Giriş

Kaynaklar bize insan dilindeki olumluluk ve olumsuzluk’a ilişkin hem yapısal hem deanlamsal görünümler üzerine bir takım çalışmalar yapıldığı ve çeşitli yönlerden incelenen konunun, genelde olumlu-olumsuz ve olumluluk-olumsuzluk karşıtlığına dayalı bir yaklaşımla ortaya konulduğu bilgisini vermektedir.1Ancak, birer dilbilgisiterimi olarak olumlu-olumsuz ve olumluluk-olumsuzluk karşıtlığının, özellikle metinsel anlamlandırma süreç’leri ve bütüncül bir bakış açısı’yla ele alınması gereken sözlü yada yazılı dil üretimleri söz konusu olduğunda, yetersiz bir kavram alanı oluşturduğu göze çarpmaktadır.“Bugün kullandığımız, Türkçeleşmiş, yerleşmiş ve genel kabul görmüş dil bilgisi terimlerine, uzun ve zahmetli bir dönemden sonra varılabilmiştir. Dilbilgisi terimleri, bugün büyük oranda Türkçeleşmiş ve yerleşmiş olmakla birlikte, hâlâdilbilgisiyle ilgili kavramların tanımlarında tam bir uzlaşmaya varabilmiş ve dilbilgisiyle ilgili her kavramı karşılayacak terim sayısına ulaşabilmiş değiliz.”

Dilbilgisi ve Dilbilim Terimi Olarak Olumlu-Olumluluk/Olumsuz-Olumsuzluk

Türkçe Sözlük’te (1998), olumlu sözlükbirimi madde başı olarak verilmiştir. Sözcüktürü olarak ‘sıfat’ kabul edilen olumlu sözcüğüyle birlikte ‘madde başı gönderme’2ve madde başı olarak olumlu bildirme eki, olumlu cümle/tümce, olumlu eylem/fiilkavramları, birer gramer terimi olarak sıralanmıştır. Bu terimlerden, olumlu bildirme ekiiçin, “Çoğu sürerlik anlamı, kesinlik veya kuvvetli ihtimal kavramları vermek içinyüklemin sonuna gelen durur kelimesinin ekleşmiş biçimi olan -dır, -dir eki.”; olumlutümce için olumlu cümle’ye gönderme yapılarak, “Yüklemi olumlu olan cümle.”;olumlu eylem içinse olumlu fiil’e gönderme yapılarak, “Bir işin, bir davranışın, bir oluşun olduğunu bildiren fiil.” tanımlamaları yapılmıştır. Bunlardan ayrı olarakolumluluk sözcüğü de TS (1998)’de madde başı olarak verilmiş, sözcük türü olarak isimolduğu belirtilip “Olumlu olma hâli.” şeklinde açıklanmıştır.Yine, TS (1998)’de olumlu’nun karşıtı olumsuz da madde başı alınmış, sözcük türü olarak sıfat kabul edilen olumsuz’un altında gramer terimi olarak yine ‘madde içigönderme’ ve madde başı olarak olumsuz cümle, olumsuz eylem/fiil, olumsuzluk eki, olumsuzluk kelimesi sıralanmıştır. Bunlardan olumsuz tümce için, olumsuz cümle’ye gönderme yapılarak, “Yüklemi olumsuzluk kavramı veren cümle.”; olumsuz fiil içinolumsuz eylem’e gönderme yapılarak, “Olumsuzluk kavramı veren fiil. Türkçede -ma, -me olumsuzluk eki, -maz, -mez olumsuzluk geniş zaman eki alan fiil.” tanımlamalarıverilmiştir. Aynı kavramla ilgili madde başı olarak, olumsuzluk eki, “Kökü fiil olan bir kelimeye olumsuzluk kavramı veren ek.”; olumsuzluk kelimesi ise, “Cümle içinde ard arda kullanılan iki veya daha çok özneyi, tümceyi, yüklemi, aralarında bazılarına olumsuzluk kavramı vererek birbirine bağlayan veya yüklemin olumsuz çekimini sağlayan değil kelimesi.” şeklinde açıklanmıştır. Yine, ayrı bir madde başında ‘olumsuzluk’un tür olarak isim olduğu belirtilerek, “Olumsuz olma niteliği veyadurumu, nefiy.” açıklaması yapılmıştır. Terim sözlüklerinde3ise, olumlu kavramıyla birlikte, olumlu bildirme eki, olumlucümle/tümce, olumlu eylem/fiil, olumluluk sıralanmış; öte yandan, olumsuz kavramıylabirlikte, olumsuz cümle/tümce, olumsuz eylem/fiil, olumsuzluk, olumsuzluk eki, olumsuzluk kelimesi terimlerinden söz edilmiştir.İncelediğimiz bu terim sözlüklerinde, birbirlerine karşıt olan söz konusu bu terimler için, genel olarak, benzer tanımlamalara gidildiği görülmüştür. Örneğin, Vardar (1998:158), olumluluk (affirmation) için: “...tümcenin yükleminin anlattığı oluşu doğru,olanaklı, olası, zorunlu olarak gösteren ulam.”; olumlu cümle/tümce (affermative sentence) için: “Olumluluk içeren tümce.” açıklamalarını yapmıştır. Yine, Vardar(1998:158), olumluluk teriminin karşıtı olarak olumsuzluk (negation) terimini vermiş, bu terimin karşıladığı kavram içinse, “Tümcenin içerdiği yüklemin anlattığı oluşu yadsımayoluyla gerçekleştiren ulam. ...Türkçede eyleme olumsuzluk kavramı -me (-ma) ekiyle katılır.” açıklamasını yapmış; olumsuzluk öğesi’ni ise, “Olumsuzluk kavramı taşıyanbiçimbirim. Türkçede eyleme ilişkin olumsuzluk öğesi -me (-ma) ekidir ve eylem kökya da gövdesiyle zaman ve kip ekleri arasında yer alır.” şeklinde tanımlamıştır. Ayrıca, konuyla ilgili olarak, Hengirmen (1999:286,287), Türkçede ve pek çok dilde cümlelerin olumlu olması, olumsuzluk öğeleri’nin kullanılmaması ile kendiliğinden sağlanır yargısını dile getirmiştir. Diğer taraftan, aynı terim sözlüklerinde, TS (1998)’de olduğu gibi, birtakım örneklemelere gidilerek olumluluk ve olumsuzluk’un -biçimce ve anlamca olumlu olan dilsel yapıları bir kenara bırakırsak- olumsuzluk öğeleri (+sIz/+sUz; -mAdAn; -mA-; değil vb.)’nin söylemde kullanılıp kullanılmamasına bağlı olarak ortaya çıktığı ifade edilmiş, bunlardan değil öğesi için “olumsuzluk koşacı” kavramlaştırması yapılırken,diğerleri “biçimbirim”4olarak değerlendirilmiştir. Gerek TS (1998)’de gerek terim sözlüklerinde gerekse de dilbilgisi kaynaklarında5bütün bu tanım ve kavramlaştırmaların yanında ‘olumlama’ ya da‘olumsuzlama’ya birer dilbilgisi terimi olarak rastlanılmamıştır..

1. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimi Olarak Olumlama ve Olumsuzlama

Dil çalışmalarında, bugün biçim kadar işlevi de göz önünde bulunduran yaklaşımlarhakimdir. Bu yeni yaklaşımlar yöntem olarak dilsel üretimlere dönük bütüncül bakış açısını da beraberinde getirmektedir. Bugün, tümceyi sadece dilin bir birimi, biçimsel bir kuruluş olarak görmek, dilitümceye indirmek eksik bir görüş ve inceleme yöntemi olmaktadır. Çünkü bir tümce, içinde yer aldığı metne, konuşanla dinleyen (ya da yazanla okuyan) arasında ilişkilere, içinde bulunulan duruma, iletişimde bulunulan kimselerin karşılıklı olarak sahipoldukları ruhsal niteliklere ve onların niyetlerine göre değişik anlamlaryansıtabilmektedir (Aksan,1999:140). Dilbilimin ana ilkelerinden biri, dil birimlerinin tek başlarına varlıkları, işlemkabiliyetleri olmayıp birbirlerine bağlı parçalardan kurulu bir ağ, bir şebeke içindedeğerlendirilmeleridir. Bu bağlar, çoğunlukla, dilde biçim ile işlev arasındaki anlamlamalardır. Dilin temel işlevi olarak kabul edilen bildirişim, bu iki düzlemdeyapılan anlamlamalarla gerçekleşir. Bu noktada, anlambilimin (semantik) görevi, birbirlerine bağlı olan anlam alanlarını ortaya koymaktır (Bayrav,1998:125). Günümüz dil incelemelerinde, ‘dil’in kullanım olduğu görüşü ağırlık kazanmıştır. Bir sözcük ancak uygun bağlamda kullanıldığı zaman anlamlıdır. Başka birdeyişle dil, ancak kullanımda kimi işlevler yüklenir (Kılıç,2002:31). Bu işlevlerin temeliise bildirişime dayanmaktadır. Öte yandan bildirişim, kaynağını dildeki anlamlıöğelerden alır ve bu bir süreç içerisinde gerçekleşir. Belirli bir bildirişim bağlamında birya da birden çok kişinin sözlü ya da yazılı olarak ürettiği bir dil dizgesi olan metin,bildirişim değeri taşıyan, devingen bir bütündür. Kısaca metin, başı ve sonu ile kapalıbir yapı oluşturan dilsel göstergelerin art arda geldiği anlamlı yapı olarak tanımlanabilir. Her metin, anlam bütünlüğü oluşturan metin parçacıklarının, tümce ve tümcedeğerindeki birliklerin toplamıdır (Günay,2001:34). Bu yönüyle bakıldığında metinüretimi ve tüketimi (okur etkinliği) bir süreç ifadesini de beraberinde ortaya koyar. Bildirişim sürecinde olumluluk ve olumsuzluk, söylem düzlemine sadece biçimbirim veya sözlükbirimlerin söylemdeki değerleriyle ortaya çıkmaz. Yapı olarakolumsuzluk biçimbirimi ulanmış bir sözcükten beklenen, onun söyleme olumsuzluk yüklemesidir. Ancak bazı kullanımlarda bu beklenti gerçekleşmeyebilir. Yine, yapıolarak olumsuzluk biçimbirimi ulanmamış bir sözlükbirimden de beklenen onun söyleme olumluluk yüklemesidir. Bu beklentinin de bazı durumlarda gerçekleşmediği görülür. “Dil, doğası gereği, çeşitli iletişim bağlamları içinde kullanılmaktadır.Bağlamın çok yönlü bir bütünlük sergilemesi, dil çözümlemesinde yapıyıbelirginleştiren pek çok çevresel etmenin de göz önünde tutulmasını gereklikılmaktadır. Dil kullanıcılarının (alıcı ya da verici durumunda) bireysel özellikleri, birbirlerine karşı tutumları, ön yaşantıları, fiziksel ve duygusal çevre ile etkileşimleri, niyetleri vb. çözümlemede dikkate alınması gereken sorgulama noktalarınıoluşturmaktadır...” (Uzun,1995:17). Metinsel üretimlerde biçim’den beklenen anlamın ortaya çıkmasında ya da çıkmamasında söz konusu bu sorgulama noktalarının belirleyici rolü vardır.Birer dilbilgisi terimi olarak düşünülen olumlama ve olumsuzluma, sözlükbirimsel çağrışım alanı olarak bir duruma değil bir süreç’in anlamlandırılmasına yöneliktir. Diğer bir deyişle, durumun gerçekleşme işlemini karşılar. “Terim ve kavrambiçimlerini örnek aldığımız Fransızca’da ènoncè ve ènonciation arasındaki kavramilişkisiyle bağlılaşan, yani onlarla biçimsel bağıntı koşutluğu sunan sens (anlam) ve signification (anlamlama) sözcüklerinin de durumu aynıdır. Burada sens yeni oluşmuşbir durumu, signification da onun oluş sürecini belirtir.” (Yalçın,2002:17). Gerçekte bu dil mantığının bize sunduğu bir durumdur. Genel olarak, buna benzer terimtüretimlerinde üç aşama karşımıza çıkmaktadır. Bunlardan birincisi, durağan olan vekendisinden terim türetilen nesne (diğer bir adlandırmayla sözcük kökü); ikincisi, ondan türetilebilen ve biçimsel nitelik çağrıştıran durum; üçüncüsü ise, bu niteliğin oluşumaşamasını belirten süreç’tir. Söz konusu süreç ifadesinin ortaya çıkmasında +lA-biçimbiriminin doğrudan isimlere gelerek onlardan “olmak, hâline gelmek” anlamındafiiller türeten işlevi7ile -mA+’nin fiillerden iş isimleri yapma işlevini8biçimbirimsel birözellik olarak belirtmeliyiz. Bu açıdan bakıldığında söz konusu terimler için, olumlu-olumluluk-olumlama; olumsuz-olumsuzluk-olumsuzlama gibi bir dizilim yapılabilir. Aynı durum söz-sözce-sözcelem/sözceleme; imge-imgelem-imgeleme gibi terimtüretmelerinde de görülebilmektedir.9Metnin süreç olma özelliği ve bağlama dönük bir düzenlemeye dayanması ilemetnin bütünsel ve birimsel olarak anlamlandırılmasında olumlama ve olumsuzlama’nın sahip olduğu süreç ifadesi, bu iki terimi kavram karşılayıcı olarak kullanılma zorunluluğunu doğurur. Dilde olumlama ve olumsuzlama, bağlam duyarlı olarak biçimbirimler,sözlükbirimler ve sözdizimsel yapıları da içinde barındıran metinsel ölçütlerle gerçekleşebilmektedir.

1.1. Biçimbirimlerle Olumlama ve Olumsuzlama Olumsuzluk biçimbirimleri, olumsuz sözlükbirimsel anlama sahip yapılara ulandıklarında bu yapıları olumlarken; olumlu sözlükbirimsel anlama sahip sözlükbirimlere ulandıklarında ise bu yapıları olumsuzlar (anla-ma-, unut-ma-’ta olduğu gibi.). Bu ilişkisellik, sadece sözlükbirimlerin olumsuz ya da olumlu anlamlarına göre değil; aynı zamanda, bağlam duyarlı olarak, söylemin sözlükbirime yüklediği olumsuzluk ya da olumluluğa bağlıdır. Biz, bu durumu olumlama ve olumsuzlamanın söylemde gerçekleştiği her aşamada görebilmekteyiz. Diğer taraftan, söylemde sadece ana yargıların değil yan yargıların da, sözdizimsel yapılara bağlı olarak, bu anlamsal süreçte yerlerini aldıkları görülür. Aşağıda yer alan metin parçalarından ilki biçimbirimlerle yapılan olumlama; ikincisi ise olumsuzlamaya örnektir: /-mA-/:“Yalnız aşkı vardır aşkı olanın / Ve kaybetmek daha güç bulamamaktan / Sen yüzüne sürgün olduğum kadın / Kardeşim olan gözlerini unutmadım” (CS/SS:48).“Bu kütle, lehinde ve aleyhinde söylenilen sözlere kulak asmadığı için onu biteviye sanattan anlamamakla itham etmek moda olmuştur.” (BRE/KY:34-35). /-mAdAn/:
“Bu meyhanede namuslu insanlar bile hırsızlarla yankesicilerin vakalarınıtiksinmeden, ürpermeden dinlerlerdi.” (SF/1:170). “Deminden beri konuşmalarımızı anlamadan dinleyen Jimmy, L'amour kelimesini duyunca kızın esmer kolunu okşadı: -Qui mon amour, diye tasdik etti.” (HT/KSA:90)./-mAksIzIn/:“Kadınla adam, kulaklarına biri bir şeyler fısıldamış gibi duruyorlar,birbirlerinden büsbütün kopmaksızın, küçük küçük soluklanarak dinliyorlar. Fısıltılarsürüyor: Devam, devam. Yakın, değişleri, dokunuşları bize unutturan her yıl, her ay,her gün ve her şeye karşı devam.” (AA/RÜ:72). “Esrarlı bir cazibeye kapılmış veya sadece hipnotize edilmiş bir insan gibi nereye gittiğini söylemeksizin tribünün basamaklarından aşağıya inmeye başladı ve meydanın etrafında birikmiş kalabalığı yararak sporcular kümesine yaklaştı.”(YKK/A:214)./-mAz-/ sıfatfiil biçimbirimi:“Hülyaları besleyen, büyüten bu esrarlı sesler bizi derhal hakikatin üstünde açılan sanatın kutsî âlemine götürür. Hükmünü burada ölmez bir zaman içinde kurar.”(AŞH/BM 119). “Ve içtiği rakı kadar bembeyaz Şahap Sıtkı ki / Metin Altıok'a devredipmasadaki yerini / İnanılmaz biçimde bu kentten gittiydi.” (CS/SS:168). /-mAktAnsA/:“Hiçbir iş tutmayan ve boşta gezen bu evlatlığa yüz suyu dökmektense, aslan gibi bir damat bulup köşeye kurulmak herhalde çok daha akıllı işiydi.” (111 :SA-KY).