GİRİŞ
Obezite adipoz dokuda anormal veya aşırı mik­tarda sağlığı etkileyen düzeyde yağ birikimidir. En kolay görülebilen fakat aynı zamanda en kolay göz­den kaçan bir halk sağlığı problemidir. Şu anki obezite prevalansı ve gözlenen artış bir salgın olarak değer­lendirilmektedir. Sosyal, ekonomik ve kültürel neden­leri vardır. Artmış enerji tüketimi ve sedanter yaş** önemli nedenlerdir. Bir diğer neden yüksek yağ içerik­li gıdaların alınmasıdır (1). Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) her yıl obeziteden kaynaklanan ölüm sayısı 300.000 civarında olup sigaraya bağlı ölümlerden sonra 2. sırayı almaktadır (2).
Obezite; kronik, dejeneratif ve metabolik hastalıklarda ve özellikle de diyabette önemli bir risk faktörüdür. Temel neden, alınan enerji miktarının kişinin harcadığından daha fazla olmasıdır (1,3). Ancak; genetik, çevresel, biyolojik, sosyokültürel ve davranışsal faktörler obezitenin oluşmasında rol oynar. Hareket azlığı ve yağlı gıdalarla beslenme, enerji dengesi düşünüldüğünde obezitenin oluş­masında en önemli etkenlerdir (4).
Obezitenin giderek artması "obezite salgını" olarak adlandırılmaktadır. Dünyada en yüksek obezite sıklığı Amerika Birleşik Devletleri'ndedir. Nüfusun yak­laşık olarak yarısının beden kitle indeksi (BKİ) 25'in üzerindedir. Halk sağlığı girişimlerine ve toplumların "diyet uygulama" konusundaki titizliğine rağmen, obezite prevalansı pek çok Avrupa ülkesinde de hızlı bir artış göstermektedir. Avrupa ülkelerinde obezite prevalansı, erkekler için %10-20, kadınlar için ise %10-25 arasında değişmektedir (1). Obezitenin önemli bir sorun olarak değerlendirilmediği Japonya'da bile populasyonun %24.5'inde kilo fazlalığı, 2.3%'ünde obezite vardır (5). İsviçre'de
yapılan bir çalışmada, 25-34 yaş grubu erkeklerde %6 olarak bildirilen obezite prevalansı (6), Portekiz'de bir sağlık eğitimi enstitüsünde öğrenim gören öğrencilerde gerçekleştirilen başka bir çalışma­da da (yaş ortalaması 19.3±3.3) yine %6 olarak bulunmuştur (7).
"Türkiye'de diyabet, obezite ve hipertansiyon epidemiyolojisi (TURTEP)" araştırmasına göre; BKİ referans alındığında obezite sıklığı ülkemizde %22.3 olarak bulunmuştur. Bel çevresi (kadında 88 cm, erkekte 102 cm) baz alındığında ise bu sıklık %34.9'a çıkmaktadır (8). Ankara'da 25-64 yaş grubunda yapılan bir çalışmada erkeklerde obezite prevalansı %15.1 bulunmuştur (9). Aralık 2000'de Ç.Ü. Adana Sağlık Yüksek Okulu 1. sınıf öğrencileri ile Adana Laboratuvar Sağlık Meslek Lisesi 3. ve 4. sınıf öğren-cilerinde yapılan çalışmada kız öğrencilerin %5.0'ının obez olduğu, ancak obez erkek öğrenci olmadığı sap-tanmıştır (10).
Türk Silahlı Kuvvetlerinde yapılan bir çalışmada, subay ve astsubaylar arasında kilo fazlalığı (BKİ 25.00-29.99 arasında) %42.6, obezite (BKİ 30.00 ve üzeri) %6.3 olarak saptanmıştır (11). Kanada'da silahlı kuvvetler personeli arasında yapılan çalışmada da kilo fazlalığı sıklığı %42.0, obezite sıklığı %6.5'tir (12). Yine Türk Silahlı Kuvvetlerinde yapılan bir başka çalışmada, erlerden, astsubay sınıf okulu öğrenci-lerinden ve yedek subay adaylarından oluşan çalışma grubunda kilo fazlalığı sıklığı %15.4 iken obezite sık-lığı %2.7 olarak bulunmuştur (4).
Bu araştırmada, Mamak MEBS Okulu'nda askerlik görevini yapmakta olan erbaş ve erlerdeki obezite sıklığının ve bunu etkileyen faktörlerin incelenmesi amaçlanmıştır .

