GİRİŞ
Divan edebiyatı ve İslam, ortak şark medeniyetlerinin tefekkür ve kültürel birikimlerini yüzyılların imbiğinden sü­zerek tecessüm ettirmiştir. Hatta felsefî anlayışların ve modern bilimsel tespitle­rin izlerini de bu edebiyatın metinlerin­de gözlemlememiz mümkündür. Kısacası Divan edebiyatı insan ve insanlık adına ortaya konan ve geliştirilen değerlerin hazinesi hükmündedir. Bütün mesele bu hazineye giden yolları öğrenmek ve bu hazinenin kapılarını açacak anahtarları bulmakta yatmaktadır. Divan edebiyatı­nın bu kültürel ve inançsal alt yapısı ve arka planını anlayıp çözmeden bu metin­lere nüfuz etmek oldukça zor olacaktır.
Özde bütün insanlığın bilinçaltın­da müşterek veya birbirinin çok benzeri olan çağrışımlar ve algılamaların olduğu bir gerçektir. En küçük din veya kültür­lerden en cihanşümul inanç ve felsefele­re kadar insanlığın buluştuğu ortak ve benzer paydaların varlığı bilinmektedir. Bunların sonradan gerçekleşen bir ta­kım kültürel etkileşimden öte insanlığın evrensel benliğinin dışavurumları oldu­ğu söylenmektedir. Nihayetinde Divan edebiyatında rastladığımız Yaratıcı, var-lık-yokluk, varoluş, eşyanın mahiyeti, insan, insanın dönüşümü, kozmik insan vb. hususlar İran, Arap, Hint, Uzak-doğu ve Batı metinlerinde de benzer yapıla­rıyla karşımıza çıkmaktadır. Şüphesiz bunların benzer olmaları, aynı oldukları anlamına gelmemektedir.
Tasavvufî metinler aşkın (müteal) olanı veya insanlarının tecrübesi üzerindeki halleri anlattığından, her zaman için anlaşılması ve çözümlenmesi zor me­tinler olmuştur. Tasavvufî söylemlerde soyut ve remzî (simgesel) bir anlatımın seçilmesi iki ana hususa dayandırılmak­tadır. Bunlardan birincisi sıradan dilin tasavvufun bu derin ve soyut dünyasını ifade etmekten uzak olması, diğeri ise sıradan insanların bu hassas dengeleri sağlayamama endişesidir. Edebi metin­lerimizi tasavvufi ve tasavvuf dışı ola­rak kategorize etmenin de sakıncaları vardır. Bunun adı tasavvuf veya başka bir şey olabilir; ancak insanın bilinç ve bilinçaltını imgeleyen bütün anlatım ve simgelerde aşkın (transandental) bir bo­yut vardır. Değişik anlayış ve inançlarda olduğu gibi tasavvufta da bu âlemin kö-kenörneğinin aşkın âlem olduğu veya bu âlemin topyekun aşkın âlemin sembolü olduğu anlayışı hakimdir. Bu bakış açı­sıyla değerlendirdiğimizde tasavvufun dairesi dışında kabul edilen metinlerde de yaratılış ve insanlık seyrinin derin ve baş döndürücü izlerini bulmaktayız. “Sanatın kökeninde taklit etme (imita-tion) yeteneğinin bulunduğunu bir çok sanat tarihçisi söylemektedir. Lakin bunun için önceden taklit edilecek olan bir şeyin mevcut olması gerektiği husu­su gözden kaçar. Mevcudatın esası zaten taklittir. Asıl olanın bir yansımasıdır. Bu durumda asıl olan ile yansıma ara­sındaki irtibat, ancak yansıtmaya dayalı olarak kurulabilir. Bir diğer ifadeyle ya­ratılmış âlem semboller, remizler âlemi­dir.” (Kılıç 2004: 21).
İnsanlar, soyut ve kompleks düşün­celeri anlatmak için simgelerden yarar­lanmışlardır. İnsanlığın en derin bilgile­rini ifade eden efsaneler, mitler, masal­lar, destanlar hep bu simgesel anlatım­larla karşımıza çıkmaktadır. Sadece in­sanlığın bu ortak değerleri simgesel bir anlatıma sahip değillerdir; İlahi kutsal metinler ve insanların bireysel anlam­da ortaya koydukları edebi ürünler de bu anlatım türü üzerine kurgulanmıştır. Coomaraswamy’ye göre, “gerçek bir sanat, sembolik ve manalı bir temsilin gerçekleştirilebildiği, yani aklın dışında görülmesi mümkün olmayan şeylerin temsil edildiği sanattır.” (Livingston 1998: 110).