“… Oysa yazarın asıl başarısı, baştan sona (belgelerle de destekleyerek) biryaşamın dökümünü yapmaktansa, o yaşamın yoğun bölgelerini bitiştirerek bir ölümü anlatmayı seçmesinden doğuyordu.” (EB/YU:230). /+sIz,+sUz/:“Dördüncü Ordu'nun esas düşüncesi şu idi: Zararlı Ermeni külliyetlerini,zararsız Ermeni cüz'iyetleri haline getirmek!” (FRA/ZD:75). “Bekirle rüşvet alaraktan bizi verimsiz, ağaçsız, hem de hendeksiz, susuz, hem de rezil yerlere soktuğunu haber veren, keşfeden, beş yıldır dili döndüğünce bizim akılsız kafamızı uyarmağa çalışan, gayret eden Uzunca Ali’dir.” (YK/OD:27). /mI, mU/soru biçimbirimi: 10Soru biçimbirimi ‘mI/mU’ kullanıldığı söyleme, ana işlevleri olan soru ifadesininyanı sıra olumlama ya da olumsuzlama görünümleriyle de katılırlar. Bu görünümler, soru biçimbiriminin özel kullanımları olarak karşımıza çıkar. Çoğunlukla sözde soruanlamı taşıyan soru söylemlerinde görülen bu anlam özelliği, kısmen gerçek soru ifadesi taşıyan söylemlerde de görülebilmektedir. Bunlar genellikle söylemi daha çarpıcı hâlegetirmek amacıyla devriklemeler biçiminde de karşımıza çıkabilen kullanımlardır. Burada belirtmemiz gereken bir başka durum ise, soru söyleminde yer alan sözlükbirimin, diğer söylem biçimlerinde olduğu gibi, sözlükbirimsel anlamının göz ardı edilmemesi gerektiğidir. Genel bir çerçeve çizecek olursak, olumlama ve olumsuzlama, gerek vurgu gerekse de çeşitli anlam ilişkileriyle gerçek ve sözde soru söylemleriyle sağlanır: ‘olumsuz isimfiil+mI/mU’ [“Onların aralarında kıskançlık ve rekabet yok mudur? Olmazolur mu, hem de nasıl!” (HT/M:9).], [“Papaz Efendinin bile ölümüne neden olan ah o insanoğlu: Bilmez miyim hepsi kalleş, budala, hırsız, yalancı?” (DH/SS:225).] yapılı soru söylemleri, olumlama; ‘olumlu isimfiil+mI/mU’ [Kimbilir belki bu poyrazın sertliği ve kapalı gökyüzü,onun rengini uçurmuştu. Yoksa, solacak insan mıydı? (SF/S-S:35).], [Bandırmalıların erliğinegüvenmesem, böyle karışık bir sırada Kolordu Komutanlığını hiç üstüme alır mıydım?” (KT/YS:230).] yapılı soru söylemlerinde ise, olumsuzlama görünümüyle karşımıza çıkar. Diğer taraftan, soru biçimbirimleri, ‘çekimli fiil+değil+mI/mU’ [“Keşke karıyıgetirseydi. Getirmemişti de sanki bir yere mi gitmişti? Halbuki şöyle bir Beyoğlu’na kadaruzanmalı değil miydi bu akşam?” (SF/AVY-AŞ:56).]ya da ‘isim+değil+mI/mU’ [Kart karıhep o alaycı, küçümseyen bakışıyle: ‘—Benimki gibi olamaz ki!’ ‘—Niye olamazmış?’ ‘—Benimkini Nedim Ağa hediye etti!’ ‘—Etsin; Hepsi bir değil mi?’ (OK-KT:87).] yapılı soru söylemleri olumlamayı ya da olumsuzlamayı bağlam duyarlı olarak pekiştirmegörünümleriyle söylemdeki yerlerini alırlar.

konunun devamı Kaynak PDF