmuştur. Günümüzde yapılan halatların yüzde 90'ında yapay LİF kullanılmaktadır. İ.Ö. 1800 yılından kalma mağara resimlerinde, tırmanma amacıyla kullanılmış bazı bükülmüş halatlara raslanılmaktaysa da, en eski ipin (İ.Ö. 1000) ketenden yapıldığı bilinmektedir. British Museum' da, Nil ırmağı kıyılarındaki papirüs ya da kamışlardan yapılmış, 2 000 yıllık halat örnekleri bulunmaktadır. Halat yapımında hurma, jüt, pamuk ve hindistancevizi gibi birçok bitkiden yararlanılmıştır. XIX. yüzyılın sonlarına doğru manila keteni bulunmuş ve çok kısa bir sürede yaygınlaşarak, gelişmiş
işleme makinalarının kullanılmasına yolaçmıştır. 1900'lerin başlarında ortaya çıkan sisal (bir başka sert lif), manila kadar yaygınlaşmamakla birlikte. Dünya savaşları boyunca onun yerine kullanılmıştır. Sap ve saman balyalarını bağlamak için üretilen iplerin yapımında da sisalden yararlanılmaktadır: ama günümüzde sisal, yerini bu alanda da sentetik iplere bırakmaktadır. 1950'lerde naylonun ve bir polyester olan terilenin (dakron), halat yapımına çok elverişli olduğu ortaya çıkmıştır. Özellikle 1960'larda yaygın olan bir başka yapay lif de polietilendir. Ama bu madde, balıkçılık gibi birkaç alan dışında, yerini, daha kuvvetli ve ucuz olan polipropilene bırakmaktadır. Ayrıca cam lifiyle, karbon lifiyle ve yeni bir aromatik poliamid lifiyle halat yapma denemeleri sürdürülmektedir.

Çağdaş halat üretimi: Doğal lifli halatlar ve bazı yapay halatlar, işlenmemiş liflerin bükülmesiyle elde edilen iplikten yapılır. Lifler önce bir keten tarağına, sokulup, çelik dişlerle taranarak, kaba bir fitil elde edilir. Aynı işlem benzeri makinalarda, her seferinde daha sık dişler kullanılarak yinelenir ve fitil düzenli bir duruma getirilir. Fitil, çekme maki-nalarında çekilerek sıkılaştırılır ve bükülerek iplik haline getirilir. Elde edilen ipliğin bükümü ya sağa doğru (Z) ya da sola doğrudur (S).
Naylon ve polyester gibi yapay iplikler, kesiksiz lifler halinde üretilir ve bu liflerin bir araya getirilmesiyle, yeterli kalınlıkla ipler elde edilir. İpler daha sonra, halatın kollarını oluşturmak için, bobin askılarına (ip bobinlerinin takılı durduğu tabla) takılır. Alışılagelmiş üç kollu halatlarda sağ büküm kullanılır. Uçlar bir ayar tablası içinden geçirilerek, kolların düzgün olması, iç ipliklerin merkezde kalarak sağlamlığı artırması ve herhangi bir sakatlık olasılığının azaltılması sağlanır. İpler daha sonra, bir sıkıştırma borusundan geçirilir. Orada büküm noktası ayarlanarak, halat kolu kesitinin düzgün olması sağlanır. Elde edilen halat kolu borudan geçirilerek, ip bükümünün tersine, sol bükümle bükülür. Yuvalama makinasında bu kollar bocurgatla çekilerek bobinlere sarılır. Bobinler, dolunca, son büküm makinasına aktarılır. Bu makinanın bir ucundan birer birer alman halat kolları, öteki uçta bir araya getirilir. Son büküm, kol bükümlerinin tersine, sağa doğrudur. Çıkan halat, gene bocurgatla çekilerek bir makaraya sarılır. Halat kolu bobinleri boşaldığında, boş bobin kilitlenir ve halat kollarından ya da daha ince halattan yapılmış bağlama şeritleriyle bağlanır.
Halat yapmanın bir başka yöntemi de, halatı oluşturan kolların yayıldığı bir halat yatağı kullanmaktır. Hareketli bir demir halkayla çekilen halat kolları, gereken uzunluğa geldiğinde, bir sürgü aracılığıyla bükülür. Sürgü, hareketli halkadan belirli bir hızda, düzenleme tablasına gelir.

Halatın yapısı: Halatlar kollarındaki büküm sayısına göre ayrılır. Çok bükümlü bir halatta, halatı oluşturan kolların bükümü, az bükümlü olanınkin-den daha fazladır. En çok yapılan halat, üç kollu halattır. İp merdivenler için elverişli olan dört kollu halata, «çarmık» adı verilir.
Son yıllarda, gemileri bağlamak için,büyük kıvrımlı ve örgülü halatlar yapılmaktadır. Bunlarda kıvrım daha az olduğu için halatlar daha ekonomiktir. Bu tür halatların en çok kullanılanlarına «çapraz örgü» denir. Çapraz örgüde, dört tane sol yönde sağ bükümlü ip, dört tane de sağ yönde sol bükümlü ip bulunur. Bütün ipler, normal bükme makinalarında üretilir ve özel bir son büküm makinası, kolları çiftler halinde, iki sağ bükümlü ve iki sol bükümlü kol birbirini izleyecek biçimde örer. Elde edilen halat oldukça esnektir. Bu yöntem özellikle, naylon ve polyester gibi ucuz malzemenin kullanıldığı halatlarda elverişlidir.
Günümüzde halat yapımının en önemli özelliği çeşit fazlalığıdır. Değişik amaçlar için özel halatlar yapılabilmektedir: 200 000 tonluk bir petrol tankerinin bağlama halatı; Kuzey denizindeki petrol platformlarında kullanılan naylon halatlar; yelkencilikte kullanılan polyester halatlar; dar alanlarda kullanılan polyester çekme halatları; vb.

Kaynak:4
3.cilt / s.1001-1004

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Genel Araçlar