Batı Akdeniz Havzası

820 000 km2'lik bir alanı kaplayan Batı Akdeniz havzası da çeşitli ada ve yarımadalarla 3 kesime ayrılır, italya yarımadası, Korsika adası ve Sardinya adası arasında kalan kesime Tiren denizi denir.
3 500 m'yi geçen derinliklerin bulunduğu Tiren denizi çevresinde yanardağ etkinlikleri görülür (Etna, Vulcano, Stromboli ve Vezüv yanardağları bu çevrededir). Batı Akdeniz havzasında yer alan Balear denizi, doğuda Sardinya ve Korsika adası, batıda Balear adaları, güneydeyse Tunus ve Cezayir ile sınırlıdır.
Bu havzada derinlik 3 000 m'yi ender olarak geçer. Alboran yanardağ adaları ile Cebelitarık arasında doğu-batı doğrultusunda uzanan denize Alboran denizi denir; en büyük derinlik 1 375 m'dir. Afrika kıtası ile İspanya arasında Akdeniz iyice darlaşır ve bu bölgede Akdeniz'i Atlas Okyanusu'na bağlayan Cebelitarık boğazı yer alır. Uzunluğu 60 km olan Cebelitarık boğazının en dar yeri yaklaşık 15 km'dir; derinliği orta kesimde 350 m'yi bulur; kıyılarında yer yer 500 m'yi aşan derinlikler görülür.

» Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Ekosistem » Denizler - Akıntılar

Doğu Akdeniz Havzası

Yüzölçümü 1 688 000 km2 olan Doğu Akdeniz havzası da, bazı yarımada ve adalarla çeşitli denizlere ayrılır. Yugoslavya ve
Arnavutluk'un dağlık toprakları ile İtalya yarımadası arasında Adriya denizi, İtalya, Sicilya ve Yunanistan arasında îon denizi yer alır.
Mora'daki sıradağların uzantısı olan adalar yayı, Doğu Akdeniz havzasını, Ege denizinden ayırır.
Yunanistan ve Anadolu arasında kalan Ege denizi, İstanbul ve Çanakkale boğazlan arasında kalan Marmara denizi,
Rusya, Bulgaristan, Romanya ve Türkiye arasında kalan Karadeniz, S.S.C.B. topraklarına bir körfez gibi sokulan
Azak denizi de, Doğu Akdeniz havzasına bağlı denizlerdir.

Doğu Akdeniz havzası Batı Akdeniz havzasından daha derindir.

Yapılan araştırmalar sonucunda lon denizinde 4 000 m'yi geçen 6 çukur bulunduğu ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca gene Doğu Akdeniz'de 3 000 m'yi geçen birçok derinlik vardır: Girit'in güneydoğusundaki çukurda 3 310 m; Rodos adası ile Anadolu kıyıları arasında 3 864 m. Adriya denizindeki en derin yerse, 1 590 m'dir.
Suların mikroplankton bakımından yoksul olması ve ırmakların taşıdığı alüvyonların sınırlı bir alana yayılması nedeniyle Akdeniz, genellikle mavi ve berrak bir denizdir .Bununla birlikte, bazı yerlerinde suların değişik renkte olduğu görülür. Sözgelimi, İon denizinde ve Girit ile Kıbrıs'ın güneyinde sular koyu mavi, Ege denizinde, Balear denizinde ve Tiren denizinde açık mavi, Cebelitarık boğazı dolaylarında yeşil ve sarımsıdır. Akdeniz'in kuzey havzalarındaki ırmak ağızlarının çevresinde de suların sarımsı olduğu görülür.

