Tasavvufun felsefesi

Tarikatların kurulup yaygınlaşmasıyla tasavvuf alanında, kaynakları aynı olmasına karşın, Tanrı'ya varış, evreni ve Tanriyı yorumlayış biçimleri, gelenek ve töreleri gibi çeşitli yönlerden farklılıklar gösteren sistemler oluşmuştur.
Eski Yunan felsefesinden de birtakım etkiler alan tasavvuf sistemleri arasında en üstün ve yaygın olanı Vahdet-i Vücut (Varlık Birliği) kuramıdır. Vahdet-i Vücut kuramına göre, var olanların kaynağında Tanrı vardır ve her şey Tanrı'mn varlığından ibarettir (İbn Arabi'ye göre "yaratılmış olan şeylerin varlığı, yaratıcının varlığından başka bir şey değildir").
Bu anlayış tümtanrıcılık (panteizm) adı verilen ve Tanrı ile evrenin özdeş olduğunu ileri süren görüşün değişik bir yorumu niteliği taşır. Daha zaman ortada yokken, Tanrı kendi gizli âleminde yalnızdı, bu mutlak varlık (Vücud-ı Mutlak) aynı zamanda eşsiz ve kusursuz bir güzelliğe (Hüsn-i Mutlak) sahipti (''Ben gizli bir hazineydim, bilinmek istedim").
Kendi güzelliğini görüp tanıyacak ve kendisine bağlanacak varlıklar (hayaller) yarattı. Bu varlıklar arasında da insan (eşref-i mahlukat, yaratılanların en şereflisi), Tanrı'mn pek çok özelliğini kendisinde topladı: İnsan, güzelliği gözleriyle görebilir, aklıyla kavrayabilir, gönlüyle sevebilir.
Vücud-ı Mutlak'tan varlığını alan insan, aslına doğru bir çekiliş, yöneliş içindedir. Vücud-ı Mutlak'ın zıddı olan adem-i mutlak (mutlak yokluk) buna engel olmak ister. Nefis, insanı maddeye mahkûm eder. Nefsin yenilebilmesi ancak büyük bir irade ve aşkla olanaklıdır. Aşk (gerçek aşk, ilahi aşk) insanı Tanrı'ya ulaştıran en büyük güç kaynağıdır. Aşkın iki türü vardır: Geçici aşk (mecazi aşk) yeryüzündeki güzelleri sevmek anlamına gelir. Gerçek aşk (hakiki aşk), geçici aşkın tanrısal aşka dönüşmüş biçimidir. Geçici aşk, tasavvufçulara göre gerçek aşka ulaşmada yalnızca bir başlangıçtır.

Tasavvufta mürit Tanrı'ya üç yolla ulaşır:

1. Fikir ve nazar yolu: Bu yolu özellikle şeriatçılar benimsemişlerdir. Şeriatçılar dinin bütün kural ve koşullarını (namaz kılmak, oruç tutmak, vb.) yerine getirmekle Tanrı'ya kavuşabileceklerini düşünmektedirler. Görüldüğü gibi bunlar aşk yolunu değil, akıl yolunu izlerler;

2) Tasfiye ya da zevk ve şuhut yolu: Bu yola giren mürit çile çeker, yani nefsini maddi dünyanın zevklerinden arındırmaya çalışır;

3) Sevr ve seyahat yolu: Bu yolda yürüyenler için aşk önemlidir. Bunlar mecazi aşkı gerçek (tanrısal) aşka dönüştürerek Tanrı'ya ulaşmayı düşünürler.
Tasavvufta, müridin nefsini bütün maddi dünya zevklerinden kurtarıp mutlak varlığa katılması son aşamadır. Buna fena fillah (Tann'da yok olma) mertebesi denir. Bu mertebeye ancak ölümden sonra kavuşulabilir. Kimi büyük sofiler, Hallacı Mansur, Azeri ozanı Nesimi, ölümlerinden önce bu mertebeye ulaştıklarım söyleyerek Enel-Hak (Ben Hakk'ım, Ben Tan-rı'yım) dediler. Ne var ki o dönemde bu sözleri tepkiyle karşılandı, "küfür" sayılıp ölümle cezalandırıldılar.

