En eski örgü örnekleri, Mısır'daki Antinoe kenti dolaylarında bulunmuştur. Dünyanın ilk örgü makinası (trikotaj makinası) da, 1589'da Calverton'da (İngiltere) William Lee tarafından çizilmiş ve yapılmış, bu buluş, trikotaj endüstrisinin kurulmasına yolaçmıştır. Endüstri devriminden sonra örgü makinalarına motor takılmış ve sürekli dönme hareketiyle boru biçimli kumaş ören, yuvarlak makinalar yapılmıştır.
Makina tığları ya da iğneleri: Örgü makinalarının temel parçası, tığ ya da iğnedir. İki tür tığ vardır: Gagalı; paletli. Gagalı tığ, 1589'da Lee tarafından bulunmuştur. Paletli tığsa, İngiliz Matthew Townsend tarafından 1849'da geliştirilmiştir. Paletli tığın bir mil üstüne oturtulmuş bir paleti vardır ve ilmekleri aşağıyukarı hareket ederek yapar. Evlerde kullanılar makinalarda, bu tip tığ yaygındır. Gagalı tığın, yaj gibi uzun bir gagası vardır. Bu gaga, tığın her hareketinde kapanır. Gagalı tığ, çalışması paletli tığınkinden daha karmaşık olmasına karşılık, günümüzde örgü makinalarında yaygın biçimde kullanılmaktadır. Bunun bir nedeni, gagalı tığın küçük boyutlarda yapılabilmesi, ikinci nedeni de, giysiye istenen modeli makina üstünde veren örgü makinalarında kullanılabilmesidir. Gagalı tığla örgüde, önce iplik, zincirleme ilmekler haline getirilir. Tığ aşağı inerken bir baskı, gagayı kapatır. Böylece yeni ilmek, eski ilmeğin içinden çekilir.
Paletli tığla yapılan örgüde, hareket süreklidir. Tığlar aşağı inerken, ipliği alıp eski ilmeklerin içinden çekerek, yeni ilmekler ortaya çıkarırlar. Tığ ne kadar aşağı inerse ilmek o kadar büyük olur.
Dairesel örgü makinaları: Bunlar yüksek hızlı üretim makinalarıdır ve Örgü makinasınm türüne göre, tek yüz jarse, çift yüz jarse ya da ters ilmek trikoları dokurlar. Tek yüz jarse, yalnızca bir takım tığı olan makinalarda dokunur. Tığlar genellikle maki^ nanın çevresine dizilmiş ve her biri yuvasına dikey biçimde yerleştirilmiştir. Kam biçimindeki metal parçaları, tığları yukarıaşağı hareket ettirir. Bu hareket denetlenerek, istenilen motif yapılabilir. Yukarı kalkan tığlar ipliği örer, aşağıda kalan tığlar ipliği almaz, eski ilmeklerini tutarlar. Buna «kaçırma» denir. Renkli motifler bu yöntemle yapılır. Başka bir yöntemde de tığlar, ilmek yapmaksızın yeni ipliği alır. Buna da «atma» denir. Kendinden desenli trikolar, bu ilmek kullanılarak örülür.
Çift yüz jarse örmek için iki takım tığ gereklidir. Makinaya, dikey tığların yanı sıra, yatay tığlar da takılır. Yatay tığlar kumaşa iki yüz kazandırırlar. «Çift yüz jarse» adı, trikoya bu özelliği nedeniyle verilmiştir. Ters örgü, bazı ilmekler arkaya, bazıları da öne doğru örüldüğünden, iki ucu çengelli tığlar gerektirir.Çift uçlu tığların, iki ucuna da birer denetim öğesi takılır:
Düz örgü makinaları: Düz makinanın örme hareketi, dairesel çift yüz jarse makinanınki gibidir. Ama düz makinada tığlar, ters çevrilmiş V. biçimindedir. Paletli tığlı düz örgü makinaları, dairesel örgü makinalarından daha yavaş çalışır. Örgü işlemi ilerigeri bir hareketle yapıldığından, trikonun iki yanında sağlam kenar şeritleri oluşur. Gagalı tığlı makinalar, kesiksiz örgü örebilir. Değişik giysi parçalarının, daha sonra kesme gerektirmeyecek biçimde örülebilmesi için, bu makinalarda, kenara gelen ilmekler her sırada eksiltilip artırılır.Düz makinalar çok yaygındır. Endüstri makinaları, evlerde kullanılan düz makinalara benzerler; tek fark, otomatik işleyişi sağlayan bir güç birimiyle donatılmış olmalarıdır.
Çözgülü örgü: Çözgülü örgü makinaları, iplikleri dikey örer. Bunlarda, dokumacılıktakine benzeyen bir çözgü ipliği kullanılır. Gömleklik kumaş dokuyan makinada, 2 500 tığ bulunur. Her tığa iki iplik takıldığından, makinaya aynı anda 5 000 iplik geçirilir. Bu tür makinalar, dakikada 3 milyon ilmek atıp 1 200 sıradan fazla örebilirler.


Kaynak:4-cilt:6

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler »