Dürbün, temelde, yan yana yerleştirilmiş iki TELESKOP'tan oluşur. Böylece, uzaktaki bir cisme bakarken iki göz de kullanıldığından, derinliği olan (stereoskopik) bir görüntü elde edilir. Bu özellik,dürbünün, gözleri teleskop kadar yormamasına yarar.
En yalın dürbün, her birinde iki mercek olan iki Galilei dürbününden oluşur. «Opera dürbünü», «sahra dürbünü» adları da verilen çift Galilei dürbününün, sanki bir borunun içinden bakıyormuşçasına, oldukça dar bir görüş alanı vardır. Büyütme oranı küçüktür ve çoğunlukla dört katın üstüne çıkmaz.
Nitelikli dürbünler, genellikle RENKSEMEZ MERCEK'lerle donatılır. Ekseninde hiç bir değiştirme yapmadan, güçlü bir dürbün yapılmak istenirse, çok uzun ve hantal bir dürbün elde edilir. Bu nedenle, iki optik düzeneğin her birinde, bir çift dik açılı PRİZMA kullanılarak, ışığın yönü değiştirilebilir. Böylece, ışık demeti «katlanır» ve aygıtın boyunu büyütmeden, öndeki objektif ile arkadaki göz merceği arasındaki uzaklık artırılır. Söz konusu düzenleme, aynı zamanda, objektif mercekleri arasındaki uzaklığın, gözlemcinin gözleri arasındaki uzaklıktan büyük tutulabilmesine olanak verir. Böylece, dürbünde daha büyük mercekler kullanılır ve daha büyük bir çift boyut etkisi vermesi sağlanır. Teleskop sistemi ters görüntü verir. Ama prizmalar, bu görüntüyü gene doğru durumuna çevirerek, fazladan bir mercek kullanma zorunluluğunu ortadan kaldırır.
Odak ayarı, iki göz merceği yuvasını birbirine bağlayan vidalı bağlantıyı, optik merkezi koruyarak döndürme yoluyla yapılır. Tek vidanın çevrilmesiy-le, iki yuvanın birden içe ya da dışa doğru kayması sağlanır. İki gözün görme gücü, genellikle aynı değildir. Bu nedenle, sağ göz merceğinin ayrı bir döner odaklama ayarı vardır. Merkezden odaklama sistemi, farklı uzaklıklardaki cisimler için çabucak ayarlanır ve daha kullanışlıdır. Ne var ki, bunlar, göz merceklerinin ayrı ayrı ayarlandığı ve doğrudan ana gövdeye bağlı olduğu modeller kadar sağlam değildir. Askeri amaçlarla üretilen dürbünler, bağımsız odaklanan türdendir.
Dürbünün iki yarısı, menteşeli bir bağlantıyla birbirine tutturulmuştur. Kullanan kişi, gözlerinin arasındaki mesafeye göre dürbünü ayarlar. Bağlantı üstündeki bir dereceleme, yapılan ayarı, milimetre cinsinden gösterir. Genellikle 64 mm'lik bir dereceleme kullanılır.
Işığın yolu iki yarıda birbirine paralel değilse, çift görüntü ortaya çıkar. Gözün bu iki görüntüyü bir araya getirme çabasından kaynaklanan rahatsızlık nedeniyle, en küçük bir ayarsızlık bile kolayca anlaşılır. Çift görüntü, göz için zararlıdır. Bu nedenle mercekler, iki ışık demetinin paralel olmasını sağlayacak biçimde yerleştirilir.
Prizmalar, yuvalarına metal çemberlerle tutturulur. Işığın doğrultusu, vidalar ya da kamalar aracılığıyla ayarlanır. İnce ayar, objektifleri taşıyan yuvalar döndürülerek yapılır. Mercekler, bu yuvalara biraz merkezden kaçık oturtulmuştur. Yuvaları taşıyan dişler de merkezden biraz kaçık yapılmıştır. Böylece, yuvalardan biri ötekinin içinde döndürülerek, mercek her noktaya ayarlanabilir.

