|

Yer engebesi biçimlerini betimlemeyi ve açıklamayı amaçlayan bilim dalı.

Leonardo da Vinci'de ya da Bernard Palissy'de engebenin doğuşu üstüne dağınık bilgilere rastlanır; XVIII. ve XIX. yy. mühendisleri ise bir akarsu dinamiği kuramının taslağını hazırlamışlardır. Ancak, XIX. yy. sonuna kadar jeomorfolojinin başlangıcı jeolojinin tarihiyle karışır: engebeyi yapıyla açıklama ilkesi olarak ele alınması eğilimi bundan kaynaklanır; bu ilke daha 1888'de, Formes du terrain (Arazi biçimleri, G. de La Noe ve E. de Margerie) adlı kitapta açıklandı.

Jeomorfoloji W. M. Davis sayesinde ikincil bir dalı olmaktan öteye gidemediği daha eski bir bilimin egemenliğinden kurtuldu, ve var olan düşünceler bir öğretinin gövdesini oluşturacak biçimde birleştirilerek özerk bir bilim dalı haline getirildi. Kısa tarihi içinde, bu bilim dalı yöntemlerinden çok araştırma konuları bakımından gelişti. Davis okulu doğayı aşınma çevriminin dar kalıbına sıkıştırdı. Uzun süre bu modelin etkisinde kalan fransız jeomorfolog-lar, savaşın hemen ardından ilgi alanlarını yenilemeyi başardılar: özellikle A. Chol-ley'nin etkisiyle, aşınma çevrimi kuramının temelini oluşturan koyut, yani aşınma koşullarının benzerliği düşüncesi ortaya atıldı; iklim jeomorfolojisi bu değişimi etkiledi. Kuşkusuz bu dal, alman doğabilimci-lerinin, engebenin, biyoklimatik ortamlara göre biçimlenmesi koşullarının çeşitliliği üstüne gözlemlerinden doğmuştu (F. von Richthofen, 1886 ve S. Passarge, 1904), ancak bilimkuramı bakımından gerçek kopma, İkinci Dünya savaşı ile birlikte ortaya çıktı, çünkü araştırma alanının genişlemesi jeomorfolojiye yeni kavramlar kazandırmıştı: sistem, dizi, kriz (morfojenik).

Bununla birlikte bu inceleme konusu da bulanıklıktan sıyrılmış değildi: geçmişte ve günümüzde pek çok bilim adamı belli bir iklim bölgesinde gözlenebilen biçimlerin tümünü bu ortamın özgün süreçlerine bağlayarak geçmiş etkilerin temel payını yok saydılar. Davis şemalarının yetersizliği morfoklimatik savların benimsenmesi sonucunu yarattıysa da bu kuşak şemasının gerçekle bağdaşmaması, jeomorfolojinin yalnızca bu çevçeveye indirgenmesini olanaksızlaştırır: böylece, kayaçların sertlik ölçeğinin yaklaşık olarak kuşak-dışı niteliği yapısal jeomorfolojiyi daha doğru bir yere oturttu; pek çok bilim adamı bu alanın litolojik dalını morfoklimatik bağlamla birleştirdi. Bundan başka, bir görünümün düşündürdüğü varsayımlarla arazi üstünde yapılan ölçümler arasındaki tutarsızlığa ilişkin pek çok örnek vardır: bu çelişki hem biçimlerin oluşumunun temel olarak süreksiz nitelikte olması, hem de döküntülerin hazırlanması ve hareketi süreçleri üstüne bilgimizin yetersiz olmasıyla açıklanabilir.

Doğal ortamın akılcı kullanımına katkısı çok az bile olsa, jeomorfoloji, uygulama alanını (toprak aşınmasıy-la mücadele, hidrolik düzenlemeler, kent bölgelerinin seçimi, vb), bugünkü dinamiğin koşullarını belirginleştirmeye çalışarak tanımlayabilir. J. Tricart'ın savunduğu (1965) görüşü kabul etmek gerekir: jeomorfolojinin sorunu "aşırı deneycilik ve yöntem yetersizliği"dir. Bununla birlikte çoğunlukla kendine yakın doğa bilimlerinden (yerbilim, pedoloji, jeokimya, çökel-bilim) aldığı çözümleme yöntemleri gitgide incelik kazanmaktadır. Böylece, bir görünümün evriminden sorumlu morfojenik sistemler üstüne korelatif oluşumların verdiği bilgi, laboratuvarda işlenerek değerlendirilir (taneölçüm, morfoskopi, X ışınlarıyla kırınımölçüm, elektronik mikroskopi); böylece, yeni tekniklerin benimsenmesiyle (petrografi çözümlemeleri, gözeneköl-çüm, geçirgenlik ölçümü) kaya türü gereçlerin özelliklerinin bilinmesi, buna bağlı olarak da farklı aşınma biçimlerinin anlaşılması sağlanır, yine böylece, deneylere başvurma, morfojenik süreçleri hızlandırmaya, kimi etkenlerin etkisini yok etmeye ve bunların yeğinliğini değiştirmeye yarar. Jeomorfolojide görülen bu çok yönlülük, kimi kez, yöntem ve amaçta dağınıklık görünümü yaratmaktadır, ancak inceleme yöntemlerinin yetkinleşmesi jeomorfojenezin temel mekanizmaları ve engebe biçimlerini anlamamızı kolaylaştıracaktır. Sorun, bugünkü süreçlerin çözümlenmesiyle elde edilen sonuçların geçmişe aktarılmasıdır: geçmişte, bugün görülen iklimler ve buna bağlı olarak morfojenik sistemlerden başka olanaklar yok muydu? Bu soru, jeomorfolojinin Yer engebelerini tümüyle açıklayacak durumda olmadığını göstermeye yeter.

kaynak 2
10.cilt / sf 6088