GİRİŞ
Tarım ürünlerinde yeterli verimin sağlanması için diğer kültürel uygulamalarla birlikte bitki besin maddesi ihtiyaçlarının da tam olarak karşılanması gereklidir. Bitkisel üretimde toprak analizi sonuçları, bitki türü, yetiştirme amacı, iklim ve diğer çevre faktörleri dikkate alınarak yeterli miktarda ve uygun dönemlerde gerekli bitki besin maddeleri takviye edilmelidir (Kaçar, 1997). Kaliteli makarnalık buğday üretimi için oldukça elverişli bir ekolojiye sahip olan Güneydoğu Anadolu bölgesinde sulu tarım sistemine geçilmesi ile birlikte çeşit seçiminden gübrelemeye kadar bütün kültürel uygulamalar gözden geçirilmelidir. GAP kapsamındaki iller kaliteli makarnalık buğday üretimi bakımından uygun yetiştirme tekniklerinin tespiti ve hayata geçirilmesi ile önemli bir merkez haline getirilebilir.
Tugay (1980) buğdayda bin tane ağırlığının yüksek azot dozlarında daha düşük olduğunu ve geç verilen azotla arttığını, başakta tane sayısının azot dozu artışı ile arttığını, bitki boyu, başak boyu ve metrekarede fertil başak sayısının erken dönem ve yüksek azot dozlarında yüksek olduğunu bildirmiştir. Quyang (1992) buğdayda erken dönemde yüksek doz azot uygulamasının m2`de başak sayısı ve tane verimini arttırdığını, geç dönemde yüksek doz azot uygulamasının başakta ve başakçıkta tane sayısını arttırırken m2`de başak sayısı ve tane verimini azalttığını; tane verimini en fazla arttıran azotlu gübre uygulamalarının ise kardeşlenme ve sapa kalkma dönemindeki uygulamalar olduğunu bildirmiştir. Bazı araştırıcılar azotu bölerek uygulamanın (Khademi, 1998; Sezer ve ark., 1998) ve erken dönem azot uygulamasının (El Desoky ve El Far, 1999) buğdayda tane verimini arttırdığını belirtirken, bazı araştırıcılar da (Sezer ve ark., 1998; Vuruş ve ark., 2000) azot dozu artışının buğdayda tane verimi artışı sağladığını bildirmektedirler.
Bu araştırmada Harran ovası sulu koşullarında Ceylan-95 makarnalık buğday çeşidi için en uygun azot dozu ve uygulama zamanını belirlemek amaçlanmıştır.

» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi »

MATERYAL ve METOT
Şanlıurfa’nın Akçakale ilçesinde 2001-2002 üretim sezonunda yürütülen araştırmada bitkisel materyal olarak Ceylan-95 makarnalık buğday çeşidi, taban gübresi olarak Triple Super Fosfat (%46 Fosfor), Amonyum Sülfat (%21 Azot) ile üst gübre olarak Amonyum Nitrat (%33 Azot) kullanılmıştır. Yapılan toprak analizi sonucunda; deneme alanı toprağının tuzluluk (%0.082) ve organik madde kapsamı (%1.08) düşük, kireç (%27.3) ve potasyum (179.2 kg da-1) içeriği yüksek, fosfor (7.6 kg da-1) kapsamı orta, hafif alkali (pH:7.6) yapıda olduğu ve %0.075 azot içerdiği belirlenmiştir. Çizelge 1’de görüldüğü gibi Akçakale uzun yıllar ve deneme yılı iklim verileri paralellik göstermektedir. Deneme sezonunda toplam 304.1 mm yağış kaydedilirken, ortalama sıcaklık bakımından en düşük değer Ocak ayında (5.0 ºC), en yüksek değer Haziran ayında (27.6 ºC) gerçekleşmiştir.
Deneme alanı pulluk ile işlendikten sonra kaz ayağı ile ikileme yapılmış ve tesviye edilerek ekime hazır hale getirilmiştir. Bölünmüş parseller deneme desenine göre üç tekrarlamalı olarak yürütülen denemede ana parsellerde azot dozları (0, 6, 12, 18 kg N da-1), alt parselleri azot uygulama zamanları (1. 1/2 N ekimle + 1/2 N kardeşlenme döneminde (KD), 2. 1/2 N ekimle + 1/2 N sapa kalkma başlangıcı (SKB), 3. 1/2 N ekimle + 1/2 N başaklanma başlangıcında (BB), 4. 1/3 N ekimle + 1/3 N kardeşlenme döneminde + 1/3 N başaklanma başlangıcında, 5. 1/2 N kardeşlenme döneminde + 1/2 N sapa kalkma başlangıcı, 6. 1/2 N kardeşlenme döneminde + 1/2 N başaklanma başlangıcında, 7. 1/2 N sapa kalkma başlangıcı + 1/2 N başaklanma başlangıcında, 8. N’in tamamı ekimle, 9. N’in tamamı kardeşlenme döneminde, 10. N’in tamamı sapa kalkma başlangıcı) yer almıştır.
Ekim, 25 Aralık 2001 tarihinde m²`ye 500 tohum düşecek şekilde parsel mibzeri kullanılarak yapılmıştır. Parsel aralarında izolasyon için 2 m boşluk bırakılmıştır. Çıkıştan sonra parsel aralarına sedde yapılarak uygulanacak azotun diğer parsellere taşınması engellenmiştir. Kardeşlenme döneminde geniş yapraklı yabancı otlara karşı %75 Tribenuron methyl etkili maddeye sahip yabancı ot ilacı 1 g da-1 dozunda uygulanmıştır. Yeterli yağış olmayan iki dönemde tava usulü sulama yapılmıştır. Hasat parsel biçerdöveri ile yapılmıştır.
Elde edilen verilere TARİST bilgisayar programı (Açıkgöz ve ark., 1994) yardımıyla varyans analizi ve LSD testi, gübre dozları için ekonomik analiz de Vuruş ve ark. (2000)`in belirttiği şekilde yapılmıştır.

» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi »

SONUÇLAR ve TARTIŞMA
Deneme sonucunda elde edilen verilere yapılan varyans analizi ve LSD testi sonuçları aşağıda incelenen her özellik için ayrı ayrı verilmiştir. (ortalama 73.4 cm) ile N6 x N’in tamamı SKB (79.47 cm) konularından elde edilmiştir. Yüksek dozlarda ve erken dönemlerde verilen azot bitki boyu artışına sebep olurken, azotsuz uygulama ve düşük dozun geç dönemde verilmesi düşük bitki boyu değerlerine neden olmuştur. Tugay (1980) yüksek doz ve erken dönem azot uygulamasının bitki boyunu arttırdığını bildirilmektedir. Bu sonuçlardan buğday bitkisine geç dönem verilen azotun vegetatif gelişim için yeterince kullanılamadığı ve düşük doz azotun vegetatif gelişim için yetersiz kaldığı anlaşılmaktadır.


Bitki Boyu (cm)
Yapılan varyans analizi sonucunda azot dozu x azot uygulama zamanı interaksiyonunun bitki boyu üzerine etkisi istatistiki olarak %0.1 seviyesinde önemli bulunmuştur. Çizelge 2’de görüldüğü gibi; en yüksek bitki boyu değeri N12 x 1/2 N ekimle +1/2 N BB (91.20 cm) konusunda elde edilirken, en düşük değerler N0 dozları

Metrekarede Fertil Başak Sayısı (başak m-2)
Yapılan varyans analizi sonucunda azot dozu x azot uygulama zamanı interaksiyonunun metrekarede fertil başak sayısı üzerine etkisi istatistiki olarak %0.1 seviyesinde önemli bulunmuştur. Çizelge 3 incelendiğinde; metrekarede fertil başak sayısı değerlerinin en yüksek N6 ve N12 x
N’in tamamı ekimle (sırasıyla 471.7 ve 480.0 adet), en düşük değerlerin ise N0 dozları ile N6 x 1/2 N SKB + 1/2 N BB ve N6, N12 ve N18 x N’in tamamı SKB kombinasyonlarından elde edildiği görülmektedir.
Erken dönemde N uygulanması metrekarede fertil başak sayısının en yüksek, N`un sapa kalkma başlangıcı ve sonrasında uygulanması en düşük olmasına neden olmuştur. Akkaya (1994) ve Tugay (1980) kardeşlenme dönemi sonunda uygulanan N`in kardeş oluşturma bakımından geç kaldığını bildirmektedir.

