Verulamium'da (günümüzde İngiltere'de St. Albans), Romalılar tarafından yapılan dayanıklı harç, moloz ve çakıl taşları ile tuğlalardan oluşmuş bir duvar, (üstte solda)
Roma'nın çöküşüyle, su geçirmez dayanıklı harç yapma sanatı da geriledi. Ortaçağ'da yapılan kireç ve kum karışımları, daha dayanıksızdı ve zamanla ufalanıyordu, (üstte ortada)
Kum ve çimentodan oluşan modern harçla örülen briketler, (üstte sağda) Kireç, karışımda hava kabarcıkları kalmasını sağlayarak.bağlayıcı öğenin bütün boşluklara girmesine yolaçar.
sağlam, dayanıklı yüzeyler hazırlanmasında yararlı olur. Kaba sıva harcı, tahta malayla uygulanabilir.
Dış yüzeylerin sıvanmasında, genellikle iki tabaka uygulanır. Duvarın kötü hava koşullarında kalacağı yapılarda, kaba sıvanın üstüne ya çakıl taşı ve mermer tozuyla yapılan mozaik ya da tarak sıva kaplanır. Art arda uygulanan sıvalarda her kat, bir öncekinden daha ince yapılmalıdır. Çimento, kireç ve kum oranları, sıvanın zemine ya da son kat olarak uygulanmasına bağlı olarak 1:01/4:3'ten l:2:9'a kadar değişebilir.
Tuğla örmede, tuğla işinin cinsine göre (sözgelimi, pencere eşiği, açıkta kendi başına yükselen duvar ve iç duvarlar gibi) çeşitli harç karışımları kullanılır. Çimento, kireç, kum biçimindeki harç karışımları 1:01/4:3 ile 1:3:12 arasında değişebilir. Buna karşılık, dona dayanıklı karışım, çimento ve kum ile işlemeyi kolaylaştıran bir maddenin (kireç gibi) birleşiminden oluşur. Karışımda yeralacak maddeler, ağırlığa ya da hacime göre oranlanarak saptanır ve elle karıştırılarak hazırlandıktan sonra, iki saat içinde kullanılır.
İlk basım ustaları, harfleri yalnızca dizmez, onlara biçim verip hazırlamak zorunda da kalırlardı. Dökülecek harfin önce, sertleştirilmiş metalden, uzun uğraşlar sonunda kazılarak hazırlanması gerekirdi. «Zımba» denilen bu modelden sonra, daha yumuşak metallerden dökülen «matris» adlı kalıplar elde edilirdi. Matrislere erimiş metalin dökülmesi yoluyla da, istenilen harf çok sayıda üretilebiliyordu.
XIX. yüzyıl sonlarına doğru, LİNOTİP VE MONOTİP gibi mekanik dizgi makinaları geliştirildi. Eski basım ustalarının, bir tek zımba ve matristen çok sayıda harf dökebilmelerine karşılık, dizgi makinaları, harfleri doğrudan matrislerden döktükleri için, çok sayıda matris gerektirirler. Bu gereksinim, zımba kesen makinalarm geliştirilmesine yolaçmıştır.
Matris yapımında ilk işlem, kalın kağıt üstünde, büyütülmüş bir görüntü elde etmektir. Görüntünün genellikle 25 cm'ye varan genişliği, matrisin daha iyi sonuç vermesini sağlar. Üretilecek harfin özgün kopyası, ya bir çizim, ya harften alınmış bir baskı, ya da harfin kendisi olabilir. Episkopa (Bk. PROJEKSİYON MAKİNALARI) yerleştirilen kopyanın görüntüsü, bir kağıt tabakasının üstüne düşürülür ve harf, istenilen boyutları alana kadar büyütülür. Harfin ters görüntüsü alınacağından, kağıdın tersinden, harfin kenar çizgileri, sert bir kurşun kalemle çizilir.
