ÇALIŞMANIN YÖNTEMİ, KAPSAMI, AMACI
Bilindiği gibi, Oğuzların efsanevî hükümdarı olan Oğuz Kağan’ın kişiliği, seferleri ve savaşları
konusunda eski bir tarihte manzum bir destanın oluştuğu tarihî kaynaklarda kayıtlıdır. Paris’te Millî
Kütüphane’de Türkçe yazmalar arasında kayıtlı olan Uygur harfli Oğuz Kağan Destanı önce Rıza
Nur, daha sonra da W. Bang ve Reşit Rahmeti Arat tarafından yayınlanmıştır (Tekin 1997:101-102).
Bu çalışmanın Türkçesi Arat tarafından 1936’da yayınlanmıştır (Arat 1936:69 s.).
Yazısından ve dilindeki Moğolca kelimelerden anlaşıldığına göre başı ve sonu eksik olan bu mensur
Oğuz Kağan Destanı Moğol döneminde, yani 13. asırda yazılmıştır. Başı ve sonu eksik bu karışık
dilli Oğuz Kağan Destanı’nda yer yer bazı manzum parçalar da vardır (Tekin 1997:102). Eser bu
bakımdan yarı manzum-yarı mensur özellik gösteren Dede Korkut Kitabı’ndaki hikâyelere
benzetilebilir. Bu itibarla, Dede Korkut Kitabı’ndaki destanî metinlerin ve Oğuz Kağan Destanı’nın
Türk destanları içinde aynı dairede değerlendirilmeleri, her iki destanın da biraz geç kalınarak, yazılı
devre bir hayli ilerledikten yani destan devri tamamlandıktan sonra, kaleme alınmaları (Oğuz Kağan
için yazıya geçirilmiş olsa bile elimize ulaşmadığını ayrıca belirtmeliyiz), şekil (yarı mensur-yarı
manzum olmaları) ve dil itibarıyla (karışık dilli metinler olmaları) benzerlik göstermeleri dolayısıyla
her iki destan “niteleyici”ler bakımından karşılaştırılmıştır. Ayrıca başta Manas Destanı olmak
üzere başlıca Türk destanlarının bazılarından, Orhon Yazıtları’ndan ve Divân-ı Lugâti’t-Türk’ten de
karşılaştırmamızla ilgili örnekler zikredilmiştir. Oğuz Kağan Destanı ile ilgili olarak ARAT Yayını
(Arat 1987), Dede Korkut Kitabı’ndaki destanî hikâyeler ile ilgili olarak da ERGİN Yayını (Ergin
1997) esas alınmıştır.
Bu çalışma 2 bölümden oluşmuştur: I. Bölümde Oğuz Kağan Destanı ve Dedem Korkut Kitabı’nda
geçen ortak motifler, millî-estetik unsurlar, eğlence ve güncel hayatla ilgili kavramlar karşılaştırmalı
olarak incelenmiş ve bazı niteleyiciler/nitelenmeler ayrıntılı olarak açıklanmıştır. II. Bölümde ise;
her iki destandaki renk yansımaları ve bunun doğal sonucu olarak Türk renk kültürünün zenginliği,
çeşitliliği, doğallığı ve sistematiği incelenmiştir. Bu bölümde ayrıca Oğuzlar ve düşmanlar (kâfirler)
için kullanılan nitelemeler karşılaştırılmış ve bu iki karşıtlık için kullanılan nitelemelerin de bir
sistematiği olduğu ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışmanın sonunda Dede Korkut Kitabı’ndaki
evrensel mesajlar, ulaşılan sonuçlar, karşılaştırmalı dizinler ve kaynakça yer almıştır