Renk Simgeciliği
Renk ve renkler, tarihin en eski dö­nemlerinden bu yana insanlığın dikkati­ni çekmiş, varlıkları tanıma ve kategori-ze etmede en çok yararlanılan hususlar­dan biri olmuştur. Zira “bir nesneyi-veya en geniş anlamda, bir fikri- bir diğerin­den ayırt etmek için kullanılan en kolay yol, renktir” (Kanat 2001: 147). Zaman içinde, sadece varlığı tanımada bir yar­dımcı gösterge olmanın ötesinde, renk­lerin insanların ruh dünyasıyla da ilgi­li olduğu anlaşılmıştır. Bugün modern bilim, insanın psikolojisi, kişiliği ve ruh dünyası ile renkler arasında kesin bağla­rın olduğunu ortaya koymuştur. Bütün bunlara bağlı olarak renkler insanların tedavisinde ve manen rahatlamasında da sıklıkla kullanılmıştır. Her insanın tercih ettiği bazı renkler vardır. Bir ço­ğumuz bu seçimimizin nedenini bile bil­meyiz. Oysaki, renkler üzerine yapılan araştırmalar bunun bilinçsiz bir tercih olmadığını gösteriyor; çünkü renkler, sağlığımızdan karakterimize kadar pek çok alanda ruh dünyamızı etkilemekte­dir. Dolayısıyla, farkında olmadan seçti­ğimiz renkler, aslında bazen sağlığımız, bazen de ruh halimizi ortaya koyan ipuç­ları vermektedir. Martin Lings renklerle ilgili olarak şunları söylemektedir: “Her rengin geniş bir anlam bileşimi olduğu­nu hep akılda tutmalıyız.” (Lings 2003: 46).

Kemâl-i terbiyeti nevk-i hâre vermiş reng
Latîf edip lakabın eylemiş gül-i ra’nâ (Fuzûlî)

Psikolog Davut İbrahimoğlu, “Renk tercihlerimiz tesadüfler üzerine değil, kişiliğimiz ve bundan doğan ihtiyaçlar üzerine yapılır” diyor... “Bütün insanla­rın vücudunda yedi ana, birçok da küçük güç merkezleri vardır. Yani herkes bir miktar da olsa bir enerjiye sahiptir. Bu enerji yine vücudumuz üzerinde yer alan hatlarda dolaşır ve güç merkezlerinden geçer. Vücudumuz değişik frekanslarda bu enerjiyi çevresine yayar. “İşte her şey burada başlamaktadır. Her güç merke­zinin temsil ettiği bir renk vardır. Şakra (çakra) denen bu güç merkezlerinde bir tıkanma meydana gelirse, bu şakraların kapsadığı alanda sağlık problemleri or­taya çıkar... Hint ve Uzak-doğu felsefe­sinde yer alan bu inanış üzerine birçok bilimsel araştırma yapılmaktadır. Zira bu bölgelerde bir aksama meydana ge­lirse, vücudu saran enerjinin dolaşımın­da da aksamalar oluşmaktadır. Bunun giderilmesi içinse, biri bioenerji yoluyla şakraları açma, diğeri ise aksama mey­dana gelen şakraya tekabül eden renge göre tedavi olmak üzere iki yol deneni­yor. Renk tedavisinin üç yolla yapıldığı­nı anlatan psikolog Davut İbrahimoğlu, bunları şöyle sıralıyor: Projektörle so­runlu bölgeye ihtiyacı olan rengi ver­mek, o renkten bir giysinin giyilmesi ve en son olarak da kişinin ihtiyaç duyduğu rengi düşünmesi. Bu üç yol şakraların açılmasında etkili olmaktadır Sonuçta biz, bir frekanslar âleminde yaşıyoruz. Bu frekanslar ise kendisini daha çok sesler, şekiller ve renkler biçiminde göstermek­tedir (Sun 1994: 6).
Hint felsefesinde “üç gunalar” ola­rak bilinen, yani Varlığı Bilginin ışığıy­la aynı olan ve varlığın yüksek hallerini temsil eden semavî kürelerin ışıldaması ile sembolleşen saf özüne uygunluk an­lamındaki Satva beyazla; varlığın belirli bir hali içindeki yayılımını, diğer bir ifa­deyle varoluşun belirli bir düzeyinde bu­lunan olanaklarının yayılmasını teşvik eden itki anlamındaki Rajas kırmızıyla ve cahiliyet ile özdeş olan varlık, aşağı hallerinde alınan varlığın karanlık kökü olarak bilenen Tamas siyah ile semboli­ze edilmektedir (Guenon 2001: 37,40).
Yine Uzak-doğu felsefesinde gör­düğümüz yin-yang, hem siyah-beyazın zıtlığını ifade eder, hem de zıtlıkların (veya zıt görünenin) birbirini ikmâl et­mesini simgeler. “Çoğunlukla gece ile simgelenen Sınırsız, siyah iken, Mutlak, beyazdır; bir bütün olan biçimin birliğin­den ayrı olarak bunların Birlik’ine göre Yang’ın merkezindeki siyah çember, Mutlak’ın öz bir boyutu olarak Sınırsız’ı gösterir ve Yin’in merkezindeki beyaz çember, Sınırsız’ın öz bir boyutu olarak Mutlak’ı gösterir” (Lings 2003: 34).