Bunun nedeni, ırmakların taşıdığı elementlerdir. Ayrıca, yapılan araştırmalar sonucunda Doğu Akdeniz havzasındaki suların, Batı Akdeniz havzasındaki sulardan daha saydam olduğu ortaya çıkmıştır.
Akdeniz'in yüzeyindeki sıcaklık, yıllık ortalama olarak, havanın sıcaklığından daha yüksektir. Yüzey sulan genellikle sonbaharda ve kışın, havadan daha sıcaktır.
Ama, Dalmaçya kıyılarında suların bazen donduğu da görülür. Şubat ayında, ortalama sıcaklık Batı Akdeniz'de 13-14°C, Doğu Akdeniz'deyse 17°C m biraz üstündedir. Ağustos ayında sıcaklık batıda 24-25°C, doğudaysa, 25-28°C arasındadır.
Anadolu'nun Akdeniz kıyılarında da sıcaklık yaz ve kış aylarında batıdan doğuya doğru gidildikçe artar. Kışın, şubat ayında yüzey sularının ortalama sıcaklığı Fethiye ile Anamur arasında 15°G, daha doğudaysa 16°C tır. Ağustos ayında sıcaklık batıda 26°C, doğuda 28°C tır. Akdeniz'de 300 m'ye kadar sıcaklık değişmeleri görülür.
Daha derinde, durgun suların okyanuslarla yeterli bağlantı kuramaması nedeniyle sıcaklık 13°C dolaylarında kalır. Yağışın az, buharlaşmanın da fazla olmasından ötürü, Akdeniz'in büyük bir bölümünde tuzluluk, okyanusların tuzluluğundan fazladır.
Batıdan doğuya gidildikçe artan tuzluluk oranı, Alb oran denizinde ortalama °/oo36,5-37, Ege denizinde %o38-39' dur. Tuzluluk kuzeye doğru gidildikçe özellikle ırmak ağızlarında azahr. Sözgelimi Adriya denizinin güneyinde %o37-38'ken, kuzeyde, Po deltası açığında %o33 kadardır. Karadeniz' den gelen az tuzlu suların etkisinde kalan Ege denizinin kuzeyinde tuzluluk, güneye oranla daha düşüktür. Kuzeyde %o30'u geçmez, güneydeyse %o 38'dir.
Akdeniz'de gelgit hareketleri önemli değildir. Cebelitarık boğazı yoluyla Atlas Okyanusu'ndan gelen deniz yükselmesi uzaklara kadar etkili olmaz. Gelgit olayı en çok iki yerde kendini gösterir: Gabes körfezinde (122 sm );
Adriya denizinin kuzeyinde (100 sm).
Cebelitarık boğazında, Atlas Okyanusu'nda Akdeniz'e doğru bir yüzey akıntısı vardır. 100 m derinliğe kadar etkisini gösteren bu akıntının altında da, Akdeniz'in sularını Atlas Okyanusu'na taşıyan ters yönde bir alt akıntı bulunur.
Atlas Okyanusu'ndan Cebelitarık boğazı yoluyla Akdeniz'e giren sular,' Akdeniz'in güney kıyılarını izleyerek doğuya doğru ilerler. Bu akıntıdan ayrılan bir kol, Sicilya ve italya kıyılarını dolaşarak kuzeybatıya döner; öbür kolsa, Libya ve Mısır kıyılarından geçerek Suriye'ye yönelir ve Suriye kıyılarından kuzeye çıkar.
Türkiye' nin Akdeniz kıyılarında batıya yönelen bu akıntı, Rodos açıklarında Ege denizine girer ve Anadolu kıyıları boyunca kuzeye doğru çıkar. Kuzey Ege'de, Çanakkale'den gelen akıntının şiddetiyle yeniden güneye yönelerek Yunanistan kıyılarını izler.



kaynak 3
1.cilt / s.61-64

Akdeniz tarih boyunca, kıyısında yer alan ülkeler arasında birleştirici bir deniz yolu rolü oynamıştır. Akdeniz kıyılarına yerleşen Fenikeliler, Kartacalılar, Romalılar denizciliğe büyük önem vermişlerdi;
Çünkü deniz hem ulaşımda kolaylık sağlıyordu, hem de ticareti kolaylaştırıyordu. Böylece Akdeniz, denizci devletlerin yerleşme alanı oldu; ama, Akdeniz kıyısında kurulan ve bütün varlıklarını denize bağlayan denizci devletlerin de ömrü uzun olmadı.
Çünkü Akdeniz kıyıları daha kuzeyde ve doğuda yaşayanlar için de ilgi çekiciydi.
Nitekim, kıyılarda yaşayanlar kuzeyden ve doğudan gelenlere sık sık boğun eğmek zorunda kaldılar.

Romalılar yalnızca deniz kıyısına yerleşmekle kalmamış, kara içine de sokulan bir imparatorluk kurmuşlardı.
Roma İmparatorluğu parçalandıktan sonra Akdeniz kıyılarında düzen bozulmuş, korsanlığın günden güne artmasıyla da kıyılardaki devletler güç durumda kalmışlardı. Daha sonra, Roma ve Bizans imparatorluklarının yıkılmasıyla, Akdeniz eski önemini yitirdi. Uygarlık yavaş yavaş Akdeniz kıyılarından kuzeye doğru kaydı ve Kuzey denizleri önem kazanmaya başladı.
Ama Doğudaki Arap egemenliği süresince Akdeniz, Asya ile Avrupa arasındaki ticari ulaşımda eski işlevini korudu. Kızıldeniz ve Basra körfezi yoluyla Hindistan'a giden Arap gemilerinin İskenderiye'ye getirdikleri mallar oradan Avrupa limanlarına, özellikle de Venedik ve Cenova'ya taşınıyordu.
Böylece bazı İtalyan kentleri zenginleştiler. Ama X. yy'dan başlayarak bölgede büyük değişiklikler oldu. Arap devletleri çökmeye başladı ve Haçlı seferleri büyük karışıklıklara yol açtı. XV. yy'da Mısır'ın, Tunus'un ve Cezayir' in Osmanlıların eline geçmesiyle Akdeniz'de Osmanlı egemenliği kuruldu.
Akdeniz dünyası ile Uzakdoğu arasına yeni bir gücün girmesi sonucunda özellikle Atlas Okyanusu'nda kıyısı olan devletler, yeni yollar aramaya başladılar.
XV. yy'ın ikinci yarısında, Afrika'nın güneyinden Hindistan'a giden başka bir yol bulundu ve Amerika kıtası keşfedildi.
Akdeniz eski canlılığını yitirirken, Atlas Okyanusu da günden güne önem kazandı.
Batı Avrupa ülkeleri bu durumdan son derece yararlandılar.
Avrupa'da sanayi gelişirken Akdeniz ülkeleri bu gelişmeye ayak uyduramadı.
Zaten Osmanlı İmparatorluğu da Akdeniz kıyılarındaki topraklarını yitirerek gerilemeye başlamıştı.
1869'da açılan Süveyş kanalı Akdeniz'de ticareti biraz canlandırdıysa da, İslâm dünyasına büyük bir yarar sağlamadı.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Ekosistem » Denizler - Akıntılar

kaynak 3
1.cilt / s.61-63