Pnömatik aletler, KOMPRESÖR'lerin tersine, güçlerini, sıkıştırılmış havayla çalışan hava motorlarından alan aletlerdir. Hava motorunun birçok olumluözelliği vardır. Küçük ve hafif olmasına karşılık, döndürme momenti ve gücü yüksektir. Uzun zaman çalışsa bile ısınmaz. Aşırı yüklenmeden etkilenmez ve yük üstündeyken, pek az hava tüketerek yüksek momentle çalışmayı sürdürür. Ayrıca, mekanizmaya herhangi bir zarar vermeden, apansız ters yönde dönmeye başlayabilir. Hava motorunun bir başka üstünlüğü de, bir anda çalışmaya başlaması ve hava akımı kesildiği zaman motorların (dişlisi/ yüksek hızlı motorlar dışında) dönmeyi sürdürmemesi dir.
Söz konusu etmenlerin çoğu, aletlerin ekonomik, güvenilir, yalın ve rahat, olmasını sağlar. Hava motorlarının bir başka üstünlüğü de tehlikesiz olmalarıdır. Pnömatik aletlerin çoğu, elektrik motoruyla çalışan aletlere (Bk. MATKAP, ELEKTRİKLİ) benzer. Aradaki fark, elektrik motoru yerine, hava motoru kullanılmasıdır.
Hava motorlarının kanatlı, pistonlu "e türbinli olan başlıca üç türü vardır. Türbinler yüksek hız ve düşük döndürme momenti gereken yerlerde, sözgelimi küçük matkaplarda ve dişçilerin aerotur aygıtlarında (Bk. DİŞ TUR AYGITI) kullanılır. Yüksek güç ve yüksek kalkış momenti gerektiren düşük hızlı motorlarda, pistonlu hava motorları kullanmak gerekir.
Güçlü aletlerde en yaygın kullanılan tür, kanatlı artı yer değiştirmeli motordur. Bu motor türü, az yer kaplayıp, büyük güç üretir. Motorun içindeki yüksek hızlı rotor, uygun dişlilere bağlandığı zaman, çıkışta yüksek moment sağlar.
Bu motorlarda, döner kanatlı kompresörlerde olduğu gibi, bir silindirin içine merkezden kaçık biçimde yerleştirilen rotorun üstündeki yuvalara takılan birçok uzun kanat bulunur. Bir uçtan silindirin içine
giren sıkıştırılmış hava, ortadaki delikten çıkarken rotoru da döndürür.
Yapılarının özelliği nedeniyle ince uzun biçimde olan standart pnömatik aletler, hem tezgâhlarda, hem de MONTAJ HATTI bulunan işyerlerinde, gruplaşmış özel alet sistemleri oluşturmaya uygundur.
Tezgaha montaj: Pnömatik aletler, bir süre taşınabilir biçimde kullanıldıktan sonra, çok yönlü, tezgâha monte edilmiş sistemlere dönüştürülmüştür. Belirli bir yere monte edilmiş, çok aletli sistemlerin uygulama alanları sınırsızdır. Bu aletlerin parçaları, yapılması gereken işe göre değiştirilebilir.
Pnömatik aletlerin iş gücü yönünden sağladığı ekonomiye örnek olarak, eskiden iki işçinin tam gün boyunca çalışmasını gerektiren, tüpgaz detantörünün sekiz vidalı kapağının takılması işlemi gösterilebilir. Bu işlem, elle çalıştırılan bir supapla beslenen sekiz pnömatik tornavidadan oluşan sistem yardımıyla, artık bir tek işçinin denetiminde gerçekleştirilmektedir. Haftada binleri aşan üretim içinde yöntem, üretim hızında büyük yükselmeler sağlamıştır.
Ağır aletlerin kullanıldığı yerlerde, operatörün yorulmaması için, aletlerin iki yönlü hareket eden basınçlı silindirler yardımıyla inip kalkmasını sağlayan düzeneklerden yararlanılır. Gövdesi çukur bir plaka üstünde yeralan detantör kapaklarının sıkıştırılmasında da,bu tür düzenekler kullanılır. Tornavidalar, vidaların ağızlarını bozmamaları için, sistem kenetlendikten sonra ilerleyip, vidanın yuvasına yerleşecek biçimde ayarlanırlar.
Hava, motorlara hava supabından girer. Supap kanalı, bir kapak yardımıyla havayı, aletlerin girişine doğru yönlendirir. Pnömatik silindirin supabı açılıp uç alçaldığı zaman, tornavidaların uçları vidaların ağzına kenetlenir ve basınç artınca, yaylı kavramalar, motorun gücünü tornavidaya iletir. İşlem gerçekte, değişik aşamaların birleşmesinden oluşur. Her tornavida, ilgili vidayı ötekilerden ayrı sıkıştırır ve kavramanın en üst yüklenme momentine eriştiği anda, sıkıştırmayı keser. Böylece, ya her vida aynı oranda sıkıştırılmış olur ya da kavramaların ayarları farklıysa, her vida bir başka basınç değeriyle sıkıştırılır.
Aletlerin çoğunda yaylı kavramaların kullanılmasına karşılık, bazı sistemlerde sıkıştırma işlemi, devrilme momenti ilkesine göre durdurulur. Bunlarda, motoru durduran momentin değerini, hava basınç ayarı belirler.
Momentin denetimi: Endüstride kullanılan çeşitli aletlere uygun olarak, iki tür moment denetim sistemi geliştirilmiştir. Bunlardan birincisi olan en az moment gösterge sisteminde, .normal yüklenen moment motorları, alışılmış biçimde kullanılır; ama aleti kullanan kişiye en düşük moment değerine erişildiğini gösteren göstergeler bulunur.
İkinci sistemse, göstergeli moment denetim sistemidir. Bu sistemde, her birinin üstünde bir denetim birimi bulunan standart motorlar kullanılır. Motorun gövdesinde momentin doğurduğu tepki, denetim birimine ulaşarak, motora gelen havayı kapatır. Denetim birimindeki mekikli supap, bir RÖLE'yi harekete geçirerek gösterge ışığını yakar.
Kullanıldığı yerler: Basınçlı hava, hem matkap gibi dönme hareketi gerektiren, hem de çekiç ve keski gibi ilerigeri hareket gerektiren birçok aleti çalıştırmada kullanılır. Sıkıştırılmış hava deposu (basıncın değeri genellikle 67 bar kadardır), bu aletlerin elek
trikli aygıtlar gibi kolayca taşınmasını engeller. Ama hava motorları kıvılcımsız çalıştıklarından, maden ocakları gibi patlama tehlikesi olan yerlerde bile.güvenlikle kullanılabilirler. Ayrıca, su altında da çalışırlar.
Fabrikalarda ve tersanelerde pnömatik aletler, delme, perçin, kalafat, taşlama, vida sıkma, vb. amaçlarla kullanılır. Yapı ve inşaatlardaysa, kullanma alanları arasında, kaya deliciler, beton vibratörleri, hendek kazıcılar ve beton kırıcılar (Bk. HAVALI ÇEKİÇ) sayılabilir.


Kaynak:4-cilt:6

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler »