Aragon

ARAGON Kuzey ispanya'da bölge, Zaragoza, Huesca ve Teruel illerini kapsar; 48 000 km2; 1 184 000 nüf.
COĞRAFYA. Pirene dağları ile Keltiber-ya dağları arasında Ebro ırmağının iki yakasında uzanan bu tarihi bölge, ispanya' nın büyük kentlerinden Zaragoza ile kuraklığın ancak cılız bir bozkır oluşumuna izin verdiği çölsü kırsal alanları kapsar. Günümüzde aşağı yukarı ıssızlaşmış olan Pireneler'de kalan halk, geçimini, hayvancılık, ormancılık ve su enerjisi üretimiyle sağlamaktadır. Keltiberya dağlarında iklimin sertliği, Jalön'daki huertalar dışında, tarımı büyük ölçüde güçleştirir. Jalón ırmağı havzasındaki Calatayud, hem bir kırsal pazar yeri, hem de Madrid yolunda bir konaklama noktasıdır. Teruel (Huesca gibi) küçük bir taşra yönetim merkezidir. Ebro havzasında, Tauste kanalı, imparatorluk kanalı ve Aragón kanalı sayesinde sulama büyük ölçüde gelişmiştir (tahıl, pancar, yonca, mısır). Barcelona, Bask bölgesi ve Madrid arasında bir bağlantı noktası ve iktisadi gelişmede çekici bir güç olan Zaragoza, Aragón bölgesi nüfusunun yarıya yakınını toplayarak büyük bir sanayi merkezi olmuştur.
TARİH. Eskiçağ'da, şimdiki Aragón toprakları, özelikle ibérica topraklarına bağlıydı. ikinci Pön savaşı sırasında Scipio Af-ricanus'un başlattığı Roma fetihleriyle Ebro vadisi, İ.Ö. II. yy.'ın başında, Hispania Citerior'a katıldı. Hızla romalılaşan -daha İ.Ö. 76'da iber soylularının oğulları için Osca'da (Huesca) bir okul açılmıştı-ve Augustus tarafından İ.Ö. 19'da kurulan Cesaraugusta (Zaragoza) kentini merkez edinen Aragón, ispanya'da hıristiyanlığı ilk kabul eden (büyük olasılıkla i.S. I. yy.) bölgelerden biri oldu.
Vizlgotlar ispanyası nın çöküşü sırasında, 714'te, Musa bin Nuseyr'in ele geçirdiği Ebro vadisi yoğun biçimde islamlaş-tırıldı. Vadi, Cördoba'nın egemenliğine karşı mücadele eden güçlü özerk müs-lüman devletlerin ve Pamplona hıristiyan krallarıyla akrabalık kuran Beni Kasi mu-ladi ailesinin (788-907) yurdu haline geldi. Córdoba halifeliğinin ortadan kalkmasından sonra, Zaragoza, 1039'a kadar, güçlü bir müslüman krallığı olan Tucibi-ler'in, bu tarihten sonra da Beni Hûdlar' ın merkezi oldu.
Fetihlerini sürdüren müslümanlar, hiçbir zaman Pirene vadilerini tümüyle denetim altına alamadılar ve bu bölge VIII. yy.'dan başlayarak, Franklar'ın etki alanına girdi. Bu vadilerden, daha sonra tüm bölgeye adını verecek olan Aragón'da, IX. yy. başında, ilk Jaca kontu Aureolo' nun, sonra da Aznar sülalesi kontlarının yaşadığını gösteren kayıtlara rastlanmaktadır. Aznar kontlarının soyundan gelenler, Navarra ile gün geçtikçe daha sıkı ilişkiler kurarak, Franklar ile müslümanların düşman güçleri arasında, bu toprakları elde tutmayı başardılar. 920'ye doğru, Aragón kontluğu, Andregoto Galindez'in, Navarra kralı Garcia II Sánchez I'ile evlenmesi üzerine Navarra krallığı 'nakatıldı ve 1035'e kadar bu krallığın parçası olarak kaldı.
Navarra kralı Sancho III öldüğünde (1035), Aragön'u, Navarra kralına bağlı olmak koşuluyla, krallık unvanıyla birlikte, evlilik dışı oğlu Ramiro l'e bırakmıştı. Ramiro l'in oğlu Sancho I Ramirez, Navar-ra'nın ve Alfonso VI yönetimindeki güçlü Castilla'nın etkisinden kurtulabilmek için, papalığın vesayetine girdiğini açıkladı. Havari aziz Yakub'un yolunu izleyenlerce gelen Avrupa etkisi ve frank göçü, 1076'da Navarra kralı da olan Sancho ı Ramlrez'in, Pireneler'deki sınırlı topraklardan çıkarak, ovanın yeniden fethine girişmesine olanak sağladı. Ölümünden sonra oğulları bu girişimi sürdürdüler: Pedro I, Huesca'yı (1096) ve Barbastro'yu (1101) aldı; daha etkili olan Alfonso I ise, Zaragoza'yı (1118) ve Ebro vadisindeki öbür kentleri ele geçirdi. Bu fetihler krallığı önemli ölçüde büyütürken, halkının bileşimini de değiştirdi. Boş topraklara yerleşimi sağlamak için, kimi ayrıcalıklar verilerek Castillalılar ile Mustaribler'in ülkeye gelmeleri sağlandı; öte yandan, geleneklerine saygı gösterileceğine dair söz alan müslümanlar ve yahudıler de bulundukları topraklardan ayrılmadılar.
