İstenmeyen seslerin tümü, «gürültü» diye tanımlanabilir. Gürültünün çözümlenmesi ve ölçülmesi, elektrik ve elektronik iletişim sistemlerinin gelişmesiyle başlamıştır. Telefon, radyo, vb. sistemlerde gürültü, yayınlanan sinyali önemli ölçüde bozmakta, hattâ çok kuvvetli olduğu zaman, bütünüyle engellemektedir. Gürültü, iletişimdeki olumsuz etkilerinin yanı sıra, ruhsal dengesizliklere ve işitme bozukluklarına neden olmaktadır.

Gürültü enerjisi ve frekansı: Gürültüyü sinyalden (sözgelimi konuşma sinyali) ayıran, sinyalin istenen bir içerik taşıması, yani düzgün bir yapısı olması, buna karşılık gürültünün yapısının düzenli olmamasıdır («rasgele» diye nitelendirilir). Bununla birlikte, gürültüye ilişkin iki önemli özellik vardır:

Toplam enerji; frekans yapısı.
Toplam enerji, gürültünün ortalama şiddetini verir. Bu, özellikle gürültünün fiziksel etkileri söz konusu olduğunda önemlidir. Farklı ses türleri ele alındığı zaman ise, frekans çözümlemesi önem kazanır. Sözgelimi, yokuş tırmanan bir kamyon düşük frekanslı ses çıkarırken, bir jet uçağının gürültüsü yüksek frekanslıdır.
İnsan kulağı düşük frekanslara karşı pek duyarlı Olmadığından, bu türden bir sesin toplam enerjisi, doğrudan doğruya fiziksel ya da ruhsal bir etki yaratmaz. Bir insan üstünde gürültünün yarattığı ortalama etkiyi sayısal olarak gösterebilmek için, gürültünün frekans bileşenlerinin büyüklüğünün, kulağın her frekansa karşı gösterdiği duyarlık katsayısıyla düzeltilmesi gerekir. Düzeltilmiş şiddetlerin toplamı alınarak, kulağın toplam gürültüyü algılayışı, sayılarla belirtilir.

Ses enerjisinin ölçülmesi: Gürültü enerjisi (EN) bir karşılaştırma ses enerjisine (ER ) göre, LOGARİTMA ölçeği üstünde ölçülür. Karşılaştırma değeri olarak genellikle, normal durumda işitilebilecek en küçük ses alınır. Bundan sonra gürültü desibel (kısaca dB) ile ölçülür ve 10 x log EN/ER bağıntısıyla belirlenir. Ama enerji düzeylerinin doğrudan ölçülebilmesi güçtür; oysa ses dalgasının BASINÇ'ı daha kolay saptanabilir. Ses enerjisi, basıncın karesi ile bağlantılıdır; dolayısıyle desibel başka bir eşitlikle, yani 10 x log (PN/PR)2 ile de gösterilebilir. Bu da 20 x log PN/PR 'ye eşittir.
Normalde işitilebilir en küçük ses, yani işitme eşiği, 0,00002 N/m2 basınçtadır. Buna «karşılaştırma basıncı» (PR)denir. Bu yüzden, ,PR ye eşit basınçtakibir ses dalgasının gürültüsü sıfır dB'dir (birin logaritması sıfır olduğu için).
Bir karşılaştırma yaparsak, normal atmosfer basıncı 100 000 N/m2 (1 atm) ya da 194 dB'dir. İşitme aralığındaki milyonda birlik bir basınç oranının, de-sibel ölçek için kullanılmasının bir nedeni de, 0-120 dB'deki geniş basınç aralığının daha uygun bir alana sıkıştırılmasını sağlamaktır. Bunun bir başka yararlı yönü, aralığın büyük bir kesiminin, bir desibellik işitilebilir en alt gürültü düzeyine ilişkin olmasıdır. Ses yüksekliği iki katına çıkınca, 10 dB'lik bir değişikliğe neden olur.

ölçme aygıtları: Gürültü ölçümünde kullanılan temel aygıt, bir ses yüksekliği ölçerinden oluşur. MİKROFON diyaframı, havadaki basınç dalgalanmalarını (ses dalgalarını) algılar ve diyaframın hareketi, elektrik sinyallerine dönüştürülüp, gerektiğinde, yükseltilebilir. Mikrofondan çıkan sinyal, önce bir YÜKSELTİCİ'de yükseltilir; sonra, dB cinsinden ölçeklendirilmiş bir indirgeyiciden geçirilir. İndirgeyici çıkışı, elektriksel FİLTRE'den oluşan dört tür ton ağından herhangi birine yollanır. Ağlar, A,B,C,D simgeleriyle gösterilir. Seçilen ağın özel bir frekansa gösterdiği tepkiyle, giriş sinyali biçimlendirilir.
En çok A tonu kullanılır ve bu yolla ölçülen ses düzeyleri «desibel A» ya da «dBA» biçiminde belirtilir. İnsanlar düşük frekanslara daha az duyarlı olduklarından, dBA düzeylerinin öznel etkilere oldukça yakın düştüğü saptanmıştır; bu da A tonunun bir üstünlüğüdür. B ağı az kullanılır. Gürültünün genişlik bandı ölçülmek istendiğinde C tonundan yararlanılır. D ağı, uçak gürültülerini Ölçmek için geliştirilmiştir. Jet motorunun egzoz gürültüsü, birkaç bin hertze ulaşır. Uçak gürültülerini ölçmede dBD ya da PNdB (algılanan gürültü düzeyi) kullanılır.

Başlıca gürültü düzeyleri: işitme eşiği sıfır desibel (0,00002 N/m2), fısıltı 30 dBA, normal konuşma 60 dBA, işlek bir cadde gürültüsü de 80 dBA (0,2 N/m2) düzeyindedir. Araca yakın yerde bulunan korna sesi 100 dBA, gök gürültüsü ise 120 dBA dolayındadır. 120 dBA'lık sürekli bir gürültü, kulakta rahatsız edici. bir duygu uyandırır, daha büyük gürültüler ise ağrıya neden olur. Günde 8 saatten haftanın 5 günü sürekli 90 dBA'lık gürültü işitme, işitme organını bozmayacak düzeyde sayılır. Bu değerin aşılması, işitme bozukluklarına yolaçabilir. Korunmasız bir kulak, 135 dBA'dan daha büyük gürültüyle karşı karşıya bırakılmamalıdır.

Kaynak:4
3.cilt / s.985-987

» Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler » Ölçü Aletleri