GEREÇ VE YÖNTEM
Bu araştırma, Mamak MEBS Okulu'ndaki asker-lerdeki obezite sıklığını ve bunu etkileyen faktörleri incelemek amacıyla planlanmış kesitsel tipte bir çalış-madır . A r a ştırmanın veri toplama aşaması, Mamak MEBS Okulu'nda Mayıs 2003'te gerçekleştirilmiştir. Araştırma evrenini Mayıs 2003 tarihinde temel asker­lik eğitimine başlamak üzere katılış muayenesi yapılan 3105 er-erbaş oluşturmaktadır. Yurt dışında ve Türkiye'de benzer yaş grubunda saptanan obezite sıklıkları dikkate alınarak çalışma grubumuzda %4,0 olarak öngördüğümüz obezite prevalansını, 0.05 yanılgı payı (a hata) ile %1.5 farkla (%2.5-%5.5) saptamak için gerekli örnek büyüklüğü 651 olarak hesaplanmıştır. Evrenden sistematik örnekleme ile belirlenen 777 kişi çalışmaya alınmış, soru formunu doldurmayı ve ölçümleri kabul etmeyen 71 kişi çalış-madan çıkarılarak 706 kişi çalışmaya dahil edilmiştir.

Obezitenin değerlendirilmesinde ve izlenmesinde en yaygın olarak kullanılan kriter, beden kitle indeksi (BKİ)'dir. Bu indeks, vücut ağırlığının (kg) boyun karesine (metrekare olarak) bölünmesi ile bulunur. Dünya Sağlık Örgütü'nün önerisine göre BKİ'si 25.00-29.99 arasında olanlar fazla kilolu, 30.00-34.99 arasında olanlar obez 35.00-39.99 arasında olanlar ciddi obez, 40.00 ve üzerinde olanlar morbid obez olarak tanımlanır (1). Bu çalışmada, 30 ve üzeri BKİ'si olanlar obez olarak değerlendirilmiştir. Bel-kalça oranı ve bel çevresi de obezitenin değerlendirilmesinde kul­lanılmaktadır. Bel-kalça oranının artması (erkeklerde 1'in üzerinde, kadınlarda 0.85'in üzerinde) ve bel çevresinin artması (erkeklerde 102 cm, kadınlarda 88 cm' üzerinde) obezite olarak kabul edilir (13).
Veri toplama işlemine katılan personele antropometrik ölçümleri yapabilmeleri için Halk Sağlığı AD'de iki öğretim üyesi tarafından gerekli eğitimler verilmiştir. Veri toplama işlemi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı'nda staj yapan intörn öğrenciler tarafın-dan bir öğretim üyesinin gözetiminde gerçekleşti-rilmiştir. Ölçümler şu şekilde yapılmıştır (4):
Ağırlık: Katılımcının üzerinde şort varken, baskülde 100 gram hassasiyetle ölçülmüştür. Ölçüm esnasında, ölçülen kişi dik olacak şekilde durmuş ve ileriye doğru bakması sağlanmıştır .
Boy: Antropometre ile milimetre cinsinden ayak­ta ölçülmüştür. Katılımcı karşıya bakarken ve sırtı düz durumda iken ölçüm yapılmıştır .
Bel çevresi: Ölçüm, şerit metre ile katılımcı rahat bir şekilde ağırlığını her iki ayağa eşit olarak dağıtarak ayakta dururken, sol kaburga alt sınırı ile ilyak krest arasında, tam ortadan ve horizontal düzlemde 1 mm hassasiyetle yapılmıştır .
Kalça çevresi: Ölçüm, şerit metre ile, katılımcının üzerinde sıkmayan iç çamaşırı varken, katılımcı ayak­ta dik olarak, kollar yanda ve ayaklar bitişik olarak dururken ve kalça kasları maksimum ekstansiyonda iken şerit metre horizontal düzlemde kalçalar etrafın-da çepeçevre yerleştirilerek 1 mm hassasiyetle yap ılmıştır .
Araştırmanın bağımlı değişkenleri obezite ve kilo fazlalığıdır . B a ğımsız değişkenler ise yaş, askerlik öncesi devamlı olarak yaşanılan yerleşim birimi, medeni durum, sigara, alkol kullanım durumu, çalış-ma durumu ve meslektir. Günde en az bir sigara içen­ler "kullanıyor" olarak kabul edilmiştir.
Verilerin bilgisayar ortamına aktarılması ve değerlendirilmesi için SPSS for Windows 10.0 kul­lanılmıştır .
Katılımcıların yaş grubu, öğrenim durumu, ikamet ettiği yerleşim birimi, medeni durumu, çalışma duru­mu ve mesleği, sigara ve alkol kullanma durumlarına göre BKİ'leri arasında farklılık olup olmadığı ki-kare testi kullanılarak karşılaştırılmıştır .