Başaklanma Süresi (gün)
Yapılan varyans analizi sonucunda başaklanma süresi üzerine azot dozları ve azot uygulama zamanlarının etkisi istatistiki olarak %0.1 seviyesinde önemli çıkmıştır. Azot dozu artışı ile birlikte başaklanma gecikmiştir. N0 uygulamalarında en düşük (102.7 gün), N18
uygulamasında en yüksek (105.87 gün) başaklanma süresi belirlenmiştir (Çizelge 4).
Azot fazlalığı tahıllarda gelişme dönemlerini uzatmakta (Özbek ve ark., 1984; Sencar ve ark., 1994), azot noksanlığı ise erken çiçeklenmeye sebep olmaktadır (Öğüş, 1968).
Azot dozu artışı ile başaklanmanın gecikmesi azotun buğday bitkisinde gelişme dönemlerini uzatmasından(Öğüş,1968) kaynaklanmaktadır. McKenzie ve Kryzanowski (2002) bazı bitkilerin kuru ağırlıklarının %40`ına ulaştıklarında toplam N, P, K birikiminin % 60-75`ini tamamladıklarını bildirmektedir. Azot dozu artışı ile başaklanma süresinin uzamasının sebebi azotun buğday bitkisinde vegetatif gelişimi teşvik etmesiyle açıklanabilir. Azotun erken dönemde (ekim ve kardeşlenme) verilmesi ile buğday bitkisi ilk gelişme dönemlerinde yeterince azot bulabildiği için vegetatif gelişim artmakta buna bağlı olarak başaklanma süresi de uzamaktadır. Tam aksine geç dönemde azot verildiğinde başaklanma süresi kısalmaktadır.

Başaklanma-Erme Süresi (gün)
Yapılan varyans analizi sonucunda başaklanma-erme süresi üzerine azot dozlarının etkisi istatistiki olarak %1 seviyesinde önemli çıkarken azot uygulama zamanlarının etkisi istatistiki açıdan %0.1 seviyesinde önemli çıkmıştır. Başaklanma-erme süresi azot dozu bakımından 46.3 gün (N0) ile 49.8 gün (N6) arasında değişmiştir. Azot uygulama zamanlarına göre en düşük değer N`in tamamının ekimle (47.6 gün), en yüksek değer ise N`in tamamının sapa kalkma başlangıcı yapılan uygulamada (49.9 gün) belirlenmiştir (Çizelge 4). Buğdayda azotun geç verilmesi ile başaklanma-erme süresinin kısaldığını belirten farklı araştırıcılar (Akkaya, 1994; McKenzie ve

Kryzanowski,2002)bulgularımızı
desteklemektedirler. Erken dönem azot uygulanmasında; buğday bitkisi ileri gelişim dönemlerinde toprakta yeterince azot kalmadığı için aynı zamanda sıcaklığın da artmasıyla başaklanma döneminden sonra hızlı bir olgunlaşma seyri göstermektedir. Tam aksine geç dönemde azot uygulandığında ise bitki gelişiminin geç devrelerinde yeterli nem mevcutsa topraktan azot alabildiği için başaklanma sonrası yavaş bir olgunlaşma seyri göstermektedir. Bu sebeple azotun geç verilmesi ile birlikte başaklanma-erme süresi uzamaktadır.

Başak Boyu (cm)
Yapılan varyans analizi sonucunda başak boyu üzerine azot dozlarının etkisi %5 seviyesinde azot uygulama zamanlarının etkisi ise %0.1 seviyesinde istatistiki açıdan önemli bulunmuştur. Çizelge 4`te görüldüğü gibi N dozlarına göre başak boyu değerleri 6.5 cm (18 kg N da-1) ile 5.7 cm (0 N kg da-1) arasında değişmiştir. Azot dozu arttıkça başak boyu değerleri de artmıştır. N uygulama zamanları bakımından başak boyu değerleri 5.9 cm (1/2 N SKB + 1/2 N BB) ile 6.4 cm (1/2 N Ekimle + 1/2 N BB) arasında yer almıştır. Azotun yarısı ekimle verildiğinde başak boyu değerleri yüksek çıkarken, ekimle birlikte azot verilmeyen uygulamalarda başak boyu değerleri düşük bulunmuştur (Çizelge 4). N dozu artışı ile başak boyunun artması yönündeki bulgularımız; Tugay (1980), Özbek ve ark. (1984), Çetin (1993), Doğan ve ark. (1995), Turgut ve ark. (1996) ile uyum içerisindedir. Ekimle birlikte azotun yarısının uygulanmasının diğer uygulamalara göre daha yüksek başak boyu değerleri ile sonuçlanması buğdaynın çimlenme ile birlikte azota ihtiyaç duyduğunun bir göstergesidir. Azotun tamamının ekimle uygulanmasının bahsi geçen uygulamalardan daha düşük başak değerleri ile sonuçlanmış olması da erken dönemde verilen azot ile iyi bir gelişim gösteren buğday bitkisinin gelişiminin ileri aşamalarında yine azota ihtiyaç duyduğunu göstermektedir.


» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi »

Başakta Başakcık Sayısı (adet başak-1)
Yapılan varyans analizi sonucunda başakta başakcık sayısı üzerine azot dozlarının etkisi istatistiki açıdan %1, azot uygulama zamanlarının etkisi ise %0.1 seviyesinde önemli çıkmıştır. Genel olarak azot dozu artışı ile başakta başakcık sayısı artarken en düşük değer 13.0 adet ile N0 dozundan, en yüksek değer 15.1 adet ile N18 dozundan elde edilmiştir (Çizelge 4). Ekimle birlikte azot verilen uygulamalarda yüksek, diğer uygulamalarda ise düşük değerler belirlenmiştir. Azot uygulama zamanına göre en yüksek değerler 1/3 N ekimle + 1/3 N kardeşlenme dönemi + 1/3 N başaklanma başlangıcı (14.6 adet), azotun tamamı ekimle (14.6 adet), 1/2 N ekimle + 1/2 N sapa kalkma başlangıcı (14.7 adet) ve 1/2 N ekimle + 1/2 N başaklanma başlangıcı (14.8 adet) konularından, en düşük değer ise 1/2 N sapa kalkma başlangıcı + 1/2 N başaklanma başlangıcı (13.8 adet) konusundan elde edilmiştir. Bulgularımız buğdayda azot dozu artışı ile başakta başakcık sayısının da arttığını bildiren Doğan ve ark. (1995), Turgut ve ark. (1996) ile uyum içerisindedir. Ekimle birlikte azot uygulanmasının başakta başkacık sayısını arttırması, buğdayın başakcıkların ilk teşekkülü devresinde toprakta yeterince azot bulunması sebebiyle azot sıkıntısı çekmemesi ve dolayısıyla normal bir gelişim göstermesi ile açıklanabilir.

Başakta Tane Sayısı (tane başak-1)
Yapılan varyans analizi sonucunda başakta tane sayısı üzerine azot dozlarının ve azot uygulama zamanlarının etkisi istatistiki açıdan %1 seviyesinde önemli çıkmıştır. Genel olarak azot dozu artışı ile başakta tane sayısı da artmıştır. Başakta tane sayısı bakımından en yüksek değer N18 (36.1 adet) dozundan elde edilirken en düşük değer N0 (28.8 adet) dozundan elde edilmiştir (Çizelge 4). Azot uygulama zamanları bakımından en yüksek değerler 1/2 N ekimle + 1/2 N BB (35.97 adet) ile N’in tamamı ekimle (33.98) uygulamalarından elde edilirken, en düşük değerler N’in tamamı SKB (30.63 adet) ile 1/2 N KD + 1/2 N BB (30.82 adet) uygulamalarından elde edilmiştir (Çizelge 4). Başakta tane sayısının azot uygulanan parsellerde azotsuz parsellere göre daha yüksek olması, buğday bitkisinin toprakta yeterli besin maddesi varlığında daha fazla tane oluşturduğunu ve azot dozu artışı ile başakta tane sayısının arttığını göstermektedir. Bulgularımız buğdayda başakta tane sayısının azotlu gübreleme ile arttığını belirten bazı araştırıcılar (Tugay, 1980; Çetin, 1993; Doğan ve ark., 1995; Turgut ve ark., 1996) tarafından desteklenmektedir. Genel olarak azot uygulama zamanı geciktikçe başakta tane sayısı da azalmaktadır. Bu durum buğday bitkisinin erken dönemde azot noksanlığı çekmesinden dolayı başakta başakcık sayısının azalmasından kaynaklanmış olabilir.

Başakta Tane Ağırlığı (g başak-1)
Yapılan varyans analizi sonucunda başakta tane ağırlığı üzerine azot dozlarının ve azot uygulama zamanlarının etkisi istatistiki açıdan %1 seviyesinde önemli çıkmıştır. Azot dozu artışı ile başakta tane ağırlığı değerleri de artış göstermiştir. Başakta tane ağırlığı bakımından en yüksek değer N18 (1.93 g) konusundan elde edilirken, en düşük değer N0 (1.5 g) konusunda belirlenmiştir (Çizelge 4). Genel olarak ekimle birlikte azot verilen uygulamalarda başakta tane ağırlığı değerleri yüksek bulunurken, geç azot verilen uygulamalardan daha düşük değerler elde edilmiştir (Çizelge 4). Başakta tane ağırlığı değerlerinin azot dozu artışı ile artması başakta tane sayısının fazla oluşu (Quyang, 1992) ve bitkinin tane doldurma döneminde yeterli besin maddesi bularak daha dolgun taneler meydana getirmesi ile açıklanabilir. Bulgularımız artan azot dozları ile birlikte başakta tane ağırlığının da arttığını belirten Çetin (1993) ve Doğan ve ark. (1995) ile uyumludur.