Tasavvufun edebiyata ve sanata yansıması

Tasavvufun, dünyaya geniş bir açıdan bakan, hoşgörülü yaklaşımı özellikle İran ve Anadolu'da zengin bir edebiyatın oluşmasını sağladı. İran edebiyatında Baba Tahir üryan, Ebu Said, Feridüddin-i Attar, Ömer Hayyam, Nizami, Türk asıllı Mevlana [Mesnevi'sini farsça yazmıştır), Şeyh Sadi, Hafız-ı Şirazi, Şeyh Mahrmıd Şe-büsteri, Molla Cami tasavvufi İran edebiyatının önde gelen sanatçılarıdır.
Türk edebiyatında tasavvuf düşüncesi Orta Asya'da Ahmet Yesevi ile başladı. XIII. yy'dan sonra da Anadolu' da gelişen Türk edebiyatı çerçevesinde (Halk ve Divan edebiyatları) tasavvufi edebiyatın özel bir yeri vardır (Anadolu tasavvuf edebiyatının kurucuları arasında özellikle Yunus Emre'yi anmak gerekir).

Abdülbaki Gölpınarlı tasavvufi Halk edebiyatını üç bölümde inceler: Bektaşi-Aievi edebiyatı;
Melami-Hamzavi edebiyatı;
Zühdi halk edebiyatı.

Divan edebiyatında da Şeyhi, Fuzulî, Şeyh Galip, Esrar Dede gibi ozanlar tasavvufi edebiyatın seçkin örneklerini verdiler.
Tasavvuf edebiyatında birçok özel terim, mecaz ve simgeler kullanılmıştır.

Bunlar arasında en yaygm olanları şunlardır:
Mahbub: Tanrı; Âşık:
Gönlü tanrısal aşkla dolu olan kimse;
iştiyak: Tann'ya kavuşmayı dileme;
hüsn: Güzelliklerin, olgunlukların tümü;
cemal: Tanrı'nın olgunluklarını gösterişi;
meyhane: Tecelliler âlemi;
saki: Müşrit, şeyh;
büt: Tanrı aşkı; çeşm, leb, zülf,
hat: Tanrı'ınn sıfatlarının mazharı olan âlem; şarap,
mey: Mana, feyz,neşe;
ruy: Zat;
zülf: Küfür.
Edebiyatın dışında müzik, el sanatları gibi alanlarda da tasavvufun etkileri görülmüştür. Itri, İsmail Dede Efendi, Zekâi Dede, Refik Bey, Rauf Yekta, Tamburi Cemil.Zekâizade Ah-med gibi müzik üstatları ile hat sanatının ve tezhibin Karahisari, Rakım, Şefik Bey, Hasan Rıza, İsmail Hakkı Altınbezer gibi büyük ustaları tarikatlardan yetiştiler.

Tasavvufun toplum yaşamına etkileri

Tasavvuf düşüncesinin gelişip yayılmaya başlamasıyla İslam dünyasmda dergâhlar, tekkeler kurulmaya başladı, her dergâhın kendine özgü töreleri, giyim-kuşamı oluşarak tasavvuf konularını farklı açılardan yorumlayan tarikatlar ortaya çıktı, İslam dünyasında kurulan tarikatlar arasınbağlanmasıyla, tekkeler mali yönden de güçlendi, ahilik örgütü (fütüvvet ehli) hırfet ve sanat erbabını kendine bağlayıp sıkı bir disiplin kurdu ve toplumsal yardımlaşmayı sağladı, "Ehlisünnet" tasavvufunu savunanlar ile Şii kökenli tasavvufu savunanlar arasında özellikle siyasal içerikli tartışmalar ve çatışmalar da oldu.
Daha adil bir toplum düzeni beklentileri içinde olan tasavvuf ehli, zaman zaman özlemlerini ve beklentilerini gerçekleştirmek üzere toplumsal kaynaşmalara da yol açtı (Babailer ve Şeyh Bedrettin [1359-1420;başlıca yapıtı: Varidat] isyanlarında tasavvuf düşüncesinin etkileri görülmektedir).

Osmanlı İmparatorluğu döneminde, dinsel, toplumsal ve iktisadi etkinliği olan tarikatlar, zamanla büyük bir yozlaşma içine girerek, kendi gelenek ve törelerine ters düşen bir yaşama biçimine yöneldiler. Bu nedenle Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanından kısabir süre sonra çıkarılan özel bir yasayla tarikatlar kaldırılarak tekke ve zaviyeler kapatıldı (30 Kasım 1925).

kaynak 3
11.cilt / s.4174-4175

kurallarına göre yapıldığında herkesin kendince faydasa ğlayacağına inanıyorum..kimseye önermeye gerek kalmadan kişisel arınma sebebidir bence..