BULGULAR
Çalışma sonucunda 706 ere ulaşılarak ölçüm yapılmış ve soru formu uygulanmıştır . K a t ılımcıların yaş ortalamaları 21.2±1.9 (ortanca=20) yıldır. Katılımcılar askerlik öncesi ikamet ettiği yerleşim yeri­ne göre incelendiğinde, %36.5 ile köy ilk sıradadır . Askerlerin %8.0'i evli iken, bir katılımcı boşanmış olduğunu bildirmiştir. Askerlerin öğrenim durumları incelediğinde, lise mezunları %52.4 ile ilk sıradadır . Çalışma grubunun %1'ini ise okuryazar olmayanlar oluşturmaktadır. Askerlerin %68.4'ü askerlik öncesi herhangi bir işte çalıştığını belirtmiştir. Katılımcılar arasında %27.8 ile işçiler en büyük gruptur (Tablo-I).

TABLO - I Katılımcıların Bazı Sosyodemografik Özellikleri

Özellik
Sayı %

Yaş grupları (n=704)
20
417
59.2

21-25
253
35.9

26-30
34
4.9
İkamet ettiği yerleşim



birimi (n=705)
Köy
257
36.4

İlçe
228
32.3

İl-gecekondu
6
0.9

İl merkez
214
30.4
Medeni durumu (n=705)
Evli
56
8.0

Bekar
648
91.9

Boşanmış
1
0.1
Katılımcının öğrenim



durumu (n=700)
Okur yazar değil
7
1.0

Okur yazar
4
0.6

İlkokul mezunu
100
14.3

Ortaokul mezunu
84
12.0

Lise mezunu
421
60.1

Yüksel okul mezunu
84
12.0
Katılımcının Çalışma



Durumu (n=700)
Çalışmıyor
221
31.6

Çalışıyor
479
68.4
Katılımcının mesleği



(n=701)
Çiftçi
52
7.4

Memur
16
2.3

İşçi
195
27.8

Ticaret
71
10.1

Yanıtlamayan 367 52.4

Katılımcıların madde kullanma durumlarına bakıldığında, %62.7'si sigara kullandığını, %33.6'sı hiç kullanmadığını, %3.7'si ise bırakmış olduğunu bildirmiştir. Hiç alkol kullanmayanlar %52.7 ve çok nadir kullananlar %37.9 iken, askerlik öncesi haftada bir ve daha sık alkol kullandığını bildirenler %2.7'dir (Tablo-II).

TABLO - II Katılımcıların Sigara ve Alkol Kullanım Özellikleri

Sayı %
Özellik
Sigara Kullanma Alışkanlığı (n=703)
441 62.5
236 33.6
26 3.7
367 52.7
264 37.9
47 6.7
Halen kullanıyor Hiç kullanmamış Bırakmış
Hiç kullanmayanlar Çok nadir Ayda 1-2 kez Haftada 1 ve daha sık
19
2.7
Katılımcılar BKİ'lerine göre normal (BKI<25), kilo fazlalığı olanlar (25≤ BKI<30) ve obezler (BKI≥30) olarak üç grupta değerlendirilmiştir. Çalışmada kilo fazlalığı sıklığı %19.3, obezite sıklığı ise %2.7 olarak bulunmuştur. Erlerin %78.0'ının ise BKİ'leri 25'in altındadır . K a t ılımcıların %2.0'ının bel çevresi 102 cm'nin üzerinde iken, bel kalça oranı 1'in üzerinde olanlar %1.1'dir (Tablo-III).
TABLO - III
Katılımcıların BKİ, Bel Çevresi ve Bel/Kalça
Oranlarının Dağılımı

