SİSMİK REFRAKSİYON ÇALIŞMALARI
Şekil-1’deki etüt sahasında Bayrampaşa Hal Tesislerinin başlangıçtaki yerleşim
durumu taranmış alan içerisinde düşünülmekteydi. Bu nedenle bu saha üzerinden geçen
uygun bir profil esas alınarak sismik-refraksiyon çalışmalarına başlanmıştır. Uygun profil kprofili
olarak seçilmiş ve K-8 ile K-40 ölçü noktaları arasında dar off-set’li sismik çalışmalara
başlanmıştır. Ayrıca M-8, k-8, I-8, G-8 ve E-8 noktalarından geçen bir sismik profil için
kesitler daha sonra hazırlanacaktır. İlk jeofonla ikinci jeofon arası 5 metre, 2-3, 3-4, 4-5, 5-6
jeofonları arasında 15-24 m olarak seçilen bir ölçü noktasında 20-25 m derinliğe inilmiştir. Sdalgasının
elde edilmesinde yazar tarafından geliştirilen yeni bir yöntem kullanılmışıtır.Ref-1.
Enerji 50 kg ağırlığında konik biçimde bir ağırlığın üzerinde 1.75 – 1.90 metre yükseklikten
50 kg ağırlığında yarıküre biçiminde bir ağırlık düşürülerek oluşturulmuştur. S-dalgası için
yatay Jeofonlar kulanılmış , P-dalgası içinde düşey Jeofonlar serilmiştir.
Sismik-refraksiyon çalışmalarıyla elde edilen sismilk kayıtların değerlendirilmesiyle
“zaman-mesafe” eğrileri çizilmiş daha sonra bunlardan tabaka kalınlıkları, Poisson oranı (μ),
kayma modülü (G) Dinamik elastisite modülü (E) hesaplanmıştır. Her tabaka için elde edilmiş
bulunan sismik S-dalga hızı değerleri daha sonrada aynı seviyeleri karakterize eden ortalama
N, değerleriyle korele edilmişlerdir. (Şekil-3a,b). Zaman- mesafe diyagramları Şekil-2,1-de
gösterilmiştir.

SİSMİK S-DALGA HIZI DEĞERLERİNİN SPT(N) DEĞERLERİ İLE OLAN
KORELASYONU VE BUNLARIN FORMASYONUN LİTOLOJİK ÖZELLİĞİ İLE
İLİŞKİSİ
Yerinde yapılan çalışmalar sırasında Jeoloji Mühendisi, Jeofizikçi ve zemin mekaniği
ile ilgilenen İnşaat Mühendisleri arasında kurulabilen en önemli ve kolay diyalog şüphesiz ki
zeminlerin “Yumuşak-Çok Sert” arasında sınıflandırılması sırasında olmaktadır.
Genellikle S-dalgası hızındaki bir artma formasyon sıklığı hakkında iyi bir göstergedir
ve bundan böyle taşıma gücünün arttığına işarettir. Etüt sahasının hemen ortasından geçen
Sağmalcılar Viyadüğü üzerinde T.C.K. 17 Bölge tarafından Şekil-3 ‘de görülen mekanik
sondajlar ve SPT testleri yapılmıştır. Bu sondaj verileri üzerine sismik çalışmalarla elde edilen
Vs, V , μ, G, Ed ve Tpp değerleri işlenmiştir. Etüt sahasında mevcut mekanik sondaj kuyuları
üzerinde kısa off-set’li sismik atışlar yapılarak P ve S dalga hızlarının çeşitli derinliklerdeki
değerleri bulunmuştur. Bu değerler daha sonrada bir çok araştırmacı tarafından Ref-2,3
yapıldığı tarzda SPT test sonuçlarıyla elde edilen ortalama “N” ile her tabaka için bulunan “S”
dalga hızları log-log kayıtlar üzerinde Şekil-3a ve 3b’deki şekilde gösterilmişlerdir. Şekillerde
belirtildiği üzere “N” ile Vs arasında büyük bir hız aralığında lineer ilişki mevcuttur. Ref-1.
Logaritmik kağıdın üst ve alt kısmında “Granüler zeminler” için ÇOK GEVŞEK-ÇOK SIKI,
“Killer” içinde çok yumuşak-sert arasında standart penetrasyon mukavemet aralığı
belirlenmiştir.

ZEMİNLERİN SPT SONUÇLARINA GÖRE SINIFLANDIRILMASI
Bu sınıflandırmada gözönüne alınan zemin tipleri, kohezyonlu zeminler, kohezyonsuz
zeminler ve karışık zeminleri içine almaktadır. Çok yumuşak kilden sert kile kadar, gevşek,
orta sıkı ve sıkı kumlar, siltler, çakıllar ve bunların karşı tiplerinin sıkılık ve kıvamları için
aşağıdaki tarifleyici terimler verilmektedir.

