Bütün otomatlar başlıca iki bölümden oluşur: Atılan parayı denetleyip alan para bölümü; istenilen malı seçip alıcıya ileten sistem.
Para bölümü: Bir tek tür parayla çalışan otomatların para sistemleri çok yalındır. Bunlar, içki ve yiyecek alınan küçük boy (bazen duvara takılan) otomatlardır. Daha büyük otomatlardaysa, 3, 4 ya da 5 farklı parayı birden alıp, bunlar istenilen toplama ulaştığı zaman malı müşteriye ulaştıran sistemler vardır. Müşteriye farklı fiyatta türler arasından seçme olanağı sağlama amacıyla, toplama kanalları çok kanallı da yapılır.
Bütün aygıtlarda, parayı almadan önce geçerliliğini denetleyen sistemler bulunur. En çok kullanılan yöntem, paranın çapının, kalınlığının ve ağırlığının ölçülmesidir. Aygıta atılan para, eğimli bir yoldan yuvarlanırken bir mıknatısın önünden geçer. Mıknatısın, paranın içinde oluşturduğu Foucault akımları, yuvarlanan paranın yavaşlamasına yolaçar. Foucault akımlarının ve bundan doğan yavaşlatıcı kuvvetin büyüklüğü, paranın yapıldığı metalin özelliklerine bağlıdır. Eğimli yolun sonuna ulaşan paranın, gereken yere düşmesi için, belirli bir hızla yuvarlanması gerekir. Bu yüzden, öngörülen metalden yapılmamış olan paralar, uygun hıza erişmeyeceklerinden, toplama bölümüne ulaşamazlar. Bazı otomatlarda da, paranın delik olup olmadığını denetleyen bir fırça bulunur. Delikli paralar geçerli olmadıklarından, otomat bunları «kabul etmez».
Paraları denetlemenin en yaygın yolunun, yukarda anlatılan mekanik yöntemler olmasına karşılık, son yıllarda elektronik yöntemler de geliştirilmektedir. İngiltere'de kullanılan bu türden bir sistemde, eğimli düzlem üstünde yuvarlanan paranın hızı, iki FOTOSEL'in arasından geçiş hızı ölçülerek bulunur. Fotoseller, paranın çapını ölçme amacıyla da kullanılırlar.
Sıcak içecekler: Otomatlar arasında en yaygın olanları, sıcak içecek otomatlarıdır. Bir tek otomat, kahve, çay, kakao, çorba gibi içeceklerin tümünü birden sağlayabilir Sıcak içeceğin hazırlanışı, evlerde olduğu gibidir.
Aşağı yukarı bütün otomatlarda işlem, içine içeceğin doldurulacağı kabın, kap bölümüne iletilmesiyle başlar. Otomatın içinde kaplar, üst üste dizilmiş biçimde durur ve aygıta her para atılışta, en alttaki kap, ötekilerden ayrılır. Kaplar, ya plastikten ya da kağıttan yapılır.
Kent şebekesinden alınan soğuk su, otomatın içindeki kazanda yaklaşık 82°C'a kadar ısıtılır. Böylece sıcaklığın, müşterinin eline geçtiği zaman 75 °C olması sağlanır. İçecekler, huniye benzeyen bir bölümde karıştırılır. Üstten gelen sıcak su, huninin kenarına doğru püskürtülünce, girdaplar oluşturarak huninin ağzına doğru akar. Girdapların arasına gönderilen belirli miktarda madde (kahve, kakao, toz halde çorba, vb.), hemen çözünerek, kaba dökülür. Çorba ve kakao, daha iyi karışmaları için, kaba dökülmeden önce ikinci bir karıştırma bölümünden geçirilir.
Soğuk içecekler: Bu otomatların para alma,değerlendirme ve bardak iletme sistemleri, sıcak içecek veren otomatlarınkinin aynıdır. İçecekler, aygıtın içinde yoğun şuruplar halinde saklanır ve müşteriye verileceği zaman suyla karıştırılır.
Su, otomatın içinde 36°C'a kadar soğutulur ve şurupla uygun oranlarda karıştırılır. Gazozlu içeceklerdeyse, soğuk su, önce içine karbon dioksit gazının karıştırılmasını sağlayan karbonatörden geçer.
Karbonatörde soğuk su, yüksek basınç altında, içinde basınçlı karbondioksit bulunan bir bölümden geçer. Minik damlacıklar haline gelen su, karbondioksit soğurur. İyi karbonlanmış bir içecekte, normal basınç ve sıcaklıkta bir hacim su, 3,5 hacim karbondioksit içerir.
Küçük parçalar: Paketlenmiş yiyecekler ya da başka maddeler için de çeşitli sistemler kullanılır.
Çekmece tipi sütunlu otomatlarda., üst üste duran ürünlerden hep en alttaki, bir çekmece düzeneğiyle alınıp müşteriye iletilir. Bu tür makinalar, genellikle çiklet, çikolata ve sigara içeren, duvara takılmış otomatlardır. Düşen rafh otomatlardaysa, her rafa başka bir ürün yerleştirilebilir. Böylece otomatta, biçim ve büyüklük bakımından farklı ürünler bulunabilir. Döner konveyörlü otomatlar da, düşen raflı otomatlara benzer, ama bunlarda ürün, bulunduğu yerden aygıtın çıkışına, hareketli bir bant aracılığıyla taşınır. Kolayca zarar gören ürünler için tamburin otomatlar kullanılır. Tamburlu otomatlarda ürünler, yatay olarak dönen bir tamburun raflarında yeralır ve müşteri, istediği malı, aygıtın önündeki bir kapağı açarak alabilir. Şarmallı otomatlarda ürünler, yatay tepsiler üstünde bulunur. Bir sarmal mekanizma, bunları müşteriye iletir. Bu otomatlar, çok çeşitli ürün (203,0 ka; dar) içerebilen, geniş alanlı, yüksek kapasiteli aygıtlardır.
Otomatik yemek servisi: Yemek otomatı olarak, genellikle tamburlu sistemler kullanılır. Yiyecekler soğukta saklandığından, ürün, müşteriye iletilmeden önce bir MİKRODALGA fırınında, kısa zamanda ısıtılır. Yemeğin türüne göre değişen ısıtma süresi, genellikle bir dakika kadardır. Bazı otomatlarda da fırın yerine ısıtılmış bir bölme bulunur. Bu otomatlar, 24 saat hizmet gereği bulunan yerlerde ya da yemek servisi yapacak yeterli elemanın bulunmadığı iş yerlerinde kullanılır.


Kaynak:4-cilt:6

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler »