Birçok ülkede ses yayınları uzun, orta, kısa ve VHF (çok yüksek frekans) dalgalarında yapılmaktadır. Bütün uzun, orta ve kısa dalga RADYO yayınları monofonik (tek kanallı), VHF kanalındaki pek çok yayın da stereofoniktir (iki kanallı). Stereofonik (ya da yaygın kullanımıyla stereo) yayın, dalgaboyundaki ek kanal bant genişliğiyim sağlanır (Bk. GENLİK MODÜLASYONLU RADYO; FREKANS MODÜLASYONU).
Stereo sese verilebilecek en iyi örnek, iki mikrofondan yayınlanan ayrı ses sinyallerinin, plak ya da bant üstüne kaydedildiği ve sonra iki ayrı yükseltici kanalından geçerek, iki ayrı hoparlörden yayınlandığı pikap ve teyplerdir. İki yükselticiden genellikle, «solkanal» ve «sağ kanal? diye söz edilir. Bunlar, kaynağa yerleştirilen mikrofondan alman ses sinyallerini, sol ve sağ kulağa gelecek biçimde iletirler.
Stereo yayının mono yayından üstünlüğü, dinleyicilere, ses kaynaklarının konumlarına ilişkin bir fikir vermesidir. Ses perdesi ve görece ton da, stereo yayında daha iyi algılanır. İyi bir stereo aygıt, ister teyp, ister radyo, ister pikap olsun, müziğe gerçeklik kazandırır.
Sol ve sağ mikrofonlardan gelen seslerin yayınlanıp alınması için. normal olarak iki radyo vericisi ve iki alıcı gerekir. Ancak, modern teknolojide, stereo ses sinyallerinin yayın için tek bir radyo vericisinde toplandığı, “frekans mültipleksi” ya da «pilot ton» denilen, bir sistem geliştirilmiştir. Alıcı aygıtın tek alıcısındaki detektör ya da diskriminatörle algılanan birleşik ses sinyali de, sol ve sağ kanal mikrofon sinyalleri, sol ve sağ hoparlöre gidecek biçimde ayrılır. Radyo istasyonu ayrıca, bir pilot ton yayınlar. Pilot ton, alıcının elektronik karışımım sol ve sağ kanal sinyalleriyle eşzamanlayan, düşük güçlü bir radyo frekans taşıyıcı dalgasıdır. Bu, ZenithGE stereo yayın sistemidir. 1950 yılının sonlarına doğru A.B.D'nde geliştirilmiş olan bu sistem, sonradan VHF yayınları için uluslararası yayıncılık alanında da kabul edilmiştir. Sistem çalışırken uygun bir monofonik ya da tek kanallı yayın da yapılabilir.
Yayın: Pilot ton stereo sisteminde, verici ve alıcıda işitebilme sınırının (38 kHz) üstünde çalışan hızlı elektronik karıştırma işlemleri, sol ve sağ mikrofonlardan alınan seslerle eşzamanlı olarak, karşı hoparlörlerden yayınlanır. Böylece, sol hoparlör, her zaman sol mikrofondan gelen sinyallerle çalışır.
Pilot ton sisteminde, vericinin modülasyonu, 38 kHz'lik referans osilatörü ve mikrofon sinyallerinden sonuçlanan üç bileşenle sağlanır. Birincisi, bir toplam sinyaldir.
L +R/2(L= sol sinyal, R= sağ sinyal)

ve sol ile sağ kanal mikrofon sinyallerinden oluşur (bu monofonik,yani tek kanallı bir alıcı gibidir). İkincisi,sinyal farkıdır.
LR/2 ve 38 kHz'lik alt taşıyıcı osilatörün modülasyonundan sağlanır;
sol ve sağ kanal sinyallerinin kesin ayrımını verir. Üçüncüsü, 19 kHz' lik bir sinüs dalgasıdır (pilot ton); alıcıdaki elektronik demodülasyonu eşzamanlamada kullanılır.
Uygulamada 38 kHz'lik osilatör ve alt modülatör frekansı, pilot ton gibi, bütün verici güç dağılımını azaltıp sinyalleri güçlendirme amacıyla ikiye bölünür. Ayrıca, 4 kHz üstünde ses frekansları için, sol ve sağ kanal sinyallerine herhangi bir iletim yolu ya da alıcı gürültüsüne (özellikle yüksek frekanslarda önem kazanır) oranla daha yüksek bir güç vermek için, yüksek frekanslarda daha etkili olan bir yardımcı eklenmiştir.
Alıcı: ötereo yayın için düzenlenmiş bir radyo alıcısındaki işlemi incelemek için, alıcının detektöründen çıkan modüle edici sinyalin «kopya»sım göz önüne almak gerekir. VHF alıcısı, frekans modüle edici sinyaller için standartlaştırılmış bir süperheterodin (gelen sinyali sürekli bir' sinyale karıştırır) biçimindedir; ama bütün bant genişliği, tek kanal benzerinden, radyo sinyallerindeki ek stereofonik bilgiyi verebilmek için daha geniş olacaktır.
Alıcının detektöründen çıkan birleşik stereo sinyal, üç ana bileşenden oluşur. Birincisi, normal ses frekans sınırındadır (0,03 15 kHz); mültipleks sisteminde sol ve sağ kanal sistemlerinin toplam sinyallerinden oluşur. İkincisi, 19 kHz'lik pilot tondur. Üçüncüsü de, sol ve sağ sinyal farklarıdır. Bu, gerçekte, 2353 kHz sınırları içinde, iki yarı taşıyıcı bant olarak bulunur. Bu bileşenleri ayırmak için «geri kodlayıcı» (çözümleyici) denilen elektronik devre kullanılır. 19 kHz'lik pilot ton frekansı, geri kodlayıcıyla iki katına çıkarılır ve çalışma frekansı (38 kHz) stüdyo elektronik işlemlerine tam olarak uyar.
Sol ve sağ kanal sistemlerinin başarılı biçimde ayrılmasını sağlamak için, geri kodlayıcıdaki 38 kHz lik taşıyıcı frekans, özgün osilatörle tam bir uyum içinde bulunmalıdır. Geri kodlama işlemini yürütecek pek çok yöntem vardır; ama sol ve sağ sinyallerin elde edildiği ana ilke, birleşik stereo dalga biçimlerinden ayrılan toplam ile fark bileşenlerinin toplanması ve çıkarılmasıdır.
(L + R) ana taşıyıcı sinyal + (L—R) alt taşıyıcı sinyal = 2L (yalnızca sol kanal sinyali)
(L + R) ana taşıyıcı sinyal — (L—R) alt taşıyıcı sinyal = 2R (yalnızca sağ kanal sinyali)
Stereo sinyal alıcılarıyla donatılmış pek çok alıcının geri kodlayıcısında pilot tonun varlığını gösteren bir ışık bulunur. Pilot tonun bulunmadığı durumlarda, iki ses kanalı, monofonik yayın için birbirlerine bağlanır.
Tek kanallı alıcılar birleşik sinyali çözemezler ya da bir pilot tonu saptayamazlar. Bu yüzden, yalnızca normal monofonik iletime uygun L + R'ye yanıt verirler.


Kaynak:4-cilt:6

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler »