Verici ve alıcı:

Ses dalgaları, kömür tozlu vericilerle elektrik dalgalarına dönüştürülür. Verici, irice metal bir disk (diyafram) ile diyaframın merkezine hafifçe değen kömür içeren bir koruyucudan oluşur.
Ses dalgaları, diyaframı titreştirerek, bütün toz tanecikleri boyunca iletilen basınç değişiklikleri yaparlar. Kömürden bir elektrik akımı geçince, tozdaki basınç değişiklikleri, akımda da benzer değişiklikler yaratır.

İşlemi tersine çeviren alıcı, elektromıknatıs kutuplarının çok yakınına yerleştirilmiş bir metal diyaframdır. Elektromıknatıs bobinlerinden geçen akımın şiddeti sürekli olarak değiştiği için, diyafram üstündeki etki de değişir. Böylece diyafram titreşerek, akım değişikliklerini yeniden ses dalgaları haline dönüştürür.

Bell'in yaptığı ilk telefonlarda, ses basıncındaki değişiklikler sonucu kömür tozlu ileticide ortaya çıkan direnç değişikliği, iletimi sağlayan tellerin toplam direncinden küçük olduğu için, istenen sonuç alınamamıştı. Bu yüzden, değişen «sinyal» akım faktörü küçük oluyordu (sorun, bağlantı kabloları uzadıkça artar).
Edison bu sorunu, temelde bir TRANSFORMATÖR'den oluşan bir birleştirici şebeke uygulayarak çözdü. Devre, doğru akımın vericiden geçmesini (çalışması için gereklidir), sinyal faktörünü de çalıştırarak, sağlıyordu. Bu aygıt, günümüzdeki bütün modern telefonlarda kullanılmaktadır.

Haberleşmeyi sinyalleştirme:

Santraldaki bataryadan elde edilen doğru elektrik akımı, abone ile santral arasındaki ilişkiyi sağlar. Ahize (alıcı) kaldırıldığında abone ile santral arasındaki devre tamamlanır. Elle çalışan eski sistemlerde, otomatik santrallar kurulmadan önce, abone, bir el jeneratörünü («manyeto» da denir) döndürerek, bir lambayı, bir zili ya da bir göstergeyi çalıştırırdı. Manyeto eski telefonlarda konuşmayı bitirmek için de kullanılırdı. Günümüzde bu işlem, ahizenin yerine konup, devrenin kesilmesiyle sağlanır.
Otomatik işlem aygıtına, aranan numarayı belirtmek için bir «kadran» yerleştirilmiştir. Kadranın görevi, aranan santral devresini, çevrilen numaraya eşdeğer sayıda kesmektir.
Kadran, parmakla getirildiği konumdan geri dönerken, bir dişli sistemi, iletim kesici birimini çalıştırır.
Sözgelimi «0» çevrildiğinde, ön kesilme olur. Kadranın dönüş hızı, dolayısıyle de kesilmelerin oluşma hızı, kadran mekanizmasına bağlı bir merkezkaç REGÜLATÖR tarafından denetlenir.
Birçok ülkede, döner kadranlı telefonların yerini tuşlu telefonlar almıştır.

Tuş sisteminde değişik uygulamalar vardır. Ama genellikle, küçük elektronik devreler, OSİLATÖR'ler ve bazı türlerde silikon devre
öğeli numara saklama birimleri (daha yavaş olan elektromekanik alış-veriş sırasında sayıları tutmak için) kullanılmaktadır.

Telefonun önemli bir parçası da zildir. Zil, santraldan gelen alternatif akımla çalışır. Zil sistemini, yan yana yerleştirilmiş iki elektromıknatıs bobininden geçen alternatif akım harekete geçirir. Değişik sesler çıkaran telefon türlerindeyse, (yükseltici ve küçük bir hoparlör içeren osilatör devreleri kullanılır.

Şebeke:

Eskiden telefonlar santrallara, bakır, bronz ya da galvanizli demir tellerle, direklere takılı izolatörler üstünden bağlanırdı. Bu tür teller çeşitli bakımlardan sakıncalıdır: Hava koşullarına dayanmaları için, gerekenden çok daha sağlam yapılmaları gerekir; çevredeki yüksek gerilim hatlarından ve atmosfer elektriğinden etkilenirler; görünümleri çirkin, yapımları masraflıdır.
Günümüzde hava hatları, yerlerini büyük ölçüde yeraltı kablolarına bırakmışlardır. Alüminyum ya da kadmiyum bakır iletkenlerden oluşan kabloların çevresi kağıt ya da polietilen yalıtkanla sarılıdır. Kablolar, kurşun ya da polietilen kaplı da olabilir, içlerinde 1 - 4 800 çift kablo bulunur.
Kalın kablolar, telefon dağıtım istasyonlarında son bulan daha küçük kablolara ayrılırlar. Bu istas
yonlardan da, abonelerin evlerine dağılan çiftli kablolar ayrılır. Telefon sayısının yüksek olduğu bölgelerde, dağıtım istasyonları, genellikle 10-15 çift kablo taşıyan bir yeraltı kablosundan beslenen direklerdir. Hatlar direğin tepesinden dağılır. Bu hatlar çıplak bakır-kadmiyum alaşımıyla ya da PVC'yle yalıtılmış, bakır kaplı çelik tellerdir.

Santrallar:

Ana kablolar, yeraltından santrallara gelir ve kabloları ayrı çiftlere ayıran dağıtım tablolarında son bulur.
Ulusal telefon sistemleri birbirlerinden farklıdır. Ama birçok ülkede, otomatik şantrallar kullanılır. Elle çalışan santrallarda, telefon telleri kablolara bağlıdır. Görevliler, fişlerle iki telefon devresini birbirine bağlarlar. Devre tamamlandığı, yani aranan abone telefonunu açtığı zaman bir ışık yanar.

Otomatikleştirme işleminde ilk adım, 1889'da Kansas'lı Almon B. Strowger'ın, bir elektromekanik seçici anahtar bulmasıyla atılmıştır. Strowger, santralda da telefon numarasının çevrilmesiyle çalışan çok ko
numlu bir anahtar yapmayı düşünmüştür. Seçici adı verilen Strowger ilkesiyle çalışan anahtarlar, günümüzde bazı ülkelerde hâlâ kullanılmaktadır.

Birçok ülkede kullanılan bir başka sistemde de seçici, «süpürücü düzenek» adı verilen bir dizi hareketli temas kolundan ve bunlarla ilişkili bir dizi hareketsiz temas noktasından oluşur.
Strowger anahtarının gelişmiş bir biçimi olan ana hat arama anahtarları, bir numara arandığında, otomatik olarak boş bir kanal bulana kadar uçlar boyunca hareket eder.
Bir abone telefonunu açtığında, abone santral devresi tamamlanır ve «tek seçici» adı verilen dönen bir anahtar, boş bir Strowger anahtarı (birinci seçici) aramaya başlar.Boş birinci seçici bulunduğunda,tek seçici durur ve otomatik olarak, arayanın telefonuna çevir sesi gelir.

Tek seçicinin yerini zamanla ikihareketli seçici almıştır. Bu tür seçicinin temas kolları iki düzlemde hareket edebilir. Seçicilerin birden çok temas noktası olabilir. Bunların her biri «.düzey» adı verilen, yatay kemer biçimli on tabakadan oluşur.
Her düzey üstünde, eşit aralıklı on temas noktası vardır. Noktalar, kolları taşıyan şaft ile düzeyler aynı eksen üstünde olacak biçimde yerleştirilmiştir. Böylece kollar şaftın iki hareketiyle (dikey ve döner) herhangi bir temas noktasına gelebilirler. Şaft bir kastanyola ve mandal sistemiyle hareket ettirilir.
Sözgelimi, aranması istenen numara 3 487 ise,çevrilen ilk sayı (3) birinci seçicinin temas kolunu, temasların üçüncü sırasına kaldırır. Bu sıranın temas noktaları, ikinci seçicilere bağlıdır.
Birinci seçici, üçüncü sırayı, boş bir temas noktası bulana kadar tarar. Temas yapılamazsa, arayana meşgul sesi gönderilir. Hat bulunduğunda, denetim ikinci seçicinin temas koluna geçer ve dördüncü (çevrilen ikinci sayı 4 ise) sıraya kalkar ve işlem ilk seçicide olduğu gibi sürüp gider.
Son seçici, abonelerin hatlarına bağlıdır.
Çevrilen üçüncü sayı, yani 8 kolu, 8'e, dördüncüyse 7'ye çevirerek aranan numarayı tamamlar.
Son seçicide denetim devresi, aranan abonenin hattını denetleyecek biçimde düzenlenmiştir. Hat dolu değilse, zili çalmak için değişken akım yollanır, arayana da bir arama sesi gelir.
Hat doluysa, arayana daha değişik ve hızlı bir sinyal gelir (meşgul sesi) ve arama kaydedilmez. Arayan sonunda ahizeyi yerine koyduğunda, seçiciler normal konumlarına döner. Kuramsal olarak bu biçimde, bir abone, 9 999 aboneyle konuşabilir, ama uygulamada bu kapasite daha düşüktür.

