TIBBİ BİTKİ REZERVİ OLARAK ORMAN KAYNAKLARININ GELECEK DEĞERİNİN BELİRLENMESİNDE KULLANILAN P&P MODELİNİN İRDELENMESİ

Bitkiler, geleneksel, destekleyici ve alternatif tıp kapsamında doğrudan ilaç, yahut ticari ilaç yapımındahammadde kaynağı olarak kullanılmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü tahminlerine göre dünya nüfusunun % 80’i ilksağlık ihtiyaçları için bitkisel kökenli ilaçlara bağımlıdır (Bhagirathy, 2003). Bir başka tahmine göre ise, kullanılan ilaçların gelişmiş ülkelerde % 25’i, gelişmekte olan ülkelerde ise % 75’i bitki ve bitki türevlerinden elde edilmektedir (Bann, 1998). Yine farklı kaynaklara göre, 20000 ile 70000 arasında bitki türü tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır (Toksoy vd., 2003). Bitkilerin kullanıldığı geleneksel tedavilerin pazarı yıllık 60 milyar ABD $’ı civarındadır ve bu pazar hızla büyümektedir (Bhagirathy, 2003). Sadece yağmur ormanlarının florasını oluşturan bitkilerle ilgili ilaç endüstrisinin yıllık gelirlerinin yaklaşık 43 milyon $ olduğu ifade edilmektedir
(Bann, 1998). Principe (1989), gen çalışmaları ve biyoteknolojideki gelişmelerden dolayı dev ilaç firmalarının yeni bitkisel ürünler geliştirmeye yönelik ilgilerinin azaldığına dikkati çekse de, mevcut istatistik ve ekonomik
veriler bitkisel kökenli ilaçların yeniden önem kazandığını göstermektedir. Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Kanser Enstitüsü ve Monsanto, Smith Kline, Merck ve Glaxo gibi ilaç şirketlerinin uluslar arası alanda geniş bitki izleme programları geliştirmesi ve sadece geleneksel ilaçlar ve doğal ürünlerle ilgilenen Affymax ve Shaman gibi yeni Amerikan şirketlerinin varlığı bu ilginin kanıtıdır (Reid, 1993). Ayrıca, gelişmiş ülkelerin ilaç şirketleri ve araştırma kurumları ile az gelişmiş, yahut gelişmekte olan ülkelerin kurumları arasında biyolojik
çeşitlilik kaynaklarının araştırma ve hammadde temini için kullanımına yönelik yapılan ortaklık ve imtiyaz sözleşmeleri de mevcuttur. Kostarika Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Enstitüsü (INBio) ile Amerikan ilaç devi Merck & Co. arasında 1991 yılında imzalanan sözleşme örnek olarak verilebilir (Rojas and Alyward, 2003). Bu gelişmelerin temelinde insanların doğal ürünlere yönelmesi, bitkilerin kimyasal analiz teknolojisinde ilerlemenin sağlanması ve sentetik ilaçlara göre bitkisel ilaç geliştirme maliyetlerinin daha az olması ve daha kısa zaman alması yatmaktadır. Abelson (1990)’a göre, yeni bir sentetik ilacın pazara girişi 10-15 yıllık bir zaman ve yaklaşık 100-300 milyon $ harcamaya katlanmayı gerektirmektedir. Bu veriler, bitkisel kökenli ilaçların hem geleneksel hem de modern ilaç endüstrisindeki kullanımlarıyla tıp ve ilaç sektöründeki önemini koruduğunu
gösterir. Nitekim Avustralya, Hindistan, Malezya ve Uzakdoğu ülkelerinin geleneksel, destekleyici ve alternatif ilaçlar kullanımının entegrasyonu, desteklenmesi ve düzenlenmesi için yeni politikalar geliştirmeye çalıştıkları
bilinmektedir.
Biyolojik çeşitlilik kaynağı olarak orman ekosistemleri tıbbi bitkiler üretimine katkı sağlamaktadır; dolayısıyla, hem bugünkü, hem de genetik rezerv olarak gelecekte ortaya çıkacak olan farmakolojik faydalarıyla ekonomik değere sahiptir. Orman kaynaklarının sağladığı tüm çevresel mal ve hizmetlerde olduğu gibi tıbbi bitkiler için de toplam ekonomik değer yaklaşımı geçerlidir. Bu çerçevede tıbbi bitkiler hem aktif hem de pasif kullanım değerlerine sahiptir. Tıbbi bitkilerin geleneksel ve modern ilaç olarak mevcut kullanımları aktif kullanım değerine sahip olduğunu gösterir. Günümüzde tıbbi amaçlarla kullanılmayan, ancak tıbbi faydaları gelecekte keşfedilecek bitkiler de olabilir. O nedenle orman kaynakları, florası ve faunası ile tıbbi açıdan genetik rezerv
işlevi görür. Mevcut toplumun gelecekte kullanabileceği genetik rezervlerin korunması için taşıdığı değer gelecek değeri, yahut opsiyon değeri olarak adlandırılır. Bu değer gelecek kuşaklar için miras değeri adını alır.
Ayrıca, insanoğlu hiç kullanmasa dahi, tıbbi bitki ekosistemlerinin (örneğin orman ekosistemlerinin) bütünlüğü ve devamlılığı için bu bitkilerin varlığının sürmesini ister. Bu yönde atfedilen değere de varoluş veya mevcudiyet değeri denir.
Biyolojik çeşitlilik ve orman kaynaklarının çıktılarının değerini “toplam ekonomik değer” çerçevesinde tahmin etmeye yönelik araştırmalar son 20-25 yılda, özellikle Rio süreci (1992) sonrası hızla artmış, buna paralel olarak tıbbi bitkilere yönelik değer belirleme çalışmaları, hem lokal, hem de ulusal düzeyde ivme kazanmıştır. ABD, Meksika, Belize, Batı Ekvator Kostarika, Madagaskar, Tanzanya, Sri Lanka ve Türkiye’de ulusal düzeyde değer belirleme çalışmaları yapılmıştır (Kengen, 1997; CBD, 2001; Pearce, 2001). Lokal araştırmalara örnek olarak ise, Kamerun Korup yağmur ormanı ile Türkiye Termessos Milli Parkında yapılan araştırmalar verilebilir.
(Ruitenbeek, 1989; Bann, 1998; Bann ve Clemens, 1998). Tıbbi bitkilerin ekonomik değerini belirlemeye yönelik bu araştırmalar, aktif kullanım değeri ve gelecek değeri üzerine yoğunlaşmıştır. Özellikle gelecek değerini tahmin etmek, toplumsal fayda maliyet analizleri, politika, program ve proje değerlendirme, çevresel muhasebe sistemlerinin düzenlenmesi, çok yönlü faydalanma ve işlevsel orman kaynakları yönetimi, sürdürülebilir orman kaynakları yönetimi ve ormancılık sektörünün ulusal kalkınmadaki önemini vurgulamak gibi karar alma sürecinde çok önemli olan konularda kaynak yöneticilerine yardımcı olabilir.
Tıbbi bitki kaynaklarının gelecek değerini öğrenmeye yönelik gelişen metodoloji içerisinde Pearce ve Puroshothaman tarafından 1992 yılında geliştirilen bir model (P&P modeli) hem ulusal hem de lokal düzeyde kullanımıyla dikkat çekmektedir. Dünya Bankası tarafından desteklenen Küresel Örtüşme programı çerçevesinde Türkiye’de gerçekleştirilen orman değeri belirleme çalışması kapsamında, biyolojik çeşitliliğin genetik rezerv olarak farmakolojik açıdan gelecek değerini tahmin etmek için bu model kullanılmıştır. Aynı çalışmada
Termessos Milli Parkı’nın ekonomik değeri belirlenirken yine bu modelden faydalanılmıştır (Bann, 1998; Bann ve Clemens, 1998). Orman kaynaklarının pazar dışı faydalarının ölçülmesinde kullanılan diğer ekonomik değer belirleme metotlarının aksine çok fazla tartışılmamasına rağmen, kullandığı parametreler ve temelinde yatan varsayımlarla ilgi çeken model, bu makalede hem kavramsal açıdan, hem de uygulama yönüyle irdelenmiştir.

akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi

devamı