GİRİŞ
Melez ıslah çalışmalarında, kombinasyon uyuşması testleri ile melezi oluşturacak ana ve baba ebeveynler seçilebilmektedir. Melez kombinasyonu oluşturacak ebeveynler genel ve özel kombinasyon uyuşmalarına göre seçilirler. Bir hattın melez dölüne arzulanan performansı aktarabilme yeteneği, o hattın kombinasyon kabiliyeti olarak tanımlanır (Poehlman, 1979).
Mısır ıslah programlarında ticari üretim için iyileştirilmiş melezlerin geliştirilmesi en başta gelen amaçlardandır (Stangland ve ark., 1983). Genel ve özel uyum yetenekleri, melez kombinasyonlarında saf hatların potansiyel değerini belirten en önemli göstergedir. Özel uyum yeteneği (ö.u.y.) genlerin eklemeli olmayan etkilerine, genel uyum yeteneği (g.u.y.) ise eklemeli gen etkilerine dayanmaktadır (Poehlman, 1979; Falconer, 1989; Nevado ve Cross, 1990).
Genel ve özel uyum yeteneği etki ve varyans olarak değişik yöntemlerle belirlenebilmektedir. Bu yöntemlerden birisi de line x tester analizidir. Kempthorne (1957) tarafından önerilen line x tester analizi, yoklama melezinin (top cross) değişik bir şeklidir. Bu analiz hem kendine hem de yabancı döllenen bitkilerde yaygın olarak kullanılan analizlerden birisidir (Singh ve Chaudhary, 1977; Patel ve ark., 1984; Yıldırım ve Çakır, 1986).
Line x tester analizinde baba olarak kullanılan bir grup tester ebeveyn, ana olarak kullanılan ve hat adı verilen ebeveynlerle mümkün olan bütün kombinasyonlarda melezlenir. Elde edilen F1 melez dölleri tekerrürlü olarak denemeye alınır. Singh ve Chaudhary (1977) bu yöntemin ebeveynsiz ve ebeveynleri de içine alan bir deneme deseninde uygulanabileceğini belirtmişlerdir.
Araştırma ile, kendilenmiş geççi mısır hatlarının line x tester analiz yöntemine göre melezlenmesiyle oluşturulan populasyondaki genetik yapıyı incelemek, genel ve özel uyum yetenekleri ile melez gücünü belirlemek amaçlanmıştır.

MATERYAL ve YÖNTEM
Materyal
Araştırmada materyal olarak, Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakül-tesi’nde geliştirilen geççi hatlar ile CIMMYT, Sakarya Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nden sağlanan atdişi grubundan onbir adet kendilenmiş hat kullanılmıştır. Denemede yer alan hatlar:
1. 106/1A.............7. CML 118
2. 108/1C ...........8. CML 181
3. 101/3B............ 9. TK-72
4. 108/1A.......... 10. N-132
5. 104/2B.......... 11. K-150
6. 101/1A
Araştırmanın tarla çalışmaları 2003 yılında U.Ü.Tarımsal Araştırma ve Uygulama Merkezinde yapılmıştır. Denemelerin yapıldığı alanlar düz ve sulu tarıma elverişlidir. Toprakların bünyeleri killidir. Toprak analizi sonuçlarına göre deneme alanı toprakları fosfor ve potasyumca zengin, organik madde ve kireç bakımından yetersiz, tuzluluk sorunu bulunmamaktadır. pH 7.2 civarındadır (Anonim, 2003a).
Araştırmanın yürütüldüğü Bursa ili, mısır tarımı için oldukça uygun özellikler taşımaktadır. Ancak, mısır bitkisinin bir vejetasyonda istediği su miktarı doğal yağışlar ile sağlanamadığı için sulama yapmak gerekmektedir. Fakat bazı yıllar, vejetasyon döneminde düşen yağış miktarı yeterli olmaktadır. Deneme yılında, mısırın yetişme dönemine giren Mayıs - Ekim ayları arasında ölçülen toplam yağış miktarı 240.1 mm, aylık ortalama sıcaklık 21.6°C ve aylık oransal nem % 62.5’dir (Anonim, 2003b). Uzun yıllar ortalaması olarak bu değerler sırasıyla 223 mm, 20.7°C ve % 64.7’dir. Deneme süresince ortalama sıcaklık uzun yıllara göre biraz yüksek, oransal nem değerleri ise biraz düşük olarak gerçekleşmiştir. Denemede, bitkilerin suya gereksinim duydukları zamanlarda sulama yapılmıştır. Sulama, boğaz doldurma dönemine kadar yağmurlama, daha sonra salma sulama yöntemiyle yapılmıştır.

YÖNTEM
Onbir adet kendilenmiş mısır hattı 2002 yılında line x tester yöntemine uygun olarak melezlenmiştir. İlk sekiz kendilenmiş hat (106/1A, 108/1C, 101/3B, 108/1A, 104/2B, 101/1A, CML 118, CML 181) ana (hat), son üç hat (TK-72, N-132, K-150 ) baba (tester) olarak kullanılmışlardır.
Melezlemeler sonucunda elde edilen 24 adet F1 deneysel melez ve onbir ebeveyn 2003 yılında 3 tekerrürlü Tesadüf Blokları deneme desenine göre ekilmiştir. Sıra arası 0.65 m, sıra üzeri 0.25 m ve sıra uzunluğunun 5 m olduğu parsellerde 2 sıra yer almıştır. Ekim 26.5.2003 tarihinde elle yapılmıştır. Ekimden önce parsellere saf olarak 10 kg/da azot (N), 10 kg/da fosfor (P2O5) ve 10 kg/da potasyum (K2O) 15-15-15 gübresinden verilmiştir. İkinci çapada (bitkiler 30-40 cm boylandığında) 7 kg/da saf azot (% 46 üre) verilmiştir. Ayrıca tane doldurma döneminden önce de 8 kg/da saf azot (% 46 üre) daha uygulanmıştır. Denemede 4 defa sulama yapılmıştır. Çıkış öncesi yabancıotlara karşı Atrazine bileşimli herbisit (300 cc/da) kullanıl-mıştır. İkinci çapadan sonra mısır koçan kurduna karşı Lambda-cyhalothrin 50 g/l’den 30 cc/da ile ilaçlama yapılmıştır. Denemenin hasadı yağışlardan dolayı biraz gecikmeyle 2.12.2003 tarihinde yapılmıştır.
Araştırmada, verim ve bazı verim öğelerini belirlemede her parselin iki sırasında ilk ve son bitkiler dışında rastgele seçilen 10 bitki üzerinde değerlendirme yapılmıştır. Denemede, bitki boyu (toprak yüzeyinden tepe püskülünün çıktığı boğum arasındaki uzunluk), koçan yüksekliği (toprak yüzeyi ile ilk koçanın çıktığı boğum arasındaki uzunluk), koçan uzunluğu, koçan çapı, koçanda tane sayısı, 1000 tane ağırlığı (% 15 nemde 4 adet 100 tanede), çiçeklenme süresi (ekim-koçan püskülü % 50 arasındaki gün sayısı) ve dekara tane verimi (% 15 nem) üzerinde durulmuştur.
Onbir ebeveyn ve 24 melezden oluşan 35 genotipin verim ve bazı verim öğelerine ilişkin parsel ortalama değerleri kullanılarak varyans analizi yapılmıştır (Turan, 1995). Genotipler arasındaki farklılığın önemli olduğu özelliklerde line x tester analizi (Açıkgöz ve Özcan, 1999) yapılmıştır. Heterosis değerleri Fonseca ve Patterson (1968)’a göre belirlenmiştir. Hete-rosis değerleri aşağıdaki formüle göre hesaplanmıştır.

ARAŞTIRMA SONUÇLARI ve TARTIŞMA
Varyans Analizi Sonuçları
Araştırmada, incelenen özelliklere ait line x tester varyans analizi sonuçları Çizelge I ve Çizelge II’de verilmiştir.

Çizelgeler incelendiğinde, bitki boyu, koçan yüksekliği, koçan uzunluğu, koçan çapı, koçanda tane sayısı, 1000 tane ağırlığı, çiçeklenme süresi ve tane veriminde genotipler ve ebeveynler arası farklılıkları ile ebeveynlere karşı melezlerin önemli olduğu görülmektedir. Melezler arasındaki farklılıklar da tüm karakterlerde önemli bulunmuştur. Hatlar ve testerlerin g.u.y. etkileri bakımından hatlarda koçan yüksekliği, koçan çapı ve koçanda tane sayısı, testerlerde ise koçan yüksekliği, koçanda tane sayısı, 1000 tane ağırlığı ve tane veriminde önemli farklılıklar tespit edilmiştir. Ayrıca analar ile babalar arasındaki interaksiyon (ö.u.y. etkisi) bitki boyu, koçan uzunluğu, koçanda tane sayısı, 1000 tane ağırlığı, çiçeklenme süresi ve tane veriminde önemli çıkmıştır. İncelenen özellikler içinde bitki boyu, koçan yüksekliği, koçan uzunluğu, koçan çapı, koçanda tane sayısı, 1000 tane ağırlığı, çiçek-lenme süresi ve tane veriminde özel uyum yeteneği varyansı genel uyum yeteneği varyansından yüksek bulunmuştur.

Ortalama Değerler ve Kombinasyon Uyuşması Etkilerinin
Analizi ve Tartışılması
1. Bitki Boyu
Araştırmada hatlara ait bitki boyu değerleri 142.4 cm (101/1A) ile 193.1 cm (CML 181) arasında değişmiştir (Çizelge III). Testerlere ait söz konusu değerler 173.4 cm ile 187.4 cm arasında bulunmuştur.
Hatlardan CML 118’in g.u.y. etkisi pozitif yönde, 101/1A hattının negatif yönde önemli çıkmıştır. Testerlerden N-132’in etkisi pozitif yönde, TK-72’in negatif yönde önemli bulunmuştur. Yüksek bitki boylu melezler elde etmede CML 118 hattının ümitvar olduğu söylenebilir.
Oluşturulan melez populasyonun bitki boyu değerleri 179.3 - 241.8 cm arasında değişmiştir (Çizelge IV). 5x10, 7x10, 7x9, 8x9, 1x10, 4x11 ve 7x11 melez kombinasyonları diğerlerine göre daha yüksek bitki boyu oluşturmuştur. Melezlere ait ö.u.y. etkilerinin de önemli olduğu araştırmada, 5x10 ve 8x9 melez kombinasyonları pozitif yönde önemli ö.u.y. etkisine sahip olmuştur.
Bitki boyu yönünden ö.u.y. varyansının g.u.y. varyansından yüksek bulunması, söz konusu özellik yönünden dominant gen etkilerinin daha etkin olduğu anlaşılmaktadır. Yapılan benzer çalışmaların bazılarında bulgularımızı destekler sonuçlar elde edilmiştir (Misevic, 1990; Yüce ve Turgut, 1991). Ancak bazılarında ise farklı sonuçlar alınmıştır (Dhillon ve Singh, 1979; Kara, 2001).

2. Koçan Yüksekliği
Araştırmada koçan yüksekliği değerleri hatlarda 47.3-92.5 cm, testerlerde 71.1-73.0 cm arasında yer almıştır (Çizelge III.). Melez populas-yonu oluşturan hat ve testerlere ait g.u.y. etkileri önemli bulunmuştur. Hatlarda CML 118 hattı pozitif yönde, 101/1A ve 101/3B hatları negatif yönde önemli g.u.y.’ne sahip olmuşlardır. N-132 tester hattı da pozitif yönde önemli g.u.y.’ne sahiptir. 101/1A ve 101/3B koçanı alçak olan melez kombinasyonları oluşturmada kullanılabilecek hatlardır. Melez kombinasyonlara ait koçan yüksekliği 68.1-112.3 cm arasında değişmiştir (Çizelge IV). Koçan yüksekliği en fazla olan melezler 7x10, 7x9, 7x11, 5x10, 8x9 ve 4xl0’dur. En düşük koçan yüksekliği ise 6x9, 3x11 ve 4x9 melezlerinde görülmüştür.
Melez populasyonda koçan yüksekliği yönünden ö.u.y. varyansının g.u.y. varyansından daha büyük olması, dominant gen etkilerinin eklemeli gen etkilerinden daha etkin olduğunu göstermektedir. Benzer şekilde koçan yüksekliğinde dominant gen etkilerinin önemine Konak ve ark. (1999) ile Kara (2001) de işaret etmektedir.

