Aynı türden iki dalga, su yüzündeki bir noktaya aynı anda varırlarsa, bu nokta, her dalganın o noktaya vereceği salınım niceliğinin toplamı kadar bir büyüklükte aşağı yukarı salınır. Aynı etki, ELEKTROMAGNETİK iŞINIM gibi öteki dalga türleri için de geçerlidir. Yayın bandı üstünde birbirine komşu iki ayrı istasyondan çıkan radyo dalgaları, bir radyo alıcısında birleştikleri zaman, dönümlü olarak birbirlerini ya yok ederler ya da birbirlerine eklenirler. «Batman» diye adlandırılan bu hızlı değişmeler, hoparlörde bir ıslık sesi biçiminde duyulur; böylece, iki istasyonun birbiriyle girişime uğradığından da söz edilebilir. Radyo dinleyicilerinin yakından tanıdıkları bir başka durum da, uzaktaki bir istasyondan yayılan sinyalin, iki ayrı yoldan alıcıya ulaşmasıdır: Biri yerden; ikincisi, uzay dalgası biçiminde, iyonosferden yansımalı. İyonosfer tabakasının yüksekliği değiştiğinden, bu yolla gelen dalganın yolu da sürekli olarak değişir. Alıcıya gelen sinyal, bu iki yoldan gelenin toplamıdır ve sıfır ile en üst değer arasında değişir. Söz konusu değişme, hoparlöre, sesin azalması ve yeniden yükselmesi biçiminde yansır. Ortaya çıkan girişim, aynı yapıdaki dalganın, farklı yollar alması sonucu oluşur.
Girişim olayından yararlanarak uzaklık ve açı ölçümleri gerektiren çeşitli bilim dallarında kullanılan aygıta, girişimölçer (enterferometre) denir. Girişimölçerin değişik türleri vardır. Michelson türünde, kısmen gümüşle kaplı bir AYNA'ya düşürülen ışık demeti, iki dalga grubuna ayrıştırılır. Sonra, bu grupların ikisi de, bütünüyle gümüşle kaplı bir aynaya gönderilir ve yansıyan ışınlar yeniden birleştirilir. Birleşme sonucu, parlak ve karanlık çizgilerden (saçaklardan) oluşan bir girişim olayı ortaya çıkar; çünkü, dalgalardan biri, ötekinin hareketini ya artırmakta ya da yok etmektedir. Parlak ve karanlık çizgiler arasındaki sınırlar, ışık demetinin tayfsal aralığına, daha doğrusu dalgaboyu aralığının küçük oluşuna bağlıdır. Demette yalnızca bir tek dalgaboyu, yani yetkin bir tayf çizgisi bulunduğunda, girişim çizgileri arasında tam bir sınır oluşacaktır. Ama uygulamada, buna hiç bir zaman faslanmaz. Michelson, arı olduğu düşünülen birçok tayf çizgisinin, aslında karışmış bulunduğunu ve genişliklerinin ölçülebildiğini kanıtlamıştır.
Michelson girişimölçerinde, girişim çizgilerinin yeri, aynalardaki en ufak değişime karşı bile duyarlıdır. Bu aygıtlar, iki ışık dalgasının aldığı yolları, bir metrenin on milyonda biri duyarlıkla ölçebilir. ESÎR'in varlığını kanıtlamak için yapılan ünlü Michelson-Morley deneyinin (1889) GÖRECELİK kuramını desteklediği, daha sonraları Einstein tarafından gösterilmiştir.
Michelson ilkesinden yararlanan aygıtlar, uzunlukları duyarlı biçimde ölçme amacıyla kullanılırlar. Günümüzde, bir metrenin uzunluğu, artık bir standart çubuğun uzunluğuna göre değil, girişimölçerde ölçülen belirli sayıdaki ışık dalgaboyuna bağlı olarak belirlenmektedir. LAZER ışını kullanılarak, uzunluk ölçen çok duyarlı aygıtlar yapmak olanaklıdır. Bunlar, genellikle, boyu bir metreden kısa uzunlukları ölçmede, takım tezgâhı ölçeklerinin denetiminde ya da doğrudan ölçü aygıtlarının ölçekleri olarak kullanılırlar.
Fabry-Perot girişimölçerinde, iki ayna birbirine paralel olarak yerleştirilmiştir. Böylece ışık, ikisi arasında birçok kez gidip gelmektedir. Bu çok sayıdakiyansıma sonucunda, yalnızca sınırlı sayıda dalga grupları ekrana ulaşıp girişim çizgilerini oluştururlar.



Fabry-Perot girişimölçerleri, ticari amaçla, girişim filtresi yapımında kullanılır. Bunlar, istenilen dalgaboyundaki ışığın geçmesine izin verirler. Özellikle sinema makinaları objektifinin, ışık kaynağından çıkan ısıdan korunması için, bu tür filtreler takılarak kızılaltı ışınım engellenir ve yalnızca görünür ışığın mercekten geçmesine izin verilir.
Yalın bir radyoastronomi girişimölçeri, doğu -batı doğrultusunda yerleştirilmiş, uçları güneye bakan iki antenden oluşur. Antenler, radyo dalgası yayınlayan bir uzay cismini, sözgelimi bir gökadayı birlikte izlerler. İki antene ulaşan radyo dalgaları, aynı alıcıya gönderilir. Dünya'nın dönmesinden ötürü, alıcıya ulaşan dalgaların aldığı yol farklıdır. İki dalga grubu arasındaki girişim, Michelson girişimölçerindeki parlak ve karanlık çizgilerdeki gibi, zayıf ve kuvvetli sinyallere neden olur.
Elektromagnetik dalga kaynağı, bir tek yıldız değil de, birbirine yakın iki yıldızdan oluşuyorsa, o zaman her biri için ayrı girişim saçakları elde edilir. Karmaşık yapılar, gene karmaşık yapılı girişim biçimleri oluşturur; bunların gerçek biçimi, antenlerin arasındaki uzaklığa bağlıdır.
Çağdaş radyo girişimölçerlerinde, birçok anten kullanılır. Bu antenlerin bir bölümü hareketsiz tutulurken, bir bölümü de hareket ettirilir. Veriler, bir bilgisayarda birleştirilerek, gökada yapısına ilişkin bilgi elde edilir. Büyük girişimölçerlerde, anten aralıklarının seçilmesi çok önemlidir. Sözgelimi Cambridge Üniversitesi'ndeki (İngiltere) sekiz çanak anten, 5 km'lik bir doğru boyunca, dünyanın yuvarlaklığından etkilenmiyecek biçimde, düşey olarak sıralanmıştır. Kıtalararası bir girişimölçümü de, biri Amerika'da öteki Avrupa'da olan iki ayrı radyoteleskop kullanılarak, başarıyla gerçekleştirilmiştir. Girişim saçakları elde etmek için, antenlere gelen sinyaller bir bilgisayara gönderilmektedir. Kıtalararası girişimölçümüyle, kıtaların birbirinden uzaklaşma miktarının ölçülmesi tasarlanmaktadır.

Kaynak:4
3.cilt / s.920-922

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Ölçü Aletleri