Genel olarak verilen bir penetrasyon mukavemet değeri için, kilin plastikliği arttıkça
serbest basınç mukavemetide artmaktadır. Bu genel durum formül ile ifade edildiğinde –CL
tipi killer ve killi siltler ve diğer kil ve siltler için qu=0.15 N, -CH tipi killer için qu=0.20 N
olarak alınmaktadır. Hal tesislerini kesen Sağmalcılar Viyadüğü üzerinde açılmış olan
sondajlarda hakim durumda kum (veya çakıl) veya hakim durumda kile (veya silte) rastlamak
mümkün olmamıştır. Bu nedenle Şekil-1-3b’den görüleceği gibi sondaj kuyularında “Siltli
Kil” (P-6,7 noktaları), seviyelerine rastlandığı gibi “Az silt ve killi ince kum (P-12) gibi
seviyelere ve “İnce Kum(P-7) gibi jeolojik deskripsiyonlara rastlanmaktadır. Bu nedenle
sıkılık veya kıvam yönünden zeminlerin tasarlanmasında “Kumlar” ve “Kil-Silt” için farklı
terimler Şekil-1-3b’nin üst ve alt yatay kolonlarında ifade edilmişlerdir. Şekil-3a’da plastik kil
(CH) ve siltli kile ait N-V ilişkisi sunulmuştur. SPT (N) ile sismik -S- dalgası ilişkilerinden
Vs=α.N0.418 ifadesi elde edilmiştir. Sağmalcılar Viyadüğü için bu ifade Vs=α.N0.47 olup daha
önce Prof. Sakai’nin bulduğu değere çok yakın elde edilmiştir. (Vs=α.N0.5 ).
Yukarıda ifade edildiği gibi killerin ve kumların sıkılık veya kıvam durumu N,
değerlerinin belirli aralığında tarfi edilmektedir (Şekil-3a,3b). Bu çalışmalarımızda en önemli
amacımız, bu darbe adedine tekabül eden ortalama Vs sismik hızı belirleyerek zeminleri çok
yumuşak – Sert veya gevşek-çok sıkı aralıklarında sismik açıdan incelenmektedir.
Viyadük üzerindeki sismik çalışmalar aşağıdaki sonuçları vermiştir.

Şekil-5’de Bayrampaşa Hal Tesisleri boyunca be k-profli boyunca çıkartılmış bulunan
Jeoizik- sismik kesit üzerinde bir seviyenin sıkılık veya kıvam durumunu belirlemek amacıyla
yukarıda sunulan -S- dalga hızı aralıkları kullanılmıştır.

KULLANILAN JEOFİZİK YÖNTEMLERİNİN GETİRDİĞİ
SINIRLAMALAR
Etüd sahasında kullanılan her iki Jeofizik yöntemin belirli limitasyonları mevcuttur.
Örneğin, tek başına bir sismik yöntemle kumu-kilden ayırmak mümkün değildir. Şekil-6.1 ‘de
K-profiline paralel istikamette bulunan I-40 ölçü noktasındaki wenner-elektrikli rezistivite
sondajı ve sismik veriler beraberce sunulmuştur. Daha öncede ifade edildiği gibi S-dalga hızı
formasyonun sıkılığına kuvvetle bağlı olması nedeniyle sadece 4.3 metrede Sert( veya sıkı)
olarak ifade edebileceğimiz bir tabakaya girdiğini göstermektedir. Ancak Rezistivite eğrisine
bakıldığında Vs=332 m/sn hızla karakterize edilen seviyenin aslında gerçek rezistivitesi ρt= 8
ohm.m olan kil (veya silt), 10 metreden sonrada yerini ρt= 90 ohm.m rezistiviteli kum (veya
çakıl) birimlerine bırakmış olduğu farklı iki jeolojik seviyeden oluştuğu görülür. 10-20
metreler arasında yer alan kumlu (veya çakıllı) seviyede P-dalga hızının 1264 m/sn olması 90
ohm.m ile karakterize edilen bu seviyenin su ile doygun olduğunu ifade eder. Ref-4. Zira Pdalga
hızının su içinde yayılım hızı 1400 m/sn civarındadır. Ancak burada üzerinde önemle
durulacak husus, kil, silt, yağlı kil, siltli kil gibibirimlerin rezistivitelerinin 4-25 aralığında
değiştiği ve sadece rezistivite değerleriyle yukarıdaki farklı birimlerin birbirlerinden
ayrılmasının kesinlikle mümkün olmayacağıdır. Buna neden yukarıdaki formasyonların
fazlasıyla klor ve sülfat içermeleridir. Ref-1. Buda rezistiviteyi süratle düşürmektedir.
Rezistivite yöntemiyle ortaya konamayacak diğer bir hususta, tane irilikleri farklı kum ve
çakıl seviyelerinin aynı rezistiviteleri vermeleri nedeniyle Ref-6. Birbirlerinden ayrılmalarının
mümkün olamayaşıdır. Bu nedenle Şekil-6.1’ deki yatay kolonlarda kil (veya silt), kum (veya
çakıl) ifadeleri kullanılmıştır. Rezistivite eğrisinin 20 metreden sonra killi (veya siltli)
birimlere girdiğini ve 32 metreden sonrada yeniden kumlu (veya çakıllı) seviyelerin yer
aldığını D.A.D. Mikrobölgeleme ekibinin ABEM rezistivite sondajı yorumlaması sonunda
ortaya koymak mümkün olmuştur. Bu ön rapor yazıldığı sırada M.T.A. ekibinin Rezistivite
saha çalışmaları devam etmekte olduğundan K-profili boyunca killi (veya siltli) seviyeleri,
kum (veya çakıl) birimlerini bir diğerinden ayırmaya imkan verecek ikinci bir rezistivite
kesitinin sismik verilerle birlikte korole edilmesi mümkün olmamıştır. Hazırlanacak asıl
raporda gerek Rezistivite ve gerekse sismik veriler beraberce zemin mekaniğine ışık tutacak
şekilde sunulacak ve yorumlanacaktır.
SPT testlerinde belirli limitasyonları mevcuttur. Örneğin, Viyadük sondaj loglarından
anlaşılacağı üzere SPT testleri sırasında kelker çakıllarının ve blokların “N” değerini
olduğundan dahada büyük gösterdiği ifade edilmektedir. Ref-5. Sismik yöntemlerle sismik
enerji yayılımı söz konusu olduğundan elde edilen S-hızı değeri yukarıda ifade edilen
SPT’nin dezavantajı test durumundan etkilenmemekte ve daha sağlıklı neticeler vermektedir.
Şekil-3b’de görülen dağılmaların nedenlerinden biride SPT testleri sırasında bloklu veya iri
çakıllar nedeniyle meydana gelen yüksek “N” değerleri okumalarıdır

