Çok ince taneli kireçtaşı üstüne çizilmiş bir deseni, ya da yazılmış bir yazıyı baskı yoluyla çoğaltma sanatı ve bu yolla elde edilen ürün (litografya da denir).
Taşbasmamn ilkesi 1796'da Münih' te Aloys Senefeider tarafından bulundu. Senefeider yağlı bir mürekkeple kireçtaşı üstüne yapılan desenlerin, yıkandığı zaman bile çıkmadığını fark etti. Öte yandan, yıkama sıvısının içine arapzamkı ve nitrik asit katıldığında matbaa mürekkebi, desenin üstünde kalıyor ama kireçtaşma yapışmıyordu. Senefelder'in vurguladığı bu özellikler, günümüzde mürekkepteki yağ asitlerinin kireçtaşmdaki kalsiyum karbonatla birleşmesiyle ve arapzamkmm, asit etkisinde boş kalan yerlere yapışmasıyla açıklanır.
Taşbasma sanatı, özellikle Fransa'da 1816'dan sonra yaygınlaştı ve 1830 yıllarında da Charlet, Daumier, Ga-varni, Raffet gibi gravürcülerle doruk noktasına ulaştı. Taşbasmada orijinal desenin çizilmesi son derece ustalık ister. Litografya taşının aşınması, çoğaltılabilecek örnek sayısını birkaç yüzle sınırlar; bu nedenle söz konusu yöntem, yalnızca sanatsal yaratı alanında kalmıştır ama XX. yy'da yeniden bir canlılık kazanmış ve pek çok çağdaş sanatçı taşbasmayı denemiştir.

Tekniğin evrimi

Eskiden desenler litografya taşı üstüne kurşunkalem ya da mürekkepli kalemle ve tersten çizilirdi. Gravüre başvurulduğu da olur, bunun için de sivri uç ya da asit kullanılırdı, bu durumdaysa oymalar yağlı mürekkeple doldurulurdu. Siyah ve beyaz renkler arasındaki ara tonlar, ya litografya taşının taneleri (grenleri) ya da koşut veya çapraz tarama çizgileriyle sağlanırdı.
Litografya taşı yerine özel olarak hazırlanmış çinko levha kullanımını ilk olarak Senefelder düşündü. Bu düşünce, 1868'den sonra çinko levhanın baskı presi yerine kullanılması amacıyla benimsendi. Baskı presleri, basılacak kâğıdı taşıyan ve gelgit hareketi yapan bir silindir ile bunun değdiği bir litografya "masa"smdan oluşuyordu. Baskı presleri, bu tarihten başlayarak silindirli makinelerle değiştirildi, bunlarda madeni baskı kalıbı silindirlerden birinin üstünde yer alıyordu. Bu yetkinleştirme işlemi baskı kalıbının aşınma süresi daha uzun olduğu için baskı hızını ve alman örnek sayısını artırdı. Bu durumda desen, özel bir kâğıt üstüne çizilir ve boş baskı kalıbı üstüne geçirilir. Söz konusu yöntemde ayrıca orijinal deseni düzden çizme olanağı da vardır. 1850'den başlayarak renkli taşbasma (ya da kromolitografya) sayesinde, her biri ayrı bir çizim içeren desenlerin art arda basılması yoluyla renkli örnekler elde edildi. On kadar renk kullanılıyordu. Taşbasma, fotogravürün getirdiği yeniliklerden de yararlandı, özellikle 1885'te bulunan bir yöntemle, siyah ve beyaz arasındaki ara tonlar desenle oluşturulmaksızın, fotoğraflar özgün belgeler olarak kullanılmaya başladı.

Ofsete doğru

Taşbasma 1904'te ofset baskının doğmasına yol açtı, Günümüzde en çok kullanılan baskı yöntemlerinden biri olan ofset baskıya geçişteki temel ilke, silindir biçimindeki baskı kalıbı ile basılacak boş kâğıdın sarılı olduğu ikinci silindir arasına kauçuk kaplı bir üçüncü silindir yerleştirmeye dayanır. Böylelikle ilk iki silindirin doğrudan doğruya birbirine değmesi engellendiği için baskı kalıbının aşınması sorunu da çözümlenmiş olur. Baskı kalıbı, kauçuk kaplı silindirin üstüne, basılacak deseni aktarır, bu da kâğıt üstüne çıkar. Bu durumda bir orijinalden bir kerede elde edilen örnek sayısıysa sonsuza ulaşır.


kaynak 3
11.cilt / sf 4178-4179