Obezite kriteri Sayı %

Beden Kitle İndeksi
(n=705)
550
136
19
78.0
19.3
2.7
25'den az (kilo fazlalığı/obezite yok)
25.00-29.99 (kilo fazlalığı)
30.00-39.99 (obezite) Bel çevresi (n=705)
691 14
98.0 2.0
102.0 cm ve daha az (obez değil)
697 8
98.9 1.1
102.0 cm'nin üzerinde (obez) Bel/Kalça oranı (n=705)
1.0 ve daha az (obez değil)
1.0'ın üzerinde (obez)
Katılımcıların askerlik öncesi ikamet ettikleri yer­leşim yerine göre dağılımları incelendiğinde; obez ve kilo fazlalığı ilçe ve il merkezinde yaşayanlarda daha yüksek iken, köyde yaşayanlarda normal grup en büyük grubu oluşturmaktadır. Gruplar arasında obezite açısından istatistiksel olarak anlamlı farklılık bulunmuştur (p=0.010) (Tablo-IV).
Medeni duruma göre incelendiğinde, obezite açısından istatistiksel olarak anlamlı farklılık gözlen­memiştir (p=0.487). Yaş gruplarına göre bakıldığında yaşın ilerlemesi ile birlikte kilo fazlalığı ve obez olan grupların paylarının arttığı görülmektedir. Gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır (p<0.001) (Tablo-IV).

Obezite Prevalansı
Katılımcıların öğrenim durumlarına göre BKİ'lerinin dağılımı incelendiğinde; yüksekokul mezunlarında, obez ve kilo fazlalığı olan grupların payları diğer gruplara göre daha yüksek bulunmuştur. Diğer taraftan ilkokul mezunu ve altındaki grupta, BKİ'si normal olan grubun payı yüksektir. Bununla bir­likte gruplar arasında BKİ dağılımında istatistiksel olarak anlamlı fark gözlenmemiştir (p=0.254). Katılımcıların askerlik öncesi çalışma durumlarına göre BKİ'lerinin dağılımında, istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmamışken, mesleklerine göre ince­lendiğinde, memurluk yapan ve ticaretle uğraşanlar­da obez ve kilo fazlalığı olan gruplar çiftçi ve işçilere göre daha yüksek paya sahiptir ve gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır (p=0.020) (Tablo-IV).
Katılımcıların sigara kullanma durumuna göre BKİ'lerinin dağılımı incelendiğinde, oranların karşılaştırılmasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulunmamıştır (p=0.193). Alkol kullanma durumuna göre incelendiğinde ise, obez ve kilo fazlalığı olanlar haftada bir ve daha sık olarak alkol kullananlarda diğer gruplara göre istatistiksel olarak anlamlı yüksek bulunmuştur (p=0.009) (Tablo-V).
TARTIŞMA
Çalışmada, 20-30 yaş arasında genç erişkinler olan askerler arasında kilo fazlalığı sıklığı %19.3, obezite sıklığı ise %2.7 olarak bulunmuştur. Katılımcıların %2'sinin bel çevresi 102 cm ve üzerinde iken, bel kalça oranı 1 ve üzerinde olanlar %1.1'dir. Katılımcılarda görülen %19.3'lük kilo fazlalığı ve %2.7'lik obezite sıklığı 1992 yılında yine askeri ortam­da, ancak subay ve astsubaylarda saptanan %42.6'lık kilo fazlalığından ve %6.3 obezite sıklığından (11) oldukça düşüktür, ancak bu iki çalışma grubunun yaş dağılımı çok farklıdır. Ankara'da bir araştırmada, 25-64 yaş arasındaki erkeklerde %15.1 (9), Denizli'de bir tekstil fabrikasında çalışan işçilerde 2000 yılında gerçekleştirilen çalışmada erkeklerde %10.8 (14) obezite sıklığı saptanmıştır, ancak bunlar da bizim yaş grubumuzla uyumlu değildir. Erden'in (15) yaptığı bir çalışmada (yaş ortalaması 45.5), obezite sıklığı erkek­lerde 24.2 bulunmuştur. Yine bu çalışmada da yaş ortalaması bizim çalışmamızdan yüksektir. Buradan şunu söyleyebiliriz: Çalışma grubunun yaş ortakla-ması yükseldikçe örnekteki obezite sıklığı artmaktadır . Bizim yaş grubumuza yakın, ancak daha düşük yaş ortalaması olan bir çalışma grubunda, 2000 yılında bir sağlık yüksek okulu 1. sınıf öğrencileri ile bir sağlık meslek lisesi 3. ve 4. sınıf öğrencilerinde yapılan çalış-mada obez erkek öğrenci olmadığı saptanmıştır (10). Soriguer ve arkadaşlarının, 18 ile 65 yaşları arasında

1226 katılımcıyla yaptığı çalışmada, 18 ile 25 yaş grubu için obezite prevalansı %10 olarak bulunmuş-tur (16) ve yaş grubu benzemesine rağmen bu çalış-mada saptanan obezite sıklığından oldukça yüksektir.
Bu çalışma ile tam olarak paralellik gösteren ve 1996 yılında yine Ankara'da bir başka askeri birlikte benzer özelliklere sahip bir asker grubunda yapılan çalışmada kilo fazlalığı sıklığı %15.4 iken, obezite sık-lığı %2.7 olarak bulunmuştur (4). Bu sonuçlar, obezite açısından bizim sonuçlarımızla benzerdir, ancak kilo fazlalığı sıklığında yaklaşık %4'lük bir artış vardır. Yani 7 yıllık dönem içerisinde obezite sıklığı açısından artış olmamış, ancak kilo fazlalığı sıklığı 15.4'ten 19.3'e çıkmış ve %25'lik bir artış göster-miştir. Yine Türkiye'de Onat ve arkadaşlarının 2000 yılında yaptığı (17) bir çalışmada, katılımcılarda yaşlanmadan arındırılan BKİ'nin 10 yılda erkeklerde 1.29 arttığı gösterilmiştir. Bu iki çalışmadaki bulgular, zaman içinde Türkiye'de erkeklerde BKİ'de artma yol­unda bir eğilim olduğunu göstermektedir. Başka ülkelerde yapılmış çalışmalarda da kilo fazlalığı ve obezite sıklığının zaman içinde arttığı gösterilmiştir. Booth ve arkadaşlarının Avustralyalı adölesanlarda (7 ile 16 yaş) yaptığı çalışmada, 1985 ile 1997 yılları arasında kilo fazlalığı ve obezite prevalansı 2 kat art-tığı gözlenmiştir (18). Flegal ve arkadaşlarının yaptığı başka bir çalışmada, 1978 ile 1991 yılları arasında 4115 katılımcının yıllar içinde kilo fazlalığı ve obezite prevalansı değişikliğini gözlemlemiştir. Obezite prevalansı %22.5 den %30.0'a, kilo fazlalığı prevalansı 55.9 dan %64.5'e yükselmiştir (19).
Yaş gruplarına göre yapılan değerlendirmede, yaş arttıkça hem obezite hem de kilo fazlalığı sıklığının anlamlı düzeyde arttığı gözlenmiştir (p<0.001). Askerlik öncesi ikamet edilen yerleşim yerine göre değerlendirme yapıldığında; obez ve kilo fazlalığının kentlerde yaşayanlarda köylerde yaşayanlara göre yüksek olduğu gözlenmektedir ve bu fark istatistiksel olarak anlamlıdır (p=0.010). Bu sonuç, ileride kentleşmenin artışına bağlı olarak yaş** şartlarının değişmesiyle, obezitenin daha önemli bir sorun haline gelebileceğini düşündürmektedir.
Katılımcıların öğrenim durumlarına göre BKİ dağılımları incelendiğinde; öğrenim düzeyi arttıkça obez ve kilo fazlalığı olan grupların payları istatistiksel olarak anlamlı şekilde artmaktadır. Evliler ile bekar olanlar arasında ise anlamlı bir fark yoktur. İspanya'-da yapılan bir çalışmada, obeziteyle evlilik arasında anlamlı bir ilişki ortaya konmuşken, öğrenim duru­muyla ilgili bir ilişki ortaya konmamıştır (16). Bizim sonuçlarımız bu çalışmaya göre farklıdır. Ancak Finlandiya'da yapılan bir çalışmada (20) öğrenim durumu ile obezite ilişkisi yönünden bizim çalış-mamızdakine benzer bir sonuç bildirilmiştir.

Katılımcıların askerlik öncesi çalışma durumlarına göre BKİ'lerinin dağılımında istatistiksel olarak anlam-lı fark bulunmamışken (p=0.418), mesleklerine göre incelendiğinde memurluk yapan ve ticaretle uğraşan­larda obez ve kilo fazlalığı olan gruplar çiftçi ve işçilere göre daha yüksek orantılara sahiptir ve arada­ki farklar istatistiksel olarak anlamlıdır (p=0.020). Laitinen ve arkadaşları, 9754 katılımcı arasında yap-tığı çalışmada, erkek katılımcılarda işsizliğin obezite sıklığında etkili olduğunu bulmuşlardır (20) ve bu bizim çalışmamız ile uyumlu değildir. Ancak burada yaş dağılımındaki farkl