Çocuksuz olan Alfonso'nun ölümü, çözümü güç bir veraset sorunu yarattı; çünkü kral, kendine bağlı krallıkları askeri tarikatlara bırakmıştı. Uyrukları, vasiyetnameye karşı çıktılar: Navarralılar, Garcıa Ramirez'i, Aragönlular ise kralın kardeşi rahip Ramiro'yu kral seçtiler. Ramiro II, üç yıl saltanat sürdü ve doğan kızı Petronila'yı, daha küçük bir çocukken, Barcelona kontu Ramón Berenguer IV ile evlendirdi. Böylece, Ramón, 1137'de Aragón prensi oldu. Ramón Berenguer ile Petronila'nın oğlu Alfonso II, daha sonra Aragón kralı ve Barcelona kontu oldu. Petronila ile Ramön'un evlenmeleri, Aragón ile Katalonya arasındaki rekabete de son verdi ve yeni bir siyasal bütünün, Aragón hükümdarlığı'nın doğmasına yol açtı.
Bu hükümdarlığın iç kesimini oluşturan Aragón, pek çok soylunun yaşadığı Va-lencia'nın yeniden ele geçirilmesinde önemli bir rol oynadı. Unión içinde bir araya gelen bu soylular, dış seferlerde yardımcı olma karşılığında, Pedro lll'ten bazı ayrıcalıklar elde etmeyi başardılar (1283). Bu ayrıcalıklar, ancak 1349'da, kral Pedro IV'ün, büyük soyluları silah gücüyle dize getirmesinden sonra kaldırıla-bildi. XIV. yy. ortalarında karaveba salgınından Katalonya kadar olmasa bile büyük zarar gören Aragón, XV. yy.'da, ka-talan iç savaşında, kral Jaime ll'nin Bar-celona'yı yeniden egemenliği altına almasına yardımcı oldu. 1479'da, Castilla ve Aragón hükümdarlıklarının özerkliklerini korumak koşuluyla bir birlik oluşturmalarından sonra, Aragón, XVI. yy.'da bir karışıklık dönemi yaşadı. Toplumsal bunalıma -soylularla morisko köylüleri ve hıristiyan çiftçiler arasındaki gerginlikler, soylu aileler arasındak¡ mücadeleler, eşkıyalık -Castillalılar'. ın geleneksel kurumlara verdikleri zararlara karşı direniş eylemleri eklendi. Felipe ll'nin, kâtibi Antonio Pérez'i, "Justicia de Aragón"un korumasına karşın, Zara-goza'da tutuklatması, kentin ayaklanmasına yol açtı (1591). Bir Castilla ordusu ayaklanmayı kısa sürede bastırdı; ama, 1592'deki Taracena Cortés'i krallığın özerkliğine dokunmadı. 1610'da morisko-lar'ın ülkeden atılmalarına ve bu yüzden ekonominin ağır bir darbe yemesine rağmen Aragón, ispanyol birliğiyle gitgide daha çok kaynaştı ve Katalonya'nın 1640-1659 arasındaki bağımsızlığını kazanma girişimini örnek almadı.
ispanya veraset savaşı'nda, Aragón hükümdarlığına bağlı öbür krallıklar gibi, arşidük Kari von Habsburg'dan yana çıkan Aragón, 1707'de özgün kurumlarını yitirdi ve Castilla gibi, merkeziyetçi biçimde örgütlenen yeni ispanya krallığı'nınbir eyaleti haline geldi.
Carlos lll'ün aydın reformculuğu, Ara-gón'da güçlü bir destek buldu. Imparatorluk kanalı gibi büyük sulama çalışmaları gerçekleştirildi. XIX. yy.'da, Napolé-on'a karşı zorlu bir direnişten (1808-1809 Zaragoza kuşatmaları) sonra, Aragón'da iki siyasal eğilim ortaya çıktı: Yukarı Aragón'da, Carlos yanlılarının savaşlarında ortaya çıkan gelenekçi eğilim ile Ebro vadisinde odaklanan devrimci ve liberal eğilim. XX. yy.'da, anarko-sendikacılık Ebro bölgesinde kök saldı ve 1936-37'de ispanya iç savaşı sırasında, bir tarım komünizmi gerçekleştirme amacı güden devrimci "Aragón komünleri" deneyini doğurdu. Bütün bu iç savaş boyunca, cephe hattı kuzeyden güneye Aragón üzerinden geçiyordu ve savaşın en kanlı çarpışmaları (Teruel, Ebro çarpışması, vb.) burada oldu.

kaynak:2-cilt:1