Vahdet âsârıdır eşyâdaki reng-i kesret
Hak-şinâsâna göre vahdet ü kesret birdir (Eraydın 243)

Varlıklar arasındaki benzerlikler, başta biçim olmak üzere renk, koku, ses, râyiha, tat vs. gibi duyusal tarafımıza hitap eden yönlerle kurulmuşlardır. Bu benzerliklerden öte, varlığın birbirine dönüşmesinde de “şeklini almak” ifade­sinin yanı sıra “rengine/boyasına boyan­mak”, “rengine girmek”, “aynı renklerle renklenmek” gibi ifadeleri de görürüz. Bütün bunlar tasavvuf literatüründe di­ğer varlığı içselleştirerek, bir nevi onun gibi olmak anlamına sık sık kullanılmış­tır. Bunun yanı sıra aynı renge girmek, bizatihi o olmak da değildir. Hatta renk bâtından daha çok, zâhiri ifade eden bir özellik arz eder. Ama bu, tamamen de gerçek dışı değildir. Bir yönüyle O’nunla aynileşmeyi de gösterir. Bu itibarla “ren­gine/boyasına girmek”, iki yönlü anlam açılımına sahiptir. Bir yönüyle O’nun rengine uyarak/benzeyerek O olmak; diğer yönüyle ise, “görünürde ayniliği” temsil etmesine bağlı olarak sahteliği, hileyi, aldatmayı, gerçekdışılığı ifade eder. “renk geçmek”, “göz boyamak” de­yimlerinde olduğu gibi gelenek ve kül­türde de renk, aldatmanın, sahteliğin bir göstergesi olmuştur.

Mâh-ı neve bir al ile reng eylemek ister
Emrî o püser kim urur engüştine hınnâ (Emrî)

Her renge boyan da reng verme
Mir’ât-ı safâya jeng verme (Şeyh Gâlib)

“Kur’an’a baktığımız zaman renk kelimesinin karşılığı olarak ‘sıbga’ keli­mesini görüyoruz. Bakara suresinin 138. âyetinde yer alan bu sözcüğü Türkçeye ‘boya’ olarak çevirmek mümkündür. Söz­cüğün Kur’an’da tek başına değil de Allah ismiyle beraber, yani ‘sıbgatullah’ ifadesi ile kullanılmış olması çok anlamlıdır. Bu kullanım hakiki renk vericinin yalnızca Allah olduğunu çarpıcı bir şekilde orta­ya koymaktadır. Şimdi bu âyeti daha yakından tanımaya çalışalım. ‘Allah’ın boyası! Allah’ın boyasından daha güzel boyası olan kim? Biz yalnız ona kulluk ederiz.’ ” (Şahinler 1999: 13).

