Yıldızların ya da başka gök cisimlerinin izlenmesi sırasında, Dünya'nın dönmesi sorun yaratır. Ekvator ve kutuplar dışındaki yerlerde, Güneş ve Ay dahil, bütün gök cisimleri, ufukla belli bir açı yapan bir düzlem içinde bir yay çizerek yükselir ve batıda, gene ufukla belli bir açı yaparak, batarlar. Bu hareket, yalın bir izleme sistemiyle izlenirse, sık sık düzeltmeler yapılması gerekir. Ayrıca, gözlenen cismin, teleskopun görüş alanı içindeki görüntüsü de ufka göre değişeceğinden, cisim sanki gökyüzünde dönüyormuş gibi bir görüntü verecektir. Bu durum, kısa gözlemlerde önemli olmayabilir; ama birkaç dakikadan çok süren gözlemlerde açıkça belli olur ve uzun pozlu fotoğrafların çekimini olanaksız kılar.
Söz konusu sorunların çözümü, ekvatoral kurgu kullanmaktır. Ekvatoral kurgu, yerin dönme eksenine paralel bir eksenden oluşur. Bu ekseni temel alan teleskop, ayrıca yükselim ekseni (deklinasyon) denilen ikinci bir eksene daha bağlıdır. Böylece, gökyüzündeki herhangi bir yöne çevrilme sağlanır. Yerin eksenine paralel olan eksene kutup ekseni (polar eksen) denir ve bu eksen çevresinde Dünya'nın dönüş yönüne ters, ama onunla aynı hızda bir hareket sağlanırsa, teleskop uzayda hep aynı cismi izleyebilir.
Kullanılan dönüş hızı, 23 saat 56 dakikada bir tur olarak hesaplanmıştır. Bu, Dünya'nın yıldızlara göre dönme sırasında aldığı zamandır. Dünya, Güneş' in çevresinde yol aldığından. Dünya üstündeki bir noktanın Güneş'e göre dolanım süresi, yıldıza göre dolanım süresinden 4 dakika daha uzundur. Bu da bilindiği gibi, 24 saatlik bir süre alır.
Gök cisimlerinden Ay, gökyüzünde değişik bir hızla yol alır. Bu yüzden teleskopların iki ayrı izleme hızları bulunması gerekir. Birincisi Güneş ve yıldızların gözlenmesinde, öteki ise Ay için kullanılır. İzleme hızları yaklaşık olarak ayarlanır. Kesin izleme için, teleskopun iki eksenine ağır devirli motorlar eklenmiştir.
İzleme sistemi, eski teleskoplarda olduğunca, bir ağırlığın etkisiyle dönebilen dişli sistem olabileceği gibi, ALTERNATİF AKIM'ın frekansıyla eşzamanlı olarak çalışan bir ELEKTRİK MOTORU da olabilir. Böyle motorlarda hız değişikliği, kaynak frekansının elektronik olarak değiştirilmesiyle sağlanır. Motorun yüksek dönme hızı, bir dişli sistemiyle yavaş harekete çevirilir. Bu nedenle, izleme motorlarının yüksek güçlü olmaları gerekmez. Palomar tepesindeki (Kaliforniya) 5 metre çaplı dev teleskopun izleyicisi, yalnızca 1/12 BG'lük bir motordur.
Ekvatoral kurgunun kesin tasarımı, kullanılacak teleskopun büyüklüğüne ve tipine göre değişir. İyi bir teleskopta şu nitelikler aranır: Gökyüzünün her yanını görmesi; ağırlık merkezinin, teleskopun her konumunda parçalara yük binmemesi için, yatakların üstüne düşmesi; kullanılacak karşı ağırlıkların çok büyük olmaması. Ne var ki, bu koşulların tümü, yalnızca birkaç pahalı sistemde gerçekleştirilebilmiştir.
Kutup eksenini, Dünya'nın ekseni ile çakıştırmak için, teleskop ekseni, kuzey-güney doğrultusunda yerleştirilir ve ufuk düzlemiyle kurulduğu yerin coğrafi enlemi kadar açı yapacak biçimde yönlendirilir. Böylece, kutup ekseni, gökyüzünün kutbuna doğrultulmuş olur. Eksenler üstüne dairesel olarak yerleştirilmiş ölçekler, yıldızların, gökyüzündeki koordinatlarına göre kolayca bulunmalarını sağlar.

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Optik Araçlar

Kaynak:4
2.cilt / s.651-653