GİRİŞ
Destan kelimesi dilimize, Farsça’da “Efsane ve mesel ve hikâyet-i güzeştegân” anlamında kullanılan
“Dâstân” kelimesinden ses ve anlam değişikliğiyle girmiştir (Asım c. 1, s. 236). İlk defa ne zaman
kullanıldığını tespit etmek mümkün olmamakla birlikte İslamiyet’in kabulünden sonraki dönemde
dilimizde kullanılmaya başlandığını söyleyebiliriz (Yıldız 1995:3).
Destan nedir? sorusuna Prof. Dr. Emine Gürsoy-Naskali şöyle cevap vermektedir: “Türk
Edebiyatının şaheserlerinden biri olan Manas destanını parmakla göstermek ve ‘İşte destan budur ‘
diye cevap vermek gerekir. Bundan sonra Manas’ı tahlil etmek, hususiyetlerini sıralamak ve hangi
eserleri bu belirleyici hususiyetler çerçevesine dahil edebileceğimizi gözden geçirmek gerekir”
(Gürsoy-Naskali 1999:1). Prof. Dr. Emine Gürsoy-Naskali’ye göre destanları 3’e ayırmak
mümkündür: l. Kahramanlık destanları 2. Metafizik destanlar (Şamanizm kökenli destan, Tabiat
ötesi destanları, Eski destanlar ‘Kronolojik olması dolayısıyla’) 3. Yaratılış destanı (Gürsoy-Naskali
1999:6-7). Şükrü Elçin, destanı: “ Zaman ve mekân içinde toplumun iradesini ellerinde tutan
kahraman-bilge şahsiyetlerin menkabevî ve hakikî hayatları etrafında oluşmuş, uzun ve didaktik
eserlerdir” şeklinde tanımlamaktadır. Elçin, destanları bir boyun veya bir milletin hayatında tam
estetik hüviyet kazanmamış olan efsanelerden sonra nazım şeklinde ortaya çıkan en eski halk
edebiyatı ürünleri olarak değerlendirmektedir. N. Sami Banarlı’ya göre destan, “ Milletlerin din,
fazilet ve millî kahramanlık maceralarının manzum hikâyeleri”dir (Banarlı 1971:1). Fuad Köprülü,
destanın “Milletin maneviyatından, ruhundan, tarihî ve estetik varlığından kendi kendine doğmuş
ortak verimler olduğunu” söylemektedir (Köprülü 1981:41). F. Kadri Timurtaş, destanın “ Bir
milletin geçirdiği maceraları, yetiştirdiği kahramanları, tabiat, dünya ve toplum hadiseleri hakkında
düşüncelerini, bunlar karşısında aldığı durumları” anlattığını belirtmektedir (Timurtaş 1990:3).
Muharrem Ergin, Dede Korkut’u millî bir destan olarak ele almaktadır. Ve millî destanların
taşıdıkları 12 özelliği sıralamaktadır (Ergin 1999:5-8, bk. Notlar: 1.not). Yine Muharrem Ergin, “
Bütün hikâyeler tek bir kahraman üzerinde toplanmadığı ve zincirleme bir bütün teşkil etmediği için
Dede Korkut Kitabı’na bir epope gözü ile bakamayız” demektedir (Ergin 1997:29).
Bütün bu tanımların ve değerlendirmelerin ışığı altında şu belirlemeleri yapmak mümkündür

l. GÜRSOY-NASKALİ, kuvveti, cesareti, bilgiyi, beceriyi insanda mücessemleştiren Manas
gibi, Odyssea, Beowulf, Köroğlu gibi destanları; yani kahramanlık destanlarını asıl destanlar
olarak kabul etmektedir.
2. ELÇİN, destanları bir boy veya millete ait olmaları itibarıyla değerlendirmektedir.
3. BANARLI, KÖPRÜLÜ, TİMURTAŞ ve ERGİN de destanları millîlik vasfıyla ele almaktadır.
Ergin, millî destanların 12 vasfı olduğunu bildirmektedir (bk. Muharrem Ergin, Dede Korkut Kitabı,
Boğaziçi Yay., 20. baskı, İstanbul, 1999, s. 5-8; Notlar: 1. not).
A. Bican Ercilasun’un da haklı olarak belirttiği gibi; “Her boy bağımsız bir eser gibi tek başına ele
alınabilir; hem de 12 boy bir bütünlük içinde tek bir eser olarak kabul edilebilir” (Ercilasun 2001:1).

TÜRK DESTANLARI VE DEDE KORKUT
Fuad Köprülü’ye göre; Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşundan sonra yazıya geçirilen Kitab-ı
Dedem Korkud da Oğuz-nâme etrafında toplanmış tali menkıbelerdir (Köprülü 1981:43-44). Pertev
Naili Boratav da benzer bir görüşü dile getirmektedir: “ Dördüncü destan dairesini ‘Oğuz’
menkıbeleri oluşturur. Reşidüddin ve Ebü’1-gazi Bahadır Han’ın bahsettiği bu destana ait manzum
metin parçalarının bulunduğu müstakil eserler ele geçmiştir; ancak, bunlar Oğuz’un menkıbevî
tarihinin özetinden başka bir şey olmayan Dede Korkud hikâyeleri ile Yazıcıoğlu’nun Şeh-
nâmesi’nin başına koyduğu Türkçe metindir “ (Boratav 1939:71-87). Ali Öztürk, Dede Korkud
Destanları (Oğuz Boy Destanları)’nı Şamanist Devlet Erkinden Kaynaklanan Destanlar sınıfında
değerlendirmektedir (Öztürk 1986:184-185).

devamı Kaynak