3. Koçan Uzunluğu
Hatlara ait koçan uzunluğu değerleri 8.8-16.6 cm arasında değişirken, testerlerde bu değerler 12.6-14.5 cm’dir (Çizelge III). CML 181 hattı negatif g.u.y. etkisi, TK-72 testeri pozitif g.u.y. etkisine sahip olmuştur. Melez kombinasyonlara ait koçan uzunluğu 12.8-18.5 cm arasında değişmiştir (Çizelge IV). 4x9, 2x11, 6x9, 7x9, 2x10, 5x9, 3x9, 5x11, 6x11, 4x11, 8x10, 1x9 ve 7x11 melez kombinasyonları en yüksek koçan uzunluğu değerini vermişlerdir. Melez kombinasyonlarından 8x10 pozitif, 8x11 ve 2x9 melezleri negatif yönde önemli ö.u.y. etkisi göstermişlerdir. Melez ortalamaları arası farklılıklar ve ö.u.y. etkileri önemli bulunmuştur.
Koçan uzunluğunda ö.u.y. varyansının g.u.y. varyansından daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Bu durum populasyonda dominant gen etkilerinin eklemeli gen etkilerinden daha yüksek olduğunu göstermektedir. Bulgularımız Konak ve ark. (1999) ile uyum içerisindedir.

4. Koçan Çapı
Çalışmada, koçan çapı değerleri hatlarda 3.30-4.37 cm, testerlerde 3.67-4.20 cm arasında gerçekleşmiştir (Çizelge III). G.u.y. etkilerinin önemli olduğu hatlarda 108/1C hattı pozitif yönde, CML 118 ile 101/3B hatları negatif yönde önemlilik gösterdikleri saptanmıştır. Dolayısıyla, 108/1C hattı koçan çapı yüksek melezler elde etmede uygun hat olduğu anlaşılmaktadır. Melez kombinasyonlara ait koçan çapı değerleri 4.23-4.90 cm arasında bulunmuştur (Çizelge IV). En yüksek koçan çapı değerleri 108/1C, 101/1A ve 108/1A hatlarının yer aldığı melezlerde görülmüştür.
Ö.u.y. etkilerinin önemli olmadığı çalışmada g.u.y. varyansı ö.u.y. varyansından yüksek bulunması, populasyonda eklemeli genetik varyansının önemine işaret etmektedir. Nitekim Kara (2001) de benzer bulgulara ulaş-mıştır.

5. Koçanda Tane Sayısı
Yapılan çalışmada koçanda tane sayısı değerleri hatlarda 150.0-510.4 adet, testerlerde 275.7-394.3 adet arasında bulunmuştur (Çizelge V). G.u.y. etkisi yönünden 101/1A, 108/1C ve 104/2B hatları ile N-132 testeri pozitif yönde önemlilik göstermişlerdir. Dolayısıyla bu hatların ve testerin yer alacağı melezlerde yüksek taneli koçanlar elde edilebileceği anlaşıl-maktadır. CML 181 hattı ile K-150 testeri negatif yönde önemli g.u.y. etkisine sahip olmuşlardır. Oluşturulan melez populasyonda koçanda tane sayıları 343.6-698.3 adet arasında değişmiştir (Çizelge VI). 2x10 ve 5x10 melez kombinasyonları koçanda en fazla taneye sahip olmuşlardır. 7x9 melez kombinasyonu pozitif yönde önemli ö.u.y. etkisine sahip olmuştur. Ö.u.y. etkilerinin önemli olduğu çalışmada, ö.u.y. varyansının g.u.y. varyan-sından yüksek çıkmasından, populasyonda dominant gen etkilerinin daha fazla olduğu anlaşılmaktadır.

» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi

pdf