Birinci seçicilerin başka bir düzeyi (sekizincisi) yakın santrallarla bağlantı kurmak için ikinci seçicilere, birinci seçicilerin dokuzuncu düzeyi de sekizincilerden daha uzaktaki santraüara bağlanmıştır.
Çevrede çok sayıda santralın bulunduğu durumlarda fazla çıkış elde etmek için, üçüncü seçiciler ikinci seçicilerin düzeylerine bağlanırlar.
Başka düzeyler de, ilkyardım ve bilgi hizmetlerine ayrılır. Bu doğrudan arama hizmeti kolaylığı, abonelerin, birinci seçicilerinin en az dört düzeyini kullanamamaları demektir.
Böylece kapasite, yaklaşık 6 000 hatta düşer.
Başka santrallardan gelen devreler doğrudan, o santraldaki abonelerde ve çıkışı olan birinci seçicilerde sonlanır.

Dış hatlara çıkış, santralların,öteki santrallar arasındaki aramalarda bir anahtar görevi yapmasını sağlar.
Böylece her santraldan doğrudan çıkış evresine gerek kalmaz. Böyle bir bağlantının arama kodu. arayandan, yakındaki bir santrala, oradan da onun yakınındakine ve aradığı en son santrala ulaşır.
Ülkeler, her birinde bir merkez santral bulunan, çeşitli santral gruplarına ayrılmıştır.
İki grup numaralama kullanılır. Eski sistem, gruptaki değişik noktalardan aynı santrala değişik bir kod çevrilmesini gerektirir.
Günümüzdeyse, grubun bütün noktalarından aynı beş ya da altı rakamlı numara çevrilebilir.
İstenmeyen rakamlar aygıt tarafından tutulur. Ana santrala yakın olan santrallar, «uydu santral» diye adlandırılır ve tam bağlantılı olabilir.
Doğrudan bağlantısı olmayan öteki santrallara bağlanmak için, ana santraldan yararlarıılır.

Gelişmeler:

Ne tür santral kullanılırsa kullanılsın, elektrik akımının uzaklara gönderilmesinde çeşitli sorunlar ortaya çıkmaktadır.
Eskiden kullanılan çok kalın kablolar, dirençleri düşük olduğundan, akımın serbestçe akmasını sağlarlardı.
Günümüzde uzak mesafe telefon devreleri, her konuşma yönü için YÜKSELTÎCİ'ler içeren, bir dizi yineleyiciden geçmektedir.
Genlik modülasyonu kullanılarak, aynı kablodan değişik taşıyıcı frekanslarda, pek çok konuşma yapılabilir.

Akım, genellikle transistörlerle kuvvetlendirilir. Normal kara kablolarında, teller arasında sinyal kaçağını önlemek için, ayrı yükselticilerden yararlanılır. Ama denizaltı kablolarında, daha karmaşık iki yönlü yükseltici kullanılabilir.
Kısa mesafelerde, aynı anda iki çift telde 30 kadar telefon görüşmesini kaldırabilen yeni bir sistemde, VURU KOD MODÜLASYONU yöntemi kullanılır.
Bu sistem, analog sinyali'bir dizi vuruya dönüştürmeye dayanır. Sinyaller, özgün sinyalin genliğini, iletilmesi gereken sinyalin en üst frekansının iki katı frekansta denetlenen ikili bir kodla belirtir.
Normal konuşma Hİ-Fİ gerektirmeyeceğinden, iletilmesi gereken en üst frekans yalnızca 4 kHz'dir ve denetim hızı 8 kHz (saniyede 8 000 denetim araması) olacaktır.
Frekansları megahertz (MHz) değerind» taşıyabilen eş eksenli kablolarda yapılmıştır.Bunlar pekçok vuru kod modülasyonlu sinyali aynı anda alabilir. Alıcıdaki bir kod çözücüsü (dekoder ya da geri kodlayıcı) vuruları yeniden analog sinyale dönüştürür.

Başka bir seçenek de radyodur.
Yönlendirilebilen çanak ya da boynuz biçimli antenler arasında yayılan yüksek frekanslı radyo dalgalarıyla, radyo MİKRODALGA şebekeleri, büyük santralları birbirine bağlar.
Uzak mesafe telefon konuşmalarında, HABERLEŞME UYDULARI'yla yollanan mikrodalgalar kullanılmaktadır. Aboneler okyanuslar üstünde bulunan uydularla dünyanın aşağı yukarı bütün ülkeleriyle iletişim kurabilmektedirler.

kaynak 4
7.cilt / s.2085-2091