SONUÇ VE TAVSİYELER
Hal tesisleri sahasında uygulanan sismik araştırma programı sonuçlarıyla ilgili detaylı
kesitler Şekil-5 de sunulmuştur. Burada kısa olarak elde edilen sonuçlar ve tavsiyeler
sunulacaktır.
i) SPT ve sismik –S- dalgasının müşterek analizi sonunda etüd sahasında üç ayrı
özellikte seviye saptanmıştır. En üstte S-dalga hızları 34-150 m/sn arasında değişen çok
yumuşak orta katı (veya çok gevşek-gevşek) olarak tarif edilebilen bie seviye mevcuttur. Bu
ilk seviye özellikle K-28 ile K-34 arasında oldukça kalın seyretmekte, K-40 noktasına doğru
ise kalınlık azalarak yerini katı-çok katı (orta sıkı-sıkı) seviyelere terketmektedir. Bu tabaka
K-8,K-10,K-12’de oldukça incedir. Bu killi- siltli seviye Şekil-4’de görülebileceği
D7F,D,8H,D9G kazıcılarıyla kolaylıkla sökülebilmektedir. Zira bu tabakada sismik P-dalga
hızı 78-258 m/sn arasında değişmektedir.
İstanbul’un 1. derece deprem bölgesi olduğu hatırda tutulduğunda(Ref-7). Hal
tesislerinin oturacağı zeminin ilk tabaka harfedilerek geçilmesi gerekmektedir.
ii) Katı-çok katı (veya orta sıkı-sıkı) olarak belirlenen zemin (qu= 1-4 kg/cm2) K-
20,K-26 arasında, K-34,K-40 arasında ve ayrıca K-8,K-14 arasındaki kesitlerde yer
almaktadır. Ancak K-8,K-14 arasında bu seviyenin altında sert(veya sıkı-çok sıkı) olarak etüd
sahamızda görülen 3.seviyenin mevcut olmadığı dikkati çekmektedir.Fakat ,K-18 noktasının
kuzeyinde farklı derinliklerde bu seviye sismik çalışmalar sonucu belirlenmiş durumdadır.
258-1437 m/sn, P-dalga hızları ile karakterize edilen 2 no’lu seviye D-9G ve D8H ile
kolaylıkla sökülebilmekle beraber, D7F sökücüsü ile kısmen (veya yarı) sökülebilmektedir.
iii) SERT (SIKI VEYA ÇOK SIKI) olarak belirlenen seviye atüd sahasında K-28, K34
arasında oldukça düzenli bir görünümdedir. Bu seviye K-8,K-14 arasında mevcut değildir. Pdalga
hızı 856-1608 m/sn arasında değiştiğinden D9G tarafından kolaylıkla sökülebildiği
halde D8H ve D7F sökücüleri ile ancak “Yarı Sökülebilir” hız limitleri içinde bulunmaktadır.
iv) İstanbul ve yöresinin tahripkar depremlere maruz olduğu düşüncesiyle zeminin
hakim titreşim periyosu Tpp Kanai’nin formülü ile hesaplanmış ve K-34 ,K-40 noktalarında
0.49 sn. olarak belirlenmiştir. Rezonans olayından kaçınmak için binanın eni, boyu veya
yüksekliği değiştirilmek suretiyle zemin hakim titreşim periyodu değerinden uzaklaşmak
mümkündür.
v) Sismik şiddet artışı (n), değeri yer altı su seviyesinin bilinmesinden dolayı Şekil-
3’de Viyadük hattı boyunca belirlenmiş ve 1.84-2.14 arasında hesaplanmıştır. Rezistivite
eğrilerinin MTA tarafından yorumlanmasını takiben K-profili boyunca “n” değerleri
hesaplanacaktır.
vi) S-dalgasınnı amplitüde sönüm katsayısı (m-1) olarak Şekil-3’de hesaplanmış ve
sismik ölçü noktaları üzerinde gösterilmişlerdir.
vii) Rezistivite değerlerine bağlı olarak toprakların korozyon etkisi S.S.C.B. tarafından
aşağıdaki şekilde belirlenmiştir: Toprak rezistivitesi 100 ohm.m üzerinde bulunmuş ise
korozyon etkisi “AZ” 20-100 ohm.m arasında ise bu etki “ORTA” 5-10 ohm.m arasında etki
“ORTANIN ÜSTÜNDE” ve eğer 5 ohm.m değerinin altında ise; tesislerin toprağa
gömüldüğü derinliklerde beton ve demire çürütücü etkis, “KUVVETLİ” olmaktadır. I-40
noktasında (6.1.) özellikle hal binası temelinde beton ve demire “ORTANIN ÜSTÜNDE”
aşındırıcı etki doğurabilecek SÜLFAT ve KLOR oranı fazla seviyeler tespit edilmiş
durumdadır. Korezif etkiyi azaltmak için çimento içine “Bitümlü” malzeme katılması tavsiye
olunur. K-profili boyunca hazırlanacak rezistivite kesitinde korozyon durumu daha detaylı
görülebilecektir.
Ayrıca rezistivite raporunun tamamlanmasını takiben iki noktada (K-38 ve K-30)
yapılacak mekanik sondaj (15 m. derilnlik) sonunda sağlanacak numuneler üzerinde “Fatigue”
testleri yapılması tavsiye edilir. Zira hal tesisleri civarında tandem yüklerin sürekli olarak
etkili olacağı unutulmamalıdır.

REFERANSLAR
- KURAN,UĞUR,1980 : S-Dalgasının Alüviyal Sahalar Üzerinde elde edilmesiyle
ilgili yeni bir yöntem ve Mühendislik Jeolojisindeki önemi, Jeoloji Mühendisliği,
No:10
- SAKAI, YASIKA, 1968 : Sakai konik penetrometrei üzerine bir konferans, İmar ve
İskan Bakanlığı,
- IMAI, TSUNEO, ve Diğ.1975 : The relation of Mechanical Properties od Soils to P
and S wave velocities for soil ground in Japan, Oyo Technical Note.
-KURAN,UĞUR, 1975 : Yer altı suyundan maksimum verim elde edilecek sahanın
Jeofizik çalışmalarla saptanamsı,Jeofizik No: 6.
- ÖZER,BALAMİR ve Diğ. 1982 : Sağmalcılar Viyadüğü, Karayolları 17. Bölge
Müdürlüğü sondaj logları.
- KURAN,UĞUR,1975 :60 Mekanik sondaj kuyusu neticesinin sismik-refraksiyon ve
rezistivite neticeleriyle korelasyonu (yayımlanmamış).
- KURAN,UĞUR,1980 : Kuzey Anadolu Fayı ve Levant Sahili boyunca tahripkar
depremlerin yer, Magnitüd ve uzun süreçli zamanlarının önceden saptanması. Jeoloji
Mühendisleri Odası yayını