Dil-Zaman
Dillerin ne zaman ortaya çıktığını bilemiyoruz. Bunu ölçecek gücümüz ve bilgimiz yoktur. Dil insann varlığı ile birlikte var olmuş ve insanla birlikte varlığını sürdürmektedir.
Dil, olmuş, bitmiş, sona ermiş, son şeklini almış, belli bir kalıba dökülmüş ve donmuş bir varlık değildir. O, kuralları içinde, başlangıçtan beri kesintisiz bir şekilde devam etmiş, bu devamlılık içinde, kendisini yenileyerek bazı değişikliklere uğramıştır.
Dilde durmak bilmeyen bir hareketlilik vardır. Bu hareketlilik sayesinde dil, toplum ihtiyaçlarına göre kendini daima yenilemiş ve değiştirmiştir. Bunu da kendi kurallarına uygun şekilde yapmıştır. Dışarıdan gelen zorlamaları hiç kabul etmemiş, bünyesine zorla sokulan unsurları da bu hareketlilik sayesinde kolaylıkla atabilme ve değiştirme kabiliyetini her zaman göstermiş veya onlan yapısına uydurmuştur.
Dil, toplum hayatı ile birlikte yürür. Toplumdaki değişmeler dile de yansır. Bunun için dilin kelime varlığı son şeklini almış, tamamlanmış, altına çizgi çekilmiş bir sayıda değildir. Dil, yeni nesne ve kavramlara kendi imkânları ile yeni karşılıklar bulur.
Dil, durmadan yeni kelimeler üretir. Ancak Sümerce, Hititçe, Toharca gibi ölü dillerin söz varlığı değişmez, yazılı metinlerde ne varsa hepsi o kadardır.
Dil, anlatıma alacağı varlık, duygu ve düşünceleri ifade edecek kelimeleri kendi imkânları ile bulamayınca başka dillerden kelime alır. Ancak bunları kendi mantık ve ses yapısına göre değiştirir, millîleştirir.
Dil, bizim onu öğrenebilme hızımızdan daha hızlı değişmez. Değişecek olsa ne konuşabilir, ne yazabilir ne de toplumla geniş ölçüde rahatlıkla anlaşabiliriz. Dilin hızlı ve zorunlu değiştirilmesi toplumda sarsıntılar, kopukluklar meydana getirir.
Dil bir vasıtadır, insanlar kelimelere değil, kelime ile tanıtılan veya sunulan varlıklara, eşyalara, insanlara bakar, kelimelerle anlatılan duygularn dünyasına girer. Herkesin bildiği, günlük hayatta yoğun olarak kullanılan kelimeler insan zihninde canlandırma mekanizmasını daha çabuk harekete getirir. Bunun için büyük yazarlar, yeni kelimeler türetmekten veya çok yaygınlaşmamış yabancı kelimeleri kullanmaktan hoşlanmazlar. Herkesin bildiği, kullandığı kelimelerle yeni dünyalar kurarlar.
Kelimelerin dilden düşmesi toplum içindeki kullanma yoğunluğuna bağlıdır. Bir kelime, yoğun olarak kullanılıyorsa o dildeki varlığın devam ettirir. Ancak çok az kullanılan kelimeler zaman içinde dilden düşer. Bu yönde dile baskı yapmak, yoğun olarak kullanılan kelimeleri zorla dilden atmaya kalkışmak veya değiştirmek sosyal rahatsızlıklara, kültür parçalanmalarına yol açar.

Dil ve İnsan
insan tek başına yaşayamaz, varlığını ve neslini devam ettirebilmek için başka insanlarla birlikte yaşamak zorundadır. Bunun için insanlar, başlangıçtan beri topluluklar hâlinde yaşarlar. Dil, insanların topluluk hâlinde yaşayışı ile yakından ilgilidir, İnsanların birbiri ile yürüttüğü her ilgi ve ilişkide dil vardır. Toplum düzeni dil araclığı ile kurulur, İnsanların diğer insanlarla en önemli anlaşma aracı dildir.
Konfiçyus'a sormuşlar: Bir memleketi idare etmek durumunda olsaydınız ilk önce ne yapardınız?
Konfiçyus şöyle cevap vermiş:
Dili düzenlerdim...Dil düzgün olmazsa söylenilen söz demek istenilen değildir, söylenilen söz demek istenilen değilse, yapılması gereken yapılmaz; gereken yapılmazsa ahlak ve sanat yozlaşır, ahlak ve sanat yozlaşırsa adalet yolunu şaşırır; adalet yolunu şaşırrsa insanlar güçsüzlük ve şaşkınlık içinde aylak olurlar. Onun için söylenilen sözü doğru söylemeli..Bu her şeyden mühimdir.
insan, dili doğuştan getirmez. Ancak o, dil öğrenme kabiliyeti ile bir dil ortamında doğar. Bu ortamda dili hazır bulur, insanın yapısında dil öğrenme yeteneği vardır.Öğrendiği dil ile ve o dili kullanma derecesi ile üstünlük kazanır.
insan dil ile öğrenir, konuşur, yazar, öğrenir, eğitim görür, öğretir, etkilenir, etki eder, dil ile bir ömür geçirir, geriye dil bilgileri bırakarak ölür, dil ise devam eder. Bireyin ölümlü oluşu karşısında dil süreklidir denebilir. Dilin gücü yanında bireyin gücü zayıftır. Hiçbir insan kendisinden önce yaşamış ve ölmüş bir insanla konuşamaz. Ama dil, insan kimlerle yan yana getirmez! İstediğimiz zaman bizi Oğuz Kağanla, Dede Korkut'la, Yunus Emre ile, Fuzûlî ve Nedim'le, Yahya Kemal ile, Orhan Veli, Cahit Sıtkı ile yan yana getirir.
Dil, her neslin duygularını içinden geçmiş ve bize süzülerek gelmiştir.
insan, varlık karşısındaki gücünü dilden alır. Varlığa söz geçirirken dile dayanır.
insan, kâinattaki varlıkları adlandırarak birbirinden ayırır. Adlandırma yolu ile onlar bir başka mekânda canlandırır. Nesneler adları ile hayatımıza girer. Su, ona "su" deyince su olur. Suya "taş" dersek yanılırız ve suyu anlatamayız. Aynı varlıkları aynı kelimelerle karşılamak için toplum âdeta bilinmeyen bir zamanda ortak bir karar almıştır. Sanki bütün Türkler, küçük ses farklılıkları ile taşa "taş", kuşa "kuş", geceye "gece", güzele "güzel" demek için söz birliği etmişlerdir. Bu bütün milletler için böyledir.
Bu durum sadece varlıkları adlandırma ile sınırlı değildir. Kelimeleri, belli eklerle birbirine bağlama ve onlar anlamlı dizeler hâline getirmede bu gizli anlaşma vardır. Her dilin dünyayı, varlıkları yorum-layış ve adlandırılış şekli varlıkları seslendirmesi ayrı ayrıdır. Dilin dünyayı yorumlayışı o dili konuşanların dünyayı yorumlamasıdır. Milletin duyma, düşünme biçimi, nesneleri kavrayış şeklini gösterir. Türkler, bir akarsuyun yüksekçe bir yerde köpürerek dökülüp aktığı yere "çağlayan", suyun bu akış sırasındaki hareketine de "çağlamak" demiştir. Aynı durum için Fransızlar, "chute d'eau" derler, italyanların kullandığı "cascata", Latince'deki "cado-cadede"-düşınek fiilinden yapılmıştır. Almancadaki "wasserfall" hep Latinceden gelir.
Görülüyor ki Türkler yüksekten suyun çıkardığı sesi duymuş, sese dikkat etmiş ve bu tabiat olayın, duyduğunu sese bağlı olarak adlandırmıştır. Fransızlar, ingilizler, Almanlar ve italyanlar ise ayn tabiat olayın, gördüklerine, daha doğrusu Latinlerin gördüğü şekle göre adlandırmışlardır
Bu iki davranış arasında tabiatı algılama ve yorumlama açısından büyük fark vardır.

Dil-Millet
Her milletin bir dil bilinci vardır.Buna bağlı olarak milletler, dillerini ayrı ayrı ses özellikleri taşıyan yapılar olarak ortaya koymuşlardır.
Milletin ortak özellikleri dile yansır; dili de bunlar belirler.
Burada şu soru akla gelir: Dil mi öncedir, millet mi? Dil mi milleti belirler, millet mi dili? Bu sorunun cevabı açık olarak verilmiş değildir. Ancak tarih sahnesinden silinmiş milletleri dilleri ile tanıyoruz. Sümerler, Etiler, Hititler gibi. Buna göre, bir milleti yaşatan onu geçmişten geleceğe taşıyan dilidir diyebiliriz.
Dilin millet hayatı üzerindeki yeri üzerine Yahya Kemal şunları söylüyor:
"Lisan bahsi açıldıkça: 'Hâlâ mı o bahis?' diyerek bezginlik gösterenler bana acınmaya layık, gözlerini gaflet bürümüş en zavallı kayıtsızlar gibi görünüyorlar. Vatan bahsi açıldığı bir yer de: 'Hâlâ mı o bahis?' diyecek bir Türk, menfur bir kayıtsızlık göstermiş sayılır. Bu telakki, lisan bahsine olan kayıtsızlığa karşı bu derece varittir. Vatan fikri bizde daima vardı; fakat Namık Kemal'in, bu fikri kalbimizde yeni bir nefesle uyandırdığı günden beri daha uyanığız. Onun vatan fikrini uyandırdığı gibi, bir diğer Türk şairi çıkıp da lisan fikrinin kutsiliğini uyandırsaydı, bize öğretseydi ki, bize ezelden ebede kadar bir millet hâlinde koruyan, birbirimize bağlayan bu Türkçedir, bu bağ öyle metin bir bağdır ki vatanın hudutları koptuğu zaman bile kopmaz, hudutlar aşırı yine bizi birbirimize bağlı tutar, Türkçenin çekilmediği yerler vatandır, ancak çekildiği yerler vatanlıktan çıkar, vatanın kendi gövde ve ruhu Türkçedir. Bu bağ milyonlarca Türk'ü birbirinden bugün ayırmıyor, fakat dimağdan dimağa, kalpten kalbe, geçmiş bir teldir ki, yarın Türk edebiyatının ateşin, feyyez, ceyyit bir devresi açılırsa millî ruhu, bir elektrik seyyalesi gibi bütün o dimağlar ve kalplerden geçirerek bu dağınık kitleyi yekpare bir hâlde ayağa kaldırır"
Bir milletin dili o milletin dünya görüşünden ayrı düşünülemez. Milletlerin dünya görüşleri dillerinin gelişmesini belirler, onları yoğurur, şekillendirir, onlara bu dünya görüşünü temsil eden her düşünceyi kolayca dile getirebilecek özellikler kazandırır. Bu özellikler o milletin ortak mantığı ile ilgilidir.
Dili millet işler. Milletin şairleri, yazarlar, düşünürleri geliştirir, güzelleştirir. Hiçbir millet bir başka milletin dilini kendi ruhuna göre canlandıramaz ve zenginleştiremez. Milletlerin dünya görüşleri dillerinde saklıdır. Bir dilin kelimeleri bize o dili kullanan milletlerin ortak bilincini verir.

Dil-Kelime
Kelimeler, nesnelere nesneler kelimelere bağlıdır. Biri duyulur veya görülürse diğeri hatırlanır. Kelimeler varlıkların göstergeleridir. Ancak göstergeler tek bir varlığı karşılamalıdır. Kelimelerin ise birden çok anlamı olabilir. "Ağaç" dendiği zaman herkesin zihninde, en çok gördüğü tanıdığı "ağaç" şekli canlanır. Yani "ağaç" kelimesi, her duyanda ayr bir şekil uyandırır. Fakat "çınar" dediğimizde, zihinde "çınar" özellikleri canlanır ve çınarı tanıyan herkesin zihninde hemen hemen aynı şekil uyanır. Biz kâinatı duyu organlarımızla tanır, dil ile anlatırız. Varlık "nesne" ne ise dil içinde nesneyi karşılayan kelime odur.

Dil-Kavram
insan gördüğü, duyduğu ve düşündüğü şeyleri birtakım kelimelerle karşılar. Kelimelerin varlıkla ayrılmaz birliği vardır. Ancak kavranılan karşılayan kelimelerle nesneleri karşılayan kelimeler farklıdır. "Ağaç" deyince çeşitli ağaç şekilleri zihinde canlanabilir. Ama "hürriyet" denince, zihinde ancak bu kavramın ifade ettiği anlam uyanır. Hürriyet hakkında bilgi birikimi olmayanlar için bu kelime bir anlam ifade etmez, iyilik, güzellik, ahlak, demokrasi vb. bir bilgi birikimini gerektiren, özel okuma ve düşünme sonucu zihinde çağrışımlar uyandıracak kavramlarn isimleridir. "Hürriyet" kelimesini duyanın zihninde uyanacak bir bilgi birikimi yoksa bu kelime o kişi için bir anlam ifade etmez. "Hürriyetin yerine başka bir kelime koyarsanız yine aynı şey olur. "Hürriyet" kelimesi "hürriyet" kavramı etrafında düşünülmüş, belli bir birikim kazanmış insanların zihninde çağrışımlar yapar. Bu bilgi ve birikimi de ancak "hürriyet" kelimesi uyandırır. Bütün bu kavram etrafındaki birikimin uyarıcısı bu kelimedir. Onun yerine başka bir kelime koyarsanız hürriyeti tehlikeye düşürürsünüz. Bu açıdan kavramları karşılayan kelimeleri değiştirmemek gerekir. Aksi durum, toplumda kargaşa ve yanlış anlaşılmalara yol açar. Kavramlarla düşünmek bir ilim işidir, İlim dili için kavramlar önemlidir.

Dil-Düşünce
Dil insanın, bütün kabiliyetlerinin bir çerçevesidir. En soyut düşünce, en karmaşık duygu, en derin ve köklü inanç dil ile ortaya konur. Dil düşünceyi gerçekleştiren varlıktır. Düşünce dile dayanır. Düşünce dile dayanır. Düşünce varlık ve kavramlar arasında bağlantıları kurmaktır. Konu için gerekli olanı almak, seçmeler, ayıklamalar, sıralamalar yapmak, gereksizi atmaktır. Bir nevi soyutlamadır. Bu soyutlama da varlıkların ve kavramların göstergeleri olan kelimelerle yapılır. Düşünceler ancak kelimelerle varlık kazanabilir, ortaya konulabilir.
Dil olmadan düşünce olmaz. Dilsiz her zihin karanlık kuyu gibidir. Düşünceyi uyandıran, aydınlatan, geliştiren dildir, dilin kelimeleridir. Boş beyinle düşünülmez. Düşünebilmek için düşünceleri zihinde uyandıracak kelimelerin bilinmesi ve bulunması gerekir. Kelimelerle düşünürüz, İnsan ne kadar çok kelime bilir ve onları kullanma alışkanlığı kazanırsa düşünce ve duygu dünyası da o kadar geniş olur.
Dilin dışında düşünce yoktur. Sessiz durmak, eğer kelimeleri zihinde uyandırmıyorsa ve zihnimizde kelimelerle yeni bir dünya kurulmuyorsa o düşünce değil, boşluğa, karanlığa bakmaktır.
Dil ile düşünce karşılıklı olarak birbirini etkiler. Dil düşüncenin bir aracı durumundadır. Fakat o sadece bir araç olarak kalmaz. Düşünce içinde kendini geliştirir. Düşüncede, dilin işaretler sistemi ile kendini ifade gücü kazanır, düşünülenler arasında bağ kurar, üşünülenleri bir sıra , hatta sistem hâline getirir. Dil düşünceyi, düşünce dili yoğurur. Dil bize hem tabiatın bütün güzelliklerini ve zenginliklerini açar hem de ruh dünyasının sırlarını aydınlatır. Dil sadece varlıkları ve düşünceleri ifade ile kalmaz, bunların ortaya konmasını ve öğrenilmesini sağlar.

Dil-Akıl
Dil bilimi üzerinde çalışanların bazıları dili aklın aynası olarak gösterirler. Onlara göre dil akıldır. Dil olmasaydı akıl da olmazdı. Dil aklı ifade etmenin bir aracıdır. Aklı dil ortaya koyar. Bu şekilde varlığı da ortaya koymuş olur.
Bunun tersini, yani dilin akılla şekillendiğini ileri sürenler de vardır. Her iki görüşte de dil akılla ilgili olarak değerlendirilir.

Dil-Yazı
Yazı, dilin seslerinin belli işaretlerle ifadesidir. Dil, yazı ile kalıcı olur. Dil ve yazı, birbirinden ayr iki gösterge sistemidir. Dil, yazıdan çok eskidir ve yaygındır. Bütün bilinen yazı sistemleri dilin ses birimleri üzerine kurulmuştur. Yazının aranıp bulunması dili göstermek ve kalıcı kılmak içindir. Ancak onun kalıcılığı mumya gibi bir sarma ve saklama şeklinde değildir. Onun kalıcılığı, insan ruhunu uyandıran, besleyen, geliştiren, zenginleştiren ve ileriye yönelten bir saklamadır. Yazının içinde devamlı bir hareketlilik vardır. Bu hareketlilik, yazının kendisinde değil, ifadelendirdiği dildedir. Yazı bu hareketliliği başka zamanlara ve başkalarına aktarmanın aracıdır. Dil, yazı ile düşünceyi insan ruhuna açar. Dil, asık kalıcı varlık olarak yazıda kendini gösterir. Yazı, hem dili hem de toplumun, dil ile ifadesini bulmuş bütün maddi ve manevi kültür değerlerini saklayarak geçmişten geleceğe taşır.

Dil-Kültür
Kültürün bir tanımı da "bir milletin tarih boyunca ortaya koyduğu eserlerin hepsi"dir.
Dil, milletin dokusunu oluşturan ve zaman içinde gelişerek devam eden kültür unsurlarından ayrı değildir. Hatta kültürün temel varlığıdır. Yukarıdaki kültür tanımına giden her şey, zaman içinde işlenir, değişir, güzelleşir. Dil tarihi ile kültür tarihi birlikte değişir. Bütün bu gelişme ve değişmeler dille anlatılır. Kültür varlıklarının bu şekilde dil ile anlatılması, onların nesilden nesile geçmesini ve milletin ortak bir kültür etrafında birleşmesini ve şekillenmesini sağlar. Ortak kültür ise millete sağlam ve kuvvetli bir bünye kazandırır. Bu bünyeyi ayakta tutan dildir. Dil, her neslin duygu ve düşüncelerinin içinden geçmiş ve bize öyle gelmiştir. Dil bizi bir kültürün sahibi yapar.
Dil sürekli akan, geçtiği zaman ve coğrafyanın özelliklerini bünyesine alıp bugüne ve geleceğe taşıyan bir nehir gibidir. Bu yönü ile o milleti ve onun ortaya koyduğu kültürü korur ve devam ettirir.


» Nüve Forum » akademik » Fen Edebiyat Fakültesi » Türk Dili Ve Edebiyatı