Manalar âleminde, o âlemin rengine boyanmak için
eriyip gitmeliyim (Mevlana I. 790)

Câna teni hem-seng it perhîz ile yek-renk it
Dil-hâhun ise râhat dünyâda vü ‘ukbâda (Sakıb Mustafa Dede)

Renk kelimesinin zaman zaman olumsuz bir anlam yüklenmesinin te­sadüfi bir durum olmadığı anlaşılmak­tadır; zira din ve tasavvufta âlem, ala­bildiğine renkli tasavvur edilmiştir. Varlık her an ortaya çıkan devinim ve hareketine bağlı olarak insanlara ren­garenk tablolar sunmaktadır. Ancak âle­mi “mutlak yokluk” olarak algılayan bu anlayışta, ufkumuza alabildiğine renk ve çeşni bahşeden güzellikler, mutlak varlık olmadığı için aldatıcıdır. Bilin­diği gibi insanları biçim, koku, tat gibi hassalardan önce renk hassası kendisi­ne çeker. Dolayısıyla renk ve renkler iki yönü ile karşımıza çıkmaktadır. İlk ola­rak zâhirî görüntüsü ile renkler, insanı renklerin asıl kaynağından uzaklaştırır­ken, ikinci olarak, insanı bu renklerin asıl kaynağına ulaştıran ipuçları verir. “Bize Kur’ân anlatmıştır ki: ‘ve sizin için yeryüzünde değişik renklerden yarattığı her şey, doğrusu onlarda hatırda tutma­sını bilen kimseler için bir işaret vardır (16 /Nahl,13). Burada gönderme açıkça bir Tanrısal Kökenörnek’in ‘Platongil’ hatırasına, yani bu Kökenörnek’in anla­ğın daha yüksek menzillerini uyandırma gücü olan bir işaret ya da simge hatırası-nadır.” (Lings 2003: 51).

Halk-ı cihânı nakşına eyler firifte
Nakkâş-ı rüzgâr caceb rengler geçer (Baki)

Olup köhne bu câme-i çâr-reng
Çıkarmak göründi anı bî-direng (Ş. Yahya)

Ey göñül âleme aldanma saña reng verir
Hâkdir kim anı geh lâ’l kılar gâh hazef (Fuzulî)

Tasavvuf terimi olarak kullanılan önemli kelimelerden biri de renksiz ve renksizlik anlamlarına gelen “Bî-reng” veya “Bî-rengî”dir. “Bütün renklerin aslı renksizlik olduğu gibi, bütün dinlerin aslı da bir ve aynıdır. Bu da bütün in­sanların ‘Elest Bezmi’nde kendilerinin kul, Allah’ın Rab olmasını kabul etme­lerinden ibaret olan tek ve bir dindir. Belli bir mertebeye ulaşan mutasavvıf bütün din mensuplarına aynı gözle ba­kar; çünkü hepsinin aslı birdir. Bütün dinler ve mezheplerde esas olan söz ko­nusu dinin renkleridir (Uludağ 1995: 102). Renklerin görünen boyutunun öte­si renksizliktir. Esasında hiç bir renk de yoktur. Nihayetinde renk diye bildiğimiz bütün görüntülerin aslı renksizlikten yani siyahtan ortaya çıkmaktadır. Bu da daha çok, bilinmesi ve idrak edilmesi hiç bir surette mümkün olmayan “Zât-ı İlahî”nin sembolü olarak kullanılmıştır. Bu hususu İbn Arabî “Amâ yani Dipsiz Karanlık” olarak ifade eder (İzutsu 1999: 44). Karanlıkta hiç bir şey ayırt edileme­diği gibi, Hakk’ın zâtında da hiç bir şey diğer şeylerden ayırt edilemez, seçilemez (Uludağ 1995: 475). Siyaha karşılık be­yaz, ilk varlık yani Akl-ı evvel’dir. İlk akıl Amâ’nın merkezidir. Gayb siyahlığından
da ilk olarak o ayrılmıştır. Bulunduğu felekte en büyük ışık o olduğu için beyza adını almıştır. İlk aklın beyazlığı gaybın siyahlığına tekabül eder. Böylece zıddı sayesinde aşikâr hâle gelir. Varlık beyaz yokluk siyahtır. Bundan dolayı bazı ârif-ler fakrı beyazlık diye yorumlamışlardır (Uludağ 1995: 98).

Gönlümün gencine rencler irgürmedin bir yol bu-lam

Yâhûd deryâya girem bî-reng ü bî-elvân olam (Yu­nus Emre)

Hiç reng ilen bana âbâdlık mümkin değil
Ben harâb-ı bâde-i sâf ü izâr-ı sâdeyim (Fuzulî)

Gelenekte ve tasavvufta bir takım renklerin, belli hal ve makamları simge­lediği bilinmektedir. Bu durum, kişilere, eserlere, topululuklara göre değişkenlik göstermektedir. Nihayetinde bunların, efsaneler, destanlar ve mitlere kadar uzanan bir geçmişten mi esinlendiği; bir takım dinî söylemlere mi dayandığı ya da tamamen kişisel tercihlerden mi doğduğu veya bütün bunların mutlaka şöyle böyle etkilerinin sonucu mu olduğu düşüncesi, belirsiz gözükmektedir. Şüp­hesiz, belli durumları simgelemek için öne sürülen renklerle ilgili makul bazı izahlar söz konusudur; ancak kaynaklar bu konu üzerinde çoğunlukla durmamış­lar, sadece renk ve simgelediğini belirt­mekle yetinmişlerdir. Örneğin, insanın hiçbir surette idrak etmesinin mümkün olmadığı; ancak Allah’ın kendisinin bile­bileceği Zât’ı hakkında, siyah ve siyaha bağlı hususların simge olarak kullanıl­masının izahı hemen yapılabilmektedir. Zira siyahın bilinmezlik, görünmezlik, idrak edilemezlik yönü hemen herkes ta­rafından algılanmaktadır.