Matris yapımının ikinci aşaması, harf kesme makinasında mastar olarak kullanılacak bir şablon harf ortaya çıkarmaktır. Şablon, kenarları 75 mm uzunluğundaki kare biçimli bakır kaplı plaka üstünde, yaklaşık 1 mm yüksekliğinde kabartma harften oluşur. Örnek harf yapmanın bir yöntemi, çizimi bir PANTOGRAF kullanarak geliştirmektir. Pantograf, arkasında balmumu kaplı cam parçası bulunan bir düzenektir. Harfin çizgilerini izleyen izleyici kolun hareketi, görüntünün balmumu kaplı camın üstünde, dörtte bir oranında küçülerek çizilmesine yolaçar. Harfin içi, balmumundan kazınarak çıkarılır. Plaka duyarlı hale getirilip, ELEKTROLİZ yoluyla yüzeyinde bir bakır tabaka oluşturma amacıyla, kimyasal banyoya
atılır. Bakır tabaka, metal eriyiğiyle doldurulur. Ortaya çıkan harf, ilk çizimin dörtte biri oranındadır.
Harf kesme makinası da, dikey pantograf ilkesine göre çalışır. Şablon, makinanın tabanına yerleştirilir; pantografın üst ucunda, zımbanın kesileceği çelik parçası bulunur. Makina, gerekli olan küçültme oranına ayarlanır. İzleyici kol, şablon harfin çizgileri boyunca hareket ettikçe, kesici, zımbanın çeliğini kesmeye başlar. Değişik kesiciler kullanılır. Bunların en çok kullanılanları arasında büyük miktarlarda çeliği sıyırmada kullanılan dört köşeli, uçları hafifçe tırtıklı kesici ile harfin son biçimini alması için çapakları kazıyan, sivri uçlu dört köşe kesici bulunur. İlk çizgiler kazıldıktan sonra, izleyici kol daha küçük çaplı bir başkasıyla değiştirilir ve kesici daha yakına getirilir. Bu işlem, giderek küçülen izleyicilerin ve giderek yakına getirilen kesicilerin birbirini izlemesiyle yinelenerek (yaklaşık 17 kez); çelik zımba tam istenilen boyutlara ininceye kadar sürdürülür.
Kesimden sonra zımba, elektrikli bir fırında ısıtılır; sertleşmesi için suyla soğutulur ve uygun biçimde tavlanır. Bu işlemler tamamlanınca zımba, matris basma makinasınar takılır. • Kesimin yapılacağı tabakalar makinalara verilip, birbiri ardından çelik kalıbın altına sokulur. Zımba, tabakanın bir ucuna basarken, aynı anda bir pimle, öteki uçta koni biçimli bir delik açılır.
Harf matrisi yapımında çeşitli metaller kullanılır. Linotip matrisleri pirinçten, monotip matrisleri fosforlu bronzdan, el dizgisinde kullanılacak matrisler bakır ve çelikten yapılır.
Dökümevlerindeki harf dökme makinaları, saatte 10 000 kadar harf üretebilir; ama hızları genellikle, dökülen harfin büyüklüğüne ve cinsine bağlı olarak değişir. Her harfin tabanında oluşan metal sap, makinanın bir hareketiyle kesilir ve harfler kullanılmaya hazır biçimde kutulanır. Harfin erkek kalıbını zımbaya, dişi kalıbını ise matrise çıkarma yöntemi, ilk kez Gutenberg tarafından uygulanan bir yöntemdir ve harf dökümcülüğünde günümüzde kullanılan sistemlerin temelini oluşturur.
Günümüzde baskı ustalarının çoğu, işlerini mekanik dizgi yöntemlerinden en az biriyle yürüttükleri için, kendi harflerini kendileri dökebilirler. Piyasada çeşitli nitelik ve sayıda matris bulunur. Ama çok yüksek nitelikte ve özel biçimde harf üretimi hâlâ, sayılan oldukça azalmış olan dökümevlerinde üretilmektedir.



Kaynak:4 - 4.cilt

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler »