Dünya genelinde yaklaşık 150 milyon ha alanda
çeltik tarımı yapılmakta ve ortalama 4.9 t/ha verim elde
edilmektedir. Üretilen çeltiğin büyük bir kısmı tropikal
ve subtropikal bölgelerde yetiştirilmektedir (Anonim,
2003).
Ülkemizde çeltik ekim alanı Cumhuriyetin ilk
yıllarında 20 000 ha civarında iken 1980’li yıllarda
70 000 ha’a kadar yükselmiştir. 2000’li yıllarda ise
yaklaşık 60 000 hektar alanda çeltik tarımı yapılmıştır
(Tablo 1). Ülkemizde bütün coğrafi bölgelerde çeltik
tarımı yapılmaktadır. Ancak toplam çeltik alanlarının
% 56.0’sı Trakya-Marmara % 36.5’ini de Karadeniz
bölgesi, %7.5’ini ise diğer gölgelerimiz oluşturmaktadır
(Sürek, 2002).
Çeltik bitkisinin yetişme devreleri sırasıyla;
başlangıç (çimlenme öncesi, ekim ve sarı çimlenme),
vejatatif (sapa kalkma ve başak gelişme), çiçeklenme
(başaklanma), ürün oluşum ( süt olum ve dane dolum)
ve olgunluk dönemleridir. Çeltik kültürel faaliyetler
açısından diğer bitkilerden farklı isteklere sahip bir
bitkidir. Dolayısıyla çeltiğin sulama suyu miktarının ve
bitki su tüketiminin belirlenmesi ve bu suyun
uygulanması da farklı olmaktadır. Bazen saturasyon
halindeki nemli topraklarda, bazen de su altında
yetiştirilen çeltiğin ihtiyaç duyduğu su miktarı, iklim ve
yetiştirme periyodunun uzunluğuna bağlı olarak
değişmektedir (Tülücü 2003).
Çeltik tarımında en önemli kısıtlayıcı etmen sulama
suyunun sağlanması ve yönetimidir. Ülkemizde çeltiğin
bitki su tüketiminin iklim koşullarına göre 810-1625mm
arasında değiştiği tahmin edilmektedir. Bununla beraber
uygulamada su tüketimi kayıplardan dolayı tahmin
edilen miktardan çok daha fazla gerçekleşmektedir
Ayrıca, çeltik üretiminde 1 kg ürün için 1000-1200 litre
suyun yeterli olduğu ancak uygulamada bu miktarın
4000-5000 litreye ulaştığı belirtilmektedir (Özgenç ve
Erdoğan, 1988).
Özellikle kötü drenaj koşullarında yapılan çeltik
tarımı, bir takım çevresel sorunları da beraberinde
getirmektedir. Bunlar; toprak verimliliğinin azalması,
belirli alanlarda su birikintilerinin oluşması, tuzluluk,
kimyasal gübre ve pestisit taşınımı ile çeşitli
kaynaklarda su kirliliği ve dolaylı olarak insan sağlığına
zararlı koşulların oluşması şeklinde olmaktadır (Badawi,
2004).
Hakarlerler ve ark (1983) çeltik sulamasında drenaj
seviyelerine bağlı olarak topraktaki faydalı azotun
%1.77-5.02 si yıkanmak suretiyle kayba uğradığını
belirtmişlerdir.
Ülkemizde çeltik sulamasında karşılaşılan genel
sorunlar ve yapılan yanlışlar aşağıdaki şekilde
sıralanabilir.
1. Eğimli arazilerde çeltik tarımı yapılması,
2. Yeterli tesviye işleminin yapılamaması, tava
boyutlarının eğim ve tesviye durumu dikkate
alınmaksızın gereğinden büyük tutulması, sedde
boyutlarının gereğinden fazla olması ve arazi
kayıpları,
3. Tavalardaki suyun parsel sonundan sürekli drenaj
kanalına akması,
4. Hasattan belirli bir süre önce su kesme işleminin
geciktirilmesi,
5. Yöre bitki deseninde öngörülenden fazla oranda çeltik
tarımı yapılması ve çiftçinin suyun dağıtımında ve
yeterliliğinde sorun yaşanmasıdır (Sürek, 2002).
Bu çalışmada öncelikle çeltik tarımında sulama
yönetimi açısından önemli olan arazi tesviyesi ve
seddelerin oluşturulması konusu irdelenmiştir. İkinci
olarak ise, su ve toprak kaynaklarını etkin kullanımı
açısından uygulanabilecek sulama uygulamaları
değerlendirilmiştir.

ARAZİ TESVİYESİ ve SEDDELERİN
OLUŞTURULMASI
Çeltik tarımı yapılacak tarlanın seçimi veya
hazırlanmasında üzerinde durulması gerekli olan en
önemli konu tesviyedir. Tarla çok iyi tesviye edilmeli
veya tesviyeli araziler seçilmelidir. Çeltik su altında
bırakılarak sulandığından tesviyenin önemi daha da
artmaktadır. Sulama için arazi eğimi %1 den az
olmalıdır. İyi tesviyenin faydaları aşağıdaki şekilde
sıralanabilir:
1.Tavalar istenilen büyüklükte yapılabilir.
Tesviyesiz arazilerde tavaların küçük tutulması ile
gereğinden fazla sedde yapımından dolayı ortaya çıkan
arazi kaybı önlenmiş olur.
2. Tavalara suyun homojen şekilde dağılımı sağlanır.
Böylece mevcut suyun kullanım etkinliği artırılmış olur.
3. Suyun kontrolü, yüzey ve derin drenaj yapılması
kolaylaşır.
4.Uniform bitki örtüsü sağlanır
Cabangon ve Toung (2000) çeltik sulamasında
derine sızma kayıplarını azaltmak için toprak işlemenin
daha yüzlek yapılmasını önermişlerdir. De Datta (1981)
ise ağır makinelerle toprağın sıkıştırılmasının iyi
sonuçlar verdiğini belirtmişlerdir. Garrity ve ark (1992)
toprakta belirli derinlikte ziftleme veya plastik örtü ile
geçirimsiz bir tabaka oluşturulmasını denemişlerdir.
Ancak yaygınlık ve ekonomiklik açısından bu yöntem
önerilmemektedir.

ÇELTİK SULAMA UYGULAMALARI
Dünyanın çeltik yetiştirilen diğer ülkelerinde olduğu
gibi, ülkemizde de çeltik tarımını sınırlayan en önemli
faktörlerden biri sulama suyudur. Bunun sonucu suyun
ekonomik kullanımını sağlayacak bazı sulama
programları üzerinde çalışmalar yapılmaktadır. Toplam
sulama suyu ihtiyacı çeltik bitkisinin yetişme süresi
yanında, iklim, toprak tipi ve arazinin yapısı gibi
faktörlere bağlı olarak değişim göstermektedir. Bir
çeltik tarlasında su dengesini oluşturan öğeler Şekil 1’de
verilmiştir
Su dengesini oluşturan öğeler arasında bitki verimini
etkileyen öğe doğrudan bitkinin transpirasyon
miktarıdır. Ancak kullanılan suyun önemli bir kısmını
sedde dışına ve derine sızan su oluşturmaktadır (Tablo
2). Bu bakımdan sulamada dikkat edilmesi gereken
önemli bir konu bu kayıpların minimuma
indirgenmesidir (Bouman 2003).
Su kayıplarının azaltılması uygun bir tarla
hazırlığının yanı sıra toprak yüzeyinde tutulan su
yüksekliğinin oluşturduğu hidrolik yükle de ilgilidir. Bu
amaçla araştırıcılar devamlı sulamaya alternatif olarak
doygun toprak ortamı ve kesikli sulama uygulamaları
üzerine çalışmalar yapmışlardır. Burada bu uygulamalar
hakkında genel bilgi verilerek uygulamaların
karşılaştırılması yapılacaktır.

Devamlı Sulama
Geleneksel çeltik sulama uygulaması olan devamlı
sulama; belirli derinlikte suyun sürekli olarak toprak
yüzeyinde bulundurulmasıdır. Tabbal ve ark. (2002) ilk
aşamalarda 2-5 cm, olgunlaşma başlangıcından itibaren
4-7 cm yüksekliğinde sulama yapılabileceğini
belirtirken, Bouman ve Toung (2001) 5-10 cm su
yüksekliğinin uygulanabileceğini belirtmişlerdir.
Yapılan çalışmalar çeltik yetiştiriciliğinde en iyi
sulama şeklinin bitkilerin toprağa tutunmasından
olgunlaşmaya kadar tarlanın devamlı göllendirilerek
sulanması olduğunu göstermiştir. Bu yöntemin başlıca
üstünlükleri;
1. Susuzluk stresi tamamen ortadan kaldırarak iyi bir
gelişme ve dane verimi elde edilir.
2. Yabancı ot kontrolü daha kolay olur.
3. Besin maddelerinden yararlanma artar.
Bu yöntemin olumsuz yönleri ise şu şekilde
sıralanabilir.
1. Çok fazla miktarda sulama suyunun kullanılması,
2. Tarlada suyun tutulması için seddelerle çevrili
tavalar ve kanalların yapılması zorunluluğu,
3. Anaerobic koşulların uzamasıyla mangan ve
demir toksitesinin artması,
4. Drenaj sularının taban suyu ve çevreye olabilecek
olumsuz etkileridir.
Devamlı sulama yönteminde söz konusu
olumsuzlukları gidermek için özet olarak Tablo 3’ deki
su miktarları uygulanabilir

Doygun Toprak Ortamı Uygulaması
Bu uygulamada 2-5 cm’lik su yükü altında toprak
tamamen doygun hale gelene kadar sulama
yapılmaktadır. İlerleyen zamanlarda toprağın doygunluk
halini devam ettirecek şekilde sulamalara devam
edilmektedir. Bouman ve Tuong (2001) bu uygulamayla
sudan % 23 oranında azalma sağlanırken elde edilen
verimde ortalama % 6 oranında azalma olduğunu
belirtmişlerdir. Bazı araştırıcılar ise bu uygulamayla
verimde düşüş olmadığı sonucunu elde etmişlerdir. Bu
uygulama topraktaki nemin iyi takip edilmesi, sulama
sıklığının ayarlanması ve daha fazla işgücü
gereksinimini gerektirmektedir.
Borrell ve ark. (1997) yaptıkları çalışmada; 30 cm
genişlik ve 15 cm derinlikte karıklar arasında
oluşturdukları 120 cm genişliğindeki yüksek yataklarda
doygun koşullarda çeltik yetiştirmişlerdir (Şekil 2).
Araştırıcılar çalışma sonucunda devamlı sulamaya
kıyasla kullanılan sulama suyunda % 32 azalma, çeltik
veriminde de % 15 ve üzeri oranlarda azalma
bulunduğunu, ancak verimdeki bu azalmanın sadece
denemenin birinci yılında istatistiksel açıdan % 5 önem
düzeyinde farklı bulunduğunu belirtmişlerdir. Ockerby
ve Fukai (2001) yapmış olduğu benzer çalışmada
verimin azalmadığını ancak gelişmenin geciktiğini
belirtmiştir.
Tabbal ve ark (2002) verimde azalma olmaksızın su
tasarrufu sağlamak amacıyla bitki çıkışları tamamen
sağlandıktan sonra saturasyon koşulunda sulama
yapılabileceğini belirtmişlerdir.

Kesikli Sulama
Kesikli sulama; düzenli aralıklarla tarlaya suyun
verilmesi, sulama aralıklarında ise tarlaya su
verilmemesi şeklinde uygulanmaktadır. Tabbal ve ark.
(2002) 8 gün aralıklarla yapmış oldukları çeltik
sulamasında sürekli sulamaya oranla verimde ortalama
% 25, kullanılan su miktarında ise % 60 azalma
olduğunu belirlemişlerdir. Bu bakımdan kesikli
sulamada iklim, toprak koşulları ve bitki büyüme
devresi gibi faktörler göz önünde bulundurularak
sulama aralıklarının ve her sulamada uygulanan su
miktarının iyi ayarlanması gerekmektedir.
Sürek ve ark. (1998) farklı sulama uygulamalarının
çeltik verimine etkisini incelemişlerdir. Çalışmada en
yüksek verim devamlı sulamada elde edildiği
belirtilmiştir.
Chandry ve ark., 1984, yaptıkları çalışmada sürekli
sulama ile 2 ve 4 gün aralıklı kesikli sulama konularını
karşılaştırmışlardır. Çalışma sonucunda kesikli
sulamaların kısır bitki sayısını %69-107 oranında
artırdığını verimde ise %55-58 oranında düşüşe neden
olduğunu belirtilmiştir. Araştırıcılar yazların kurak
geçtiği ülkemiz batı kesimlerinde kesikli sulama
uygulamasının uygun olmadığını ancak, belirli
dönmelerde uygulanacak su stresinin incelenmesi
gerektiğini vurgulamışlardır.
Sürek (2002) kesikli sulama uygulamasına
kardeşlenme devresinden sonra başlanmasını önermiştir.
Bu şekilde bitkilerin toprak yüzeyini örtmesi sağlanır ve
yabancı otlarla rekabet açısından avantaj sağlanmış olur.
Ayrıca çeltik sulama yönünden kritik periyotları olan
kardeşlenme, salkım oluşumu, çiçeklenme ve tozlanma
devrelerinde mutlaka sulama yapılmalıdır.
Islam ve Molla (2001) tohum kontrolü ve çimlenme
açısından kesikli sulamanın daha etkili olduğunu
belirtmiştir. Bouman ve Tuong (2001) çeltikte toprak
neminin saturasyon değerinin altına düşmesinin, yaprak
stomalarının kapanması, kardeşlenmenin azalması ve
çiçeklenmenin 3-4 hafta gecikmesi gibi olumsuz
etkilerinin olduğunu belirtmişlerdir.

