Gaz sayaçları, gaz üretim endüstrisinde, gazın hacimsel olarak akış miktarını ölçen araçlardır. Uygulamaya göre değişen çeşitli türleri vardır. Çok büyük debilerin ölçüleceği yerlerde, sözgelimi gazhane çıkışlarında ya da büyük tüketim merkezlerinde, döner (türbinölçer ya da türbinliölçer gibi), orifisli ve ısı kapasiteli sayaçlar kullanılır.
Günümüzde küçük endüstri kuruluşlarında ve evlerde, pozitif yer değiştirmeli sayaçlar kullanılmaktadır. Bunlar, sağlam ve çok duyarlı aygıtlardır. Parayla çalışan ya da önceden ayarlanan sistemlere kolayca uygulanırlar.

Tarihçe: İlk gaz sayacı, 1815'de Clegg tarafından yapılmıştır ve «ıslak sayaç» diye nitelenir; çünkü, aygıtın çalışması için, belirli nicelikte su ya da başka bir sıvıya gereksinim vardır. Sivili sayaçlar, yüzyılı aşkın bir süre endüstride kullanılmış, ama artık yerlerini, büyük ölçüde kuru sayaçlara bırakmışlardır.
Islak sayaçlar temel olarak, ölçme tamburu, gövde ve sayıcı mekanizmasından oluşurlar. Ölçme tamburu, bir eksen çevresinde rahatça dönebilecek biçimde yataklanmış ve üç ya da dört radyal bölmeden yapılmıştır. Tambur, yarıya kadar su dolu bir kap içine yerleştirilir. Her bölme için bir tek giriş ve bir tek çıkış yolu vardır. Bölmelerin yerleştiriliş biçimi, her bölmenin yalnızca bir tek geçiş yolunun su düzeyi üstünde kalmasını sağlar. Giriş yolu suyun üstünde bulunan bölme, sayaca giren gazı içine alır; buna karşılık, içerdiği suyu dışarı iter. Böylece, bölmenin giriş yolu su düzeyinin altına inene kadar, tambur döner: ama, bu kez bir başka bölme su yüzüne çıkacağından, aynı işlem yinelenir ve dönme hareketi sürekli olarak sağlanmış olur. Bu hareketle, birinci bölmedeki gaz, giriş yolundan giren suyla dışarı atılır. Bölmelerin hacmi bilindiğinden, sayıcı mekanizmasıyla
tambur dönümleri sayılarak, aygıttan çıkan gaz ölçülebilir.
Bu tür sayaçların duyarlığı, su düzeyine bağlıdır. Bu yüzden, suyun buharlaşması sorun yaratır. Ayrıca, buharlaşan su, gaz boruları içinde gazın cep yapmasına neden olur; bu da «titrek alev»e yolaçabilir. Kış mevsimindeyse, donma sorunu vardır. Söz konusu sakıncalarına karşın, uzun yıllar duyarlıkla çalışmış yalın ıslak sayaçlar yapılmıştır. Bu tür sayaçlar günümüzde öteki sayaçların denetlenmesinde ve ayarlanmasında kullanılmaktadır.

Pozitif yerdeğiştirmeli sayaçlar: Yeni pozitif yer-değiştirmeli sayaçlar, 1830 — 1850 yıllarında gfcliştiririlen ilk örneklere dayanmaktadır. Bunlar, sırayla boşalıp dolabilen iki odâcıktan oluşur. Gaz akımını ölçen her odacığın giriş ve çıkış musluklarının, çok yollu valfla tersine çalışması da sağlanır. Odacıklarda yer değiştiren hacim bilindiğinden, gazın akış oranı ölçülebilir.
Yeni türlerde odacıklar, gerilip gevşeyebilen deri (yüksek nitrit kauçuğu gibi sentetik maddeler) diyaframla birbirlerinden ayrılırlar. Ayrıca, gaz akışını sürekli kılabilmek için, iki odacık bir birim içine yerleştirilir. Bu sayaçların, düşük akışlarda duyarlığı yüksektir; kolayca takılabilirler; az bakım gerektirirler ve uzun yıllar duyarlıklarını korurlar.

Döner sayaçlar: Döner sayaç, dikkatle biçim verilmiş, birbiriyle bağlantılı iki ya da üç fırıldaktan oluşur. Fırıldaklar, özel yuvalar içine, sistemden gazın ölçülmeden geçemeyeceği biçimde yerleştirilir. Sayaca giren gazın basıncı, fırıldağı, fırıldak da, sayıcı mekanizmasını döndürür. Pırıldağın her dönüşü, sayaçtan geçen belirli bir gaz hacmini belirtir.
Sürtünme kuvvetlerinin az olduğu yüksek hızlarda, bu tür sayaçlarda oluşan basınç yitimi çok küçüktür. Aygıt, çeşitli malzemelerden yapılabilir; ne var ki, gaz içinde bulunan artık maddeler (sözgelimi su buharı), aygıtın kolayca aşınmasına neden olur. Hassas teknik gerektirdiklerinden, bunların maliyetleri biraz yüksektir.
Endüstri uygulamalarında, son yıllarda türbinli sayaçlara yer verilmektedir. Bunlar, gazın yarattığı basınçla dönen bir türbinden oluşur. Mekanik ya da elektronik bir alıcı, basınçta ve sıcaklıkta ortaya çıkan değişmeleri algılayarak, sayaç üstündeki okumaları buna göre düzeltir. İki ev sayacı büyüklüğündeki bu tür sayaçlar, oda büyüklüğündeki ölçme sistemlerinin yerini almıştır.

Parayla çalışan mekanizmalar: önceden ödeme yapılan mekanizma, ilk olarak 1887'de ıslak sayaçlara uygulanmıştır. Sayaç, yalnızca önceden ödenen ücret karşılığı kadar gaz geçirecek biçimde ayarlanır. Ödenen ücret, gaz göstergesi üstünde belirtilir; tüketim bunu aştığı anda, otomatik olarak gaz musluğu kapanır. Parayla çalışan sayaçlar da benzer türdendir; ama bunlarda, geçmesi istenen gaz niceliği, tüketici tarafından ayarlanır. Aygıta paranın atılıp, 'bir anahtarın çevrilmesiyle, geçecek gaz niceliği kayıt edilmiş olur.

Kaynak:4
3.cilt / s.881-883

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Ölçü Aletleri