BATI'NIN TAHTI SALLANIYOR *Bugün Batı'yı terör ve radikal İslam'ın yükselişi
yanında Çin ve Hindistan gibi 'silkinen devlerin' dünya ekonomisinde
belirleyici rol oynayan aktörler haline gelmekte olması da ürkütüyor. Çünkü
eninde sonunda Batı'nın küresel hâkimiyetine set çekecek bir güç kayması
yaşanıyor ve yaratılan ekonomik zenginliğin büyük bölümü artık Batı'da değil
Batı dışında yaratılıyor

**Dünya nereye? Türkiye nereye?*
*
Osman Ulagay*

Dünyanın ezberi 11 Eylül'de bozuldu

*BAŞLARKEN...*
Zihinlere yerleştirilmiş bir ezber var: ABD her şeye muktedir, karşı
konulmaz bir güç. Dünyayı dilediği gibi yönetiyor. Dilediği anda dilediği
ülkeye saldırıyor. ABD'nin gözden çıkardığı ya da karşısına aldığı hiçbir
lider ayakta kalamıyor. Küreselleşme sürecine ve dünya ekonomisine de ABD
yön veriyor, kimse onun çizdiği senaryonun dışına çıkamıyor.
Şimdi bir de son beş yılda yaşananları hatırlayalım:
Amerika bundan tam beş yıl önce, 11 Eylül 2001 günü tarihinin belki de en
büyük şokunu yaşadı, ABD'nin gücünü simgeleyen New York'taki İkiz Kuleler
yerle bir oldu.
Şoktaki Amerika bu saldırıya karşı en ilkel tepkiyi gösterdi, kendisine
saldıranların kaynağını kurutmak için "teröre karşı savaş" ilan etti.
11 Eylül saldırısını bahane ederek önce Afganistan'a, sonra Irak'a saldıran
ABD'nin hedefi, üstün askeri gücüyle bütün potansiyel düşmanlarını sindirmek
ve küresel hâkimiyetini ilan etmekti.
Ancak ABD, küresel düzenin tek hâkimi olduğunu kanıtlamak amacıyla atıldığı
maceranın daha ikinci durağında, Irak'ta tam bir çıkmaza saplandı.
ABD, demokrasi ve özgürlük getirmek vaadiyle geldiği Ortadoğu'yu büyük bir
kargaşanın eşiğine getirdi ve düşman saydığı İran'ın güçlenmesine yol açtı.
ABD dünyada en sevilmeyen ülke haline geldi.
ABD'nin gücünün küresel düzene hükmetmeye yetmediği anlaşıldı.
Bu tam bir fiyasko tablosu ama dünyada ve Türkiye'de birçok kimse, 'muktedir
Amerika' efsanesine inanmaya devam ediyor. ABD'nin, 11 Eylül saldırısı
dahil, dünyada olup biten her şeyi planladığını ve kontrol ettiğini iddia
eden komplo teorisi bezirgânları da hâlâ ilgi görüyor.
Son beş yılda yaşananlar, ABD'nin küresel düzeni sağlayamayacağını
göstermenin ötesinde, Batı'nın kendi değerlerini savunmada acze düştüğünü de
gösterdi. Ebu Gıreyb ve Guantanamo'dan dünyaya yayılan işkence görüntüleri,
ABD'yi "en çok nefret edilen ülke" haline getirmekle kalmadı, Batı'nın
itibarını da sarstı.
ABD'den farklı olarak, Batı'nın uygar yüzünü, "yumuşak gücü"nü temsil etme
iddiasındaki Avrupa Birliği'nin de, kendi ekonomik sorunlarıyla ve iç
çelişkileriyle boğuşurken küresel oyunda etkili olamadığı görüldü.
Öte yandan ABD'nin ve Batı'nın ekonomik alandaki tartışılmaz üstünlüğüne de
gölge düştü. Çin ve Hindistan gibi ülkelerin ekonomideki atılımı göz
kamaştırırken hızla tırmanan petrol fiyatları Rusya ve İran gibi petrol
ihracatçısı ülkelerin önemini artırdı. Küreselleşmeden en fazla kimin
yararlandığı da tartışmaya değer bir konu haline geldi.
Son beş yılda yaşananlar, küresel ekonomideki güç dengelerinin de temelinden
sarsılmakta olduğunu gösterdi.
Uzun lafın kısası, eski ezberleri bozan yeni bir dünya oluşuyor. Bu dünyayı
anlayabilmek için bizim de eski ezberlere takılmaktan kurtulmamız gerekiyor.

Dünyaya dikkatle bakarsanız döndüğünü fark edeceksiniz. Yaşanmakta olan
büyük değişim ve dönüşümün, dünyayı farklı bir yer haline getirmekte
olduğunu hissedeceksiniz. Batı'nın 200 yıllık küresel hegemonyasının
sarsılmakta olduğunu göreceksiniz.
Batı'nın kendi tetiklediği küresel dönüşüm sürecinde, dünya ekonomisinin
ağırlık merkezi Batı'dan Doğu'ya doğru kaymakta. Bugün Batı'yı ürküten şey
yalnızca terör tehdidinin artması, radikal İslam'ın yükselişi, Venezüela'da
Hugo Chavez, İran'da Ahmedinecad gibi liderlerin Amerika'ya meydan okuması,
petrol zengini Rusya'da Putin'in diklenmeye başlaması değil. Çin ve
Hindistan gibi "silkinen devlerin" dünya ekonomisinde belirleyici rol
oynayan aktörler haline gelmekte olması da ürkütüyor Batı'yı.
Ürkütüyor çünkü eninde sonunda Batı'nın küresel hâkimiyetine set çekecek bir
değişim, bir güç kayması olayı yaşanıyor dünyada. Küreselleşmenin
tetiklediği gelişmeler sonucunda bugün gelinen noktada, dünyada yaratılan
ekonomik zenginliğin, katma değerin daha büyük bölümü artık Batı'da değil
Batı dışında yaratılıyor.

*Ayrıcalığı kaybediyor*
Olay, ekonomideki güç kaymasından ibaret de değil. Türkiye 2023 kitabının
yazarı Mehmet Öğütçü'nün de değindiği gibi, Çin ve Hindistan gibi ülkeler,
"kendi değer sistemlerini artan bir özgüvenle birlikte, daha belirgin
şekilde öne çıkartıyor. Adam Smith'in 'görünmez eli' artık Konfüçyüs'le,
Taoizm ve Budizmle el sıkışmak zorunda." (Dünya gazetesi, 2 Haziran 2006).
Evet, bu sürecin henüz başındayız ama Batı şimdiden, ekonomiden kültüre her
alanda tek başına söz sahibi olma ve dünyayı yönlendirme ayrıcalığını
kaybetmek üzere olduğunu hissetmeye başladı. Bu nedenle tedirgin, hatta
hırçın olabiliyor.
ABD'nin şuursuz saldırganlığı, kendi değerlerini tehdit altında gören
Avrupa'nın yabancıları dışlama eğilimi, hep bu ruh halinin yansımaları.
Danimarka'da patlayan "karikatür krizi"ni de bu ruh halinin bir yansıması
olarak görmek mümkün belki de.

*Batı zorlanacak*
Batı bu süreci yaşarken çok zorlanacak. Üstün olmaya, küresel ölçüleri
belirlemeye, bütün önemli kararları vermeye ve gereğinde zor kullanarak
herkese kabul ettirmeye alışmış olan Batı, şimdi bu ayrıcalığını kaybetmeye
başladığını hissediyor. Batı'nın kendine tabi saydığı, düne kadar Batı ile
boy ölçüşmesi söz konusu bile olamayan ülkelerde insanların şimdi bir yandan
Batı'nın kimi değerlerini sorgulamaya, diğer yandan Batı'yı kendi oyununda
yenmeye kalkışması kolay sindirilecek gelişmeler değil Batılılar için.
Batılı olmadıkları halde, 19. yüzyıldan beri Batı'nın yönlendirdiği bir
dünyada yaşamış olan insanlar ise 150 - 200 yıllık bir ezilmişliğin verdiği
uyuşukluğu üzerlerinden atıp cesaretle yeni ufuklara yöneliyor şimdi.
Batı'yı kendi oyununda yenebileceğini, ekonomiden kültüre ve sanata kadar
her alanda söz sahibi olabileceğini göstermek istiyor.
Küresel düzenle bütünleşme ve Batı ile yarışma kulvarına giremeyen İslam
dünyasında ise teröre ve şiddete de başvurarak Batı'ya yıkıcı darbeler vurma
motifi öne çıkabiliyor.
Türkiye, bu süreçte çok ilginç bir yerde duruyor. Bir yandan bizim
insanımızda da Batı'nın 200 yıllık hegemonyasına karşı bir tepki birikimi
var. Öte yandan bizim seçkinlerimiz bu uzun dönem boyunca Batı'yı model
olarak almış kendine.

*Hegemonyayı düşünmek abes*
Bu nedenle Batı ile özdeşleşmeyi hedefleyen seçkinlerimizin iş hayatında,
fikir ve sanat dünyasında önemli bir ağırlığı var. Onlara göre Batı'nın gücü
hâlâ rakipsiz ve Batı'nın hegemonyasının tehdit altında olduğunu düşünmek
bile abes.
Oysa Batı, her şeyi kontrol ettiği günlerin geride kalmakta olduğunu
hissediyor yavaş yavaş ve bunun travmalarını yaşamaya başlıyor.

Son 5 yılda neler değişti?

