Endüstride ve ticaretin birçok dalında çeşitli sayıcı aygıtlar kullanılır. Bunlara verilebilecek en iyi örnek, yalın bir mekanik sayıcı olan kilometre saatidir. Belirli noktalardan geçen kişileri sayma amacıyla kullanılan aygıtlar da bunlara benzer. Mekanik sayıcılar, elektrik sinyallerini sayan SÖLENOİT'lerin eklenmesiyle, elektromekanik düzenekler haline getirilebilir. Bunlardan başka, bazıları sayma işlemini gerçekleştiren, bazıları da başka bir devre yardımıyla bulunan sayıyı gösteren, bütünüyle elektronik sistemler de vardır.
Mekanik sayıcılar: Bunlar, on dişli bir çarkın üstünde hareket eden bir tırnakla çalışırlar. Tırnağın her ilerigeri hareketi, çarkı bir diş döndürür. Çarka, kenarında sayılar bulunan bir halka bağlanmıştır. Aygıt kutusunun penceresinden, bu sayılardan yalnızca biri görülebilir. Bu yüzden, tırnağın her hareketi,pencereden bir sonraki sayının görünmesini sağlar.
Genellikle bu dişlilerden birkaçı yan yana takılır ve her zaman sağdaki, soldakini çalıştırır. Böylece, sağdaki dişli bir turu tamamladığı zaman, soldaki bir diş döner ve otomatik olarak onlar, yüzler, vb. haneler sayılır.
Bütün işlemler, tırnağın ilerigeri hareketini gerçekleştirmeye uygun olmayabilir. Otomobillerdeki kilometre sayıcısı, hız göstergesini çalıştıran ve hareketini tekerleklerin dönüşünden alan kilometre teline bağlı olarak çalışır. Bir dişli ile KAM, dönme hareketini, ilerigeri harekete dönüştürür. Ne var ki, hareketin hızı, istenilenden çok daha yüksektir. Bu yüzden her sayı için birçok diş kullanılır ve sayılardan en sağdaki, araç hareket halindeyken sürekli olarak döner. Kamlı düzenek, araç hangi yönde yol alırsa alsın aynı tırnak hareketini oluşturduğundan, geriye doğru gidildiği zaman da, alman yol, göstergedeki sayılara eklenir.
İlerigeri hareketi sağlama amacıyla bir soîenoit eklenerek, elektrik sinyalleri sayılabilir. Böylece, sözkonusu aygıtlar, bir makina hareketinin elektrik sinyallerine dönüştürülebildiği ya da sözgelimi bir şaftın dönüşünün bir devreyi açıp kapattığı durumlarda, endüstriye başarıyla uygulanabilir.
Elektronik sayıcılar: Mekanik sayıcıların başlıca sakıncaları, yavaş çalışmalarıdır. Bu yüzden, mekanik aygıtlar, yüksek sayma hızlarına elverişli değildir. Yüksek sayma hızı gerektiğinde elektronik sayıcılardan yararlanılır.
Sayma işleminde kullanılan elektronik sayıcılara örnek olarak, sayıcı tüp (ya da Dekatron) gösterilebilir. Bu aygıt, kenarı l'den 10'a kadar numaralanmış olan bir gösterge tablosu üstünde parlak bir ışıklı nokta oluşturur. Nokta, DEŞARJ TÜPÜ'nde olduğu gibi, alçak basınçlı bir gazın içinden elektrik akımı geçirme yoluyla elde edilir. Geçen akımın değeri, ışıltının yalnızca katot çevresinde kalmasını sağlayacak biçimde ayarlanır.
Sayıcı tüpte bir anot, 10 ana katot ve ana katotların aralarında A ve fî'yle gösterilen ikişer kılavuz katot bulunur. Bütün A kılavuz katotları birbirine, bütün B katotları da gene birbirine bağlanmıştır. Bu katot gruplarına, tüpün tabanında yeralan iki pim aracılığıyla ulaşılabilir. Ana katotların her biri için de ayrı bir pim vardır.
Ana katotların her biri anotla aynı eksi değerde olduğundan, deşarj bunların herhangi biri üstünde oluşabilir. Katotlar arasındaki uzaklık, deşarjın bir katottan ötekine kendiliğinden atlamasını engeller. Işıltı, üstünde bulunduğu katotla birlikte, kılavuz katotları da kaplar ve bunlar, normal durumda artı gerilim taşımalarına karşılık, deşarjın oluşumunu desteklerler. Deşarjın bir sonraki sayıya geçmesi istendiği zaman, önce A kılavuzlarına, sonra da B kılavuzlarına eksi potansiyel uygulanır. Böylece, deşarj, ana katottan A'ya, sonra da B'ye geçer ve kılavuzlardaki potansiyel ortadan kalkınca, bir sonraki ana katoda atlar. Bu işlem son derece çabuk gerçekleşir ve saniyede 5 000 sayıma kadar ulaşılabilir.
Deşarj, gösterge tablosu üstünde bir turu tamamlayıp, sıfırıncı katoda ulaştığı zaman oluşan sinyal, elektronik olarak başka bir tüpü çalıştıran sinyal çiftlerine dönüşür ve böylece onlar, yüzler, vb. haneleri çalışır. Sayıcıyı sıfırlamak için, sıfırıncı katot dışındaki bütün katotlara artı potansiyel uygulanır. Böylece ışıltı, hemen sıfırıncı katoda geçer. İşlem çok kısa bir sürede gerçekleşir.
Bu düzeneğin daha gelişmiş bir türünde, bir tek ışıltı yerine, yan yana dizilmiş bir dizi ışıltı bulunur. Aradaki bağlantı, bir öncekini izleyen her ışıklı noktanın, bir başka sayı ya da simgeyi belirlemesini sağlayacak biçimde yapılmıştır.
Söz konusu aygıtlarda sinyallerin, katotlardan birinin ışıldamasını sağlamak için, o katoda uygulanması gerekmez; bunun yerine, sayma işlemini tüpler kendiliğinden gerçekleştirir. Gittikçe yaygınlaşan bir sayı gösterme yöntemi, katot yerinde sayı biçiminde telleri bulunan sayısal gösterge tüpleri ya da Digitronlardır. Her katodun ayrı bir pimi vardır ve gereken pimi seçip buna uygun eksi potansiyeli uygulama amacıyla, ayrı bir devre kullanılır. «MANTIK DEVRELERİ» adı verilen bu devre türleri, tüplerde gösterilen sayım işlemini gerçekleştirir. Sayısal gösterge tüplerinin sayıcı tüplerden üstünlüğü, sayımı anında göstermeleridir.
Bu düzeneklerin yüksek çalışma hızı, sinyaller biçiminde algılanan RADYOAKTİFLİK ölçümlerine çok uygundur. Öteki sayma yöntemleri arasında, ışığı algılayan FOTOSEL'ler sayılabilir. .Bir ışık kaynağı ile fotosel arasından birinin geçmesi gibi durumlarda ışık bir an kesilince, elektrik akımı da kesilir. Bu olaydan elektromekanik ya da elektronik bir sayıcıyı çalıştıran sinyallerin oluşturulmasında yararlanılır.


Kaynak:4-cilt:6

Nüve Forum » kütüphane » Bilim ve Teknoloji » Araçlar ve Gereçler »