SULAMA SUYU KALİTESİ
Çeltik sulamasında kullanılan sulama suyunun
kalitesi elde edilecek verim üzerine etkilidir. Çok sık
karşılaşılan sorunlar; tuzluluk, çinko ve fosfor eksikliği
Zeng ve ark 2003, sulama suyu tuzluluk değerinin
3.3 dS/m ve 6.0 dS/m olması durumunda çeltik
veriminde sırasıyla %36 ve %49 oranında düşüş olduğu
sonucunu elde etmişlerdir.
Belirli oranlarda tuz içeren suların çeltik
sulanmasında kullanılması zorunluluğu olduğunda
bitkinin tuza hassas ve toleranslı dönemlerinin
bilinmesi, tuzluluğun olumsuz etkisinin azaltılabilmesi
için önemlidir. Lutts ve ark. (1995) genel olarak çeltik
bitkisinin çimlenme ve olgunlaşma başlangıcı
dönemlerinde tuza karşı daha hassas olduğunu
belirtmişlerdir.
Sulama suyu kalitesi açısından dikkate alınması
gereken diğer bir etken de sulama suyu sıcaklığıdır.
Optimum sulama suyu sıcaklığı ise 22-30oC arasındadır
Su sıcaklığının 150C nin altına düşmesi verimde
düşmelere neden olmaktadır (Tülücü, 2003).
Zia ve ark 1994 yaptıkları çalışmada 30 gün süre ile
17 ve 210C sıcaklıktaki sulama suyu ile sulamanın çeltik
bitkisine etkisini incelemişlerdir. Çalışma sonucunda
düşük sulama suyu sıcaklığının (170C) bitkinin azot,
fosfor ve potasyum alımını azalttığı buna bağlı olarak
bitki gelişmesinde düşüşe neden olduğu sonucu elde
edilmiştir.

SONUÇ ve ÖNERİLER
Çeltikte en iyi verimin devamlı sulama uygulaması
ile alındığı anlaşılmaktadır. Ancak bu yöntemin
etkinliğini artırmak amacıyla iyi bir tarla hazırlığı
yanında, bitki gelişme devresi ve toprak özellikleri
dikkate alınarak sulama yapılmalıdır.
Sulama suyundan tasarruf sağlamak amacıyla;
toprağın bünyesi, kimyasal özellikleri, topoğrafya,
yeraltı suyu seviyesi, iklim, çeltik çeşidi ve su kaynağı
dikkate alınarak diğer sulama uygulamaları
uygulanabilir. Örneğin doygun toprak ortamı
uygulamasının taban arazilerde, ağır bünyeli toprakta ve
taban suyunu yüzeye yakın olduğu koşullarda
uygulanması tercih edilebilir.
Kesikli sulama ise verimde düşüşlere neden olduğu
için su kaynağı yönünden önemli bir kısıt olduğu
durumlarda tercih edilmeli ve su kesme süreleri kısa
tutularak toprağın duygun koşullara yakın tutulması
gerekmektedir.
Seçilen sulama uygulamasında, derine sızma ve
yüzey akışla kaybolacak su miktarını azaltmak amacıyla
öncelikle arazinin tesviyesinin iyi yapılması ve
seddelerin oluşturulmasında gerekli özenin gösterilmesi
gerekmektedir.

Şemalar için Kaynakpdf