ABD'nin dokunulmaz olmadığı ve vurulabileceği ortaya çıktı.
El Kaide ve Hizbullah gibi devlet dışı örgütlerin gücü anlaşıldı.
ABD'nin askeri gücüyle her amacını gerçekleştiremeyeceği görüldü.
ABD'nin 'Büyük Ortadoğu Planı' çöktü ve bölgede kargaşa ortamı doğdu.
Ortadoğu'da inisiyatif ABD karşıtı güçlere geçti.
ABD'nin dünyayı yönetme kapasitesine sahip olmadığı anlaşıldı.
Avrupa Birliği kendi sorunlarına gömüldü, küresel rol oynayamadı.
Çin ve Hindistan gibi ülkelerin dünya ekonomisindeki önemi arttı.
ABD'nin dış açığını Çin ve Asya ülkeleri finanse etmeye başladı.
Petrol fiyatının tırmanışı Rusya, İran, Venezüela gibi ülkelerin önemini
artırdı.
Ekonomik gücü artan ülkelerin siyasi ağırlığı da arttı.
ABD dünyada en sevilmeyen ülke haline geldi.
Küreselleşmenin geleceği tartışılmaya başladı.

Küresel ekonomide güç kayması başladı

Bomba haberi İngiltere'nin ünlü The Economist dergisi patlattı. Veri
kullanmadaki titizliğiyle ünlü The Economist, IMF verilerini ve satın alma
gücü paritesine göre belirlenen kurları esas alarak yaptığı hesaplamada,
zengin - gelişmiş "birinci dünya" ülkelerinin dünya ekonomisindeki (dünya
GSYİH'sindeki) payının 1870'den beri ilk kez 2005'te yüzde 50'nin altına
düştüğünü ortaya koydu. Grafik 1'de de görüldüğü gibi, "yükselen
ekonomiler"in dünya ekonomisindeki payı, 150 yıla yaklaşan bir aradan sonra,
zengin gelişmiş ülkelerin payını geçmişti 2005 sonunda.(*)
The Economist'e göre, 20. yüzyıla girilirken ABD'nin büyük bir ekonomik güç
olarak sahneye çıkmasından bu yana, dünyadaki ekonomik güç dengelerinde
meydana gelen en önemli değişimdi bu. Dünya ekonomisinde büyük bir güç
kayması yaşanıyordu ve bunun sonuçlarını GSYİH dışındaki bazı önemli
ekonomik göstergelerde de görmek mümkündü. Grafik 2'de görüldüğü gibi,
"yükselen ekonomiler" dünyadaki toplam döviz rezervlerinin yüzde 66'sına
sahipti, dünya ihracatının yüzde 42'sini gerçekleştiriyor, dünya petrolünün
yüzde 47'sini tüketiyordu.

*'Yükselen ekonomiler' çağı*
"Yükselen ekonomiler"in son yıllarda dünya ekonomisinin büyümesine
yaptıkları katkı da zengin gelişmiş ülkelerin katkısını aşıyordu. Örneğin
geçen yıl, "yükselen ekonomiler"in GSYİH'sı cari kurlarla 1.6 trilyon dolar,
zengin gelişmiş ekonomilerinki ise 1.4 trilyon dolar artmıştı. Yani
"yükselen ekonomiler"in dünyadaki büyümeye katkısı, cari kurlarla bile
gelişmiş ekonomilerin katkısının üzerine çıkmıştı.
The Economist'e göre bu gelişmenin çok önemli bir sonucu da küresel işgücü
arzındaki büyük sıçrama olmuştu. Çin'in, Hindistan'ın ve eski Sovyet
İmparatorluğu'nun etki alanındaki ülkelerin piyasa sistemini benimseyerek
küresel ekonomiye katılmasıyla küresel boyutta işgücü arzı ikiye
katlanmıştı. Küresel işgücü arzındaki bu büyük artışın, zengin ülkelerdeki
ücretlilerin iş bulma olanaklarını ve pazarlık gücünü azaltan ve ücretleri
aşağı çeken bir etki yapmaya başladığı görülüyordu.

*Dönüm noktasındayız*
The Economist, piyasa ekonomisini benimseyen "yükselen ekonomiler"deki büyük
gelişmenin küresel pazarı hızla büyüterek "gelişmiş ekonomiler"e de büyük
yarar sağlayacağını, yeni iş olanakları yaratacağını ileri sürüyordu. Ayrıca
Çin'den yapılan ucuz ithalatın Batı'daki tüketicinin refahına katkıda
bulunduğunu belirtiyordu ama madalyonun diğer yüzünde işlerini ve iş
güvencelerini kaybeden, geleceğe güvenle bakamayan milyonlarca işçi vardı.
The Economist'in de vurguladığı gibi küresel ekonomide tarihsel bir dönüm
noktasına gelmiş bulunuyoruz. Eldeki tüm veriler, zengin gelişmiş ülkelerin
dünya ekonomisindeki saltanatının ciddi bir tehdit altında olduğunu
gösteriyor.

*Kaynak:* *www.milliyet.com.tr*