Bin Tane Ağırlığı (g)
Yapılan varyans analizi sonucunda bin tane ağırlığı üzerine azot dozu x azot uygulama zamanı interaksiyonunun etkisi istatistiki olarak %0.1 seviyesinde önemli bulunmuştur. En düşük bin tane ağırlığı değerinin N18 x N’in tamamı ekimle kombinasyonundan (47.0 g), en yüksek değerin ise N6 x 1/2 N KD+ 1/2 N SKB ve N6 x N’in tamamı KD kombinasyonlarından (54.0 g) elde edildiği görülmektedir (Çizelge 5). Buğday gelişiminin erken dönemlerinde yüksek doz ve bölünerek uygulanan azot bin tane ağırlığını arttırmaktadır. Bulgularımız buğdayda azotun bölünerek uygulanmasından, tamamının ekimle uygulanmasına göre daha yüksek bin tane ağırlığı elde edildiğini belirten Tugay (1980) ile uyumludur. Buğdaya geç dönemde azot uygulandığında bitkiler nem de yeterli ise tane doldurmak için yeterli azot temin edebilmekte ve dolayısıyla iri-dolgun taneler oluşturmaktadırlar. İri ve dolgun tanelerin bin tane ağırlıkları, küçük ve cılız tanelerin bin tane ağırlıklarından yüksek çıkmaktadır.

Tane Verimi (kg da-1)
Yapılan varyans analizi sonucunda tane verimi üzerine azot dozu x azot uygulama zamanı interaksiyonunun etkisi %0.1 seviyesinde önemli çıkmıştır. En düşük tane verimi değerlerinin (N6 x 1/2 N SKB + 1/2 N BB ve N12 x 1/2 N SKB + 1/2 N BB) kombinasyonlarından (sırasıyla 438.2 ve 448.2 kg da-1), en yüksek değerlerin ise (N18 x 1/2 N ekimle + 1/2 N KD ve N18 x 1/2 N ekimle + 1/2 N SKB) kombinasyonlarından (sırasıyla 531.7 ve 528.8 kg da-1) elde edildiği görülmektedir (Çizelge 6). Genel olarak azotun tamamının veya bir kısmının erken dönemde uygulanması, geç dönemde uygulanmasına oranla daha yüksek tane verimi ile sonuçlanmıştır. Bu sonucumuz Dawood (1994), Oora ve Mwangi (1999) tarafından da bildirilmektedir. Erken dönemde yüksek doz azot verilmesi ile tane verimi artarken, geç dönemde düşük doz azot verilmesi ile tane verimi azalmıştır. Benzer bulgular Quyang (1992) tarafından da bildirilmektedir. Yeterli tane veriminin alınabilmesi için buğday gelişiminin erken dönemlerinde, yeterince azotun bitkinin kullanabileceği şekilde hazır bulunması gerekmektedir.
Marjinal analiz yöntemi kullanılarak yapılan ekonomik analiz sonucunda 14.3 kg N da-1 dozu ilave sulanan koşullarda Ceylan-95 makarnalık buğday çeşidi için en ekonomik doz olarak bulunmuştur.



» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi »

SONUÇ
Sonuç olarak azot dozları ve uygulama zamanlarının makarnalık buğdayın verim ve verim unsurları üzerine etkilerinin önemli olduğu, N uygulama zamanlarının tane verimini belirgin olarak etkilediği ve Akçakale ilave sulanan şartlarında Ceylan-95 makarnalık buğday çeşidine 14.3 kg da-1 azotun yarısının ekimle yarısının kardeşlenme döneminde verilebileceği belirlenmiştir. Aynı zamanda ekonomik şartlar göz önünde bulundurulursa azotun tamamı ekimle birlikte de verilebilir. Ancak gübreleme programı yapılacağında ekimden önce topraktaki mevcut azot belirlenmeli ve bu miktar dikkate alınarak gübreleme programı yapılmalıdır.

» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi »

Şemalar ve KaynaPDF