özellikler:
Dürbünlerin büyütme oranları, 6-20 kat arasında değişir ve 6 x, 20 x biçiminde gösterilir. Objektif çaplarına, «açıklık» adı verilir. Çapları, 30 mm ile 80 mm arasındaki mercekler, en çok kullanılanlardır. Askeri amaçlarla yapılan ayaklı dürbünlerde çap, 150 mm'ye kadar çıkar.
Bir dürbünün çalışma özellikleri, 8 x 30 gibi bir sayı çiftiyle belirtilir. Bunun anlamı, büyütme oranının 8, objektif açıklığının da 30 mm olduğudur. Yaygın olarak kullanılan büyütme ve açıklık bileşimleri vardır. En genel bileşimler 8x30, 7x50 ve 10x50'dir.
Büyütme ne kadar büyük olursa, dürbünün o derece kullanışlı olacağı düşünülebilir. Ne var ki bu, çoğunlukla doğru değildir. En iyi özellikler, koşullara göre belirlenir.
Yüksek büyütme oranıyla, görüntüyü hareketsiz tutmak çok zordur. Eldeki en küçük bir titreme, görüntüyü etkiler. Ayrıca, görüntü büyüdükçe, soluk-laşır; çünkü, aynı miktardaki ışık, çok daha büyük bir alana yayılır. Geniş açılı göz mercekleri kullanılmazsa, görünüm alanı da küçülür. Bütün bu nedenlerle, 10 kattan daha büyük büyütme oranlan pek yapılmaz. ZUM göz mercekleriyle, büyütme 7-15 kat arasında sürekli değiştirilebilir. Ama bu tür dürbünler, optik ve mekanik bakımdan daha karmaşıktır; iyi çalışmaları için çok sağlam yapılı olmaları gerekir.
Başka bir etmen de, göz halkası ya da göz dairelidir. Bu, ışık demetinin, göz merceği ucundaki büyüklüğüdür. Çapı (milimetre olarak), açıklığın büyütme oranına bölünmesiyle hesaplanır. Sözgelimi, 8 x 30'luk bir dürbünün göz halkası, 30/8 = 3,8 mm. 7x50'liğinki ise, 50/7 = 7,1 mm'dir. İnsan gözbebeğinin çapı, gün ışığında 2 mm'dir, karanlıkta en çok 7 mm olur. Gün ışığında gözün alabileceğinden çok ışık veren 7x50'lik bir dürbün, gece de oldukça parlak bir görüntü sağlar.
Açıklığın artırılmasıyla, daha çok ışık alınabilir, ama bunu sağlamak için dürbüne, daha büyük prizmalar yerleştirmek ve aygıtı daha büyük yapmak gerekir. Bu yüzden, dürbünlerin gücü, kullanışlı olmalarını sağlama amacıyla sınırlı tutulur. Genel amaçlı dürbünlerde en yaygın büyütme oranı, 8 x 30'dur. Askeri dürbünlerinse, aşağı yukarı tümü 7 x 50'liktir. Dürbünlerin görüş alanları için, iki değerden söz edilebilir. Birincisi, gerçekten görülebilen parçadır ve genellikle 360° ufuk çemberinin 6 - 8°'lik bir bölümünü içerir. Büyütme sonucu, bu dar alan genişler ve zahiri görüş alanı 40° - 70° arasında (ya da daha büyük) bir değere ulaşır. Daha yüksek değerler, çevrel bir görüntü verir. Görüş alanı ve büyütmeyi, göz merceği belirler. Göz mercekleri, beş ya da daha çok sayıda mercekten oluşur. Bunlar çarpıtmasız ve renkseme oluşturmayan (Bk. RENKSEMEZ MERCEK) geniş bir görüş alanı verecek biçimde bir araya getirilir. Niteliksiz dürbünlerde dik çizgiler, sözgelimi yapıların köşeleri, görüş alanının kenarlarına doğru düzgünlüğünü yitirip eğrileşir.
Dürbünlerdeki öteki hatalar, aygıtın boyutlarını küçültme amacıyla yapılan çok küçük prizmalardan ve iki yarıyı bağlayan köprüdeki bozukluklardan kaynaklanır. Niteliksiz dürbünler, iki görüntü arasında eşit olmayan odaklamaya ve kaymış görüntüye neden olurlar.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Optik Araçlar

Kaynak:4
2.cilt / s.627-629