Bazı tarikatlar, soyut ve aşkın ola­nı renklerle simgelemişler, bu konuda bir takım sistemler ve tasnifler orta­ya koymuşlardır. Özellikle Necmüddin Kübrâ’ya bağlı Kübraviyye tarikatı, renk simgeciliğini oldukça geliştirmiştir. “Nacmüddin Kübrâ, manevi eğitimi sıra­sında sâlikte vârid olan renkli nurların keşfinin tam bir tasvirini verir: Nokta­lar, benekler, daireler vardır; nefis, Allah lütfunun yakın olduğuna işaret eden ye­şil renk görününceye kadar -yeşil, daima yüce ve ilâhî bir renk sayılmıştır- siyah renk evresinden ve siyah ve kırmızı be­nekler evresinden geçer. Kübraviyye ay­rıntılı bir renk simgeciliği geliştirmiştir. Kübrâ’nın müridi Necmüddin Dâye, be­yazın İslâm’la, sarının imânla, koyu ma­vinin ihsânla, yeşilin itminân (sükun)’la mavinin îkân (doğru ve kesin bilgi)’la, kırmızının irfânla ve siyahın heyemân (coşkulu aşk ve vecd içinde şaşkınlık)’la ilintisi olduğundan söz eder. Siyah, cev­herin nurudur, “görülemeyen, ancak gösteren nur olarak İlâhî Zât’tır”; celâlin rengidir, oysa Allah’ın cemâli kendini başka renklerde gösterir. Ancak Siyah Nur’un ötesi -ve fena hâlinin yaşantısıy­la eşitlemenin deneyimi- “zümrüt” dağı­dır”, Ebedî ve Ezelî Hayat’ın rengidir.
Başka renk dizileri de vardır ve Kübrâ, müritlerin gördüğü renk ve bi­çimlerin farklı anlamları ve önemleri olabileceğini kabul eder. Hatta bunların farklı kökenleri de olabilir; zira iyi bir ruhbilimci olan Kübrâ, havâtır’ın, yani halvet halinde kalpte uyanan fikirlerin, ilâhî kaynaklı olabileceği gibi şeytanî kaynaklı da olabileceğinin, insan kalbin­den doğabileceği gibi, nefisten de doğabi­leceğinin, meleklerden gelebileceği gibi cinlerden de gelebileceğinin farkındadır. Bu nedenle müridin, bu ya da şu rengin, biçimin ya da düşüncenin derin anlamı­nı öğretecek bir üstada her zaman gerek­sinimi vardır (Schimmel 2001: 253).
Renkler, tasavvufta beşerî bağlar, ilişkiler ve âdetler olarak değerlendiril­miştir ki, bu da âlem ve âlemdeki çalış­ma ve gayreti simgelemektedir. “Tasav­vufta renk ve renksizlik deyimleri çok kullanılır. Hâtem Asam, ölümün türleri­ni renklerle ifade etmiştir. Halvetîler’de nefsin emmâre, levvâme, mülhime, mut-mainne, râziye, marziye ve kâmile hal­lerine sırası ile şu renkler tekabül eder: ezrak(mavi), asfer (sarı), ahmer (kırmı­zı), esved (siyah), ahdar (yeşil), ebyaz (beyaz), bilâlevn (renksizlik). Bu yedi renk yedi nurun rengidir. Nakşbendî-lere göre de zikirle meşgul olan sâlikin kalbinde sırasıyla kızıl, sarı, beyaz, yeşil ve mavi renkte nurlar zuhur eder (Ulu­dağ 1995: 433). Ölüm denince daha çok, nefsin ölümünü anlayan mutasavvıflara göre, nefsi aç ve susuz bırakmak beyaz ölüm, halkın eza ve cefasına katlanmak siyah ölüm, nefse muhalefet etmek kır­mızı ölüm, yama üstüne yama dikmek ise yeşil ölümdür (Uludağ 1995: 364).
Selahaddin-i Uşşakî’ye göre “Ce­mâl ve celâl sıfatlarının yaydığı ışıklar rengarenk olup cemâlden yeşil ve sarı, celâlden ise kızıl ve al renkleri parıldar (Ceylan 2000: 259). Aynı şekilde İsmail Hakkı Burusevî, renk simgeciliğini ay­rıntılarına inerek ortaya koymaktadır: “Yeşil olgunluğa işarettir, doğru yolda olanların hâlidir. Cemâl ve celâl arasın­da seyredenlerin durumunu remz eder. Beyaz ise aslında bir renk değildir. Daha doğrusu onun rengi beraber olduğu diğer renge bağlıdır. Mesela suyun kabı kır­mızı olsa su beyaz iken kırmızı görünür. Yine güneş ışınları beyaz iken bir cama yansısa, yansıdığı o camın rengine bürü­nür. Siyah da böyledir. Zira siyah Zıll-ı Hakîkî’ye işarettir ki nuru’l-envâr âle­midir ve o âlemde aydınlık ve karanlık yoktur. Gerçi nur-ı siyah derler ki, bü­tün ışıkların son bulduğu noktadır. Bu yüzden Resulullah (SA) Mekke’nin fethi gününde şehre siyah tülbentle girdiler. Çünkü siyah Zât’ın rengidir ve gece gibi Kabe de Zât-ı Ahadiyyet’e işarettir. Zât’ın aslı idrâk olunamadığı gibi o ma­kama ulaşmak da diğer sıfatların renk­lerinden tecerrüd etmekle olur. Sâlikle-rin abaları ile Kabe’nin örtüsünün siyah olmasının sırrı budur. Sıfatlar âlemine göre ise renklerin aslı ikidir. Siyah ve beyaz. Diğer renkler bu ikisinin bir ara­ya gelmesinden ortaya çıkarlar. Bu sırra vâkıf olan kimse renksiz olmaya (sıfat­ların renklerinden kurtulmaya) çalışır. Ayrıca şeytânî, nefsânî, rûhânî, Rahmânî havâtır da al, sarı, kızıl ve yeşil renkle­riyle ifade edilir. Varlıkların çoğu siyah ve beyazdan ayrı değillerdir. Gece olun­ca gizlenerek örtünen bütün mahlukât gündüz olunca ortaya çıkar. Mümkin varlık cihetinden bütün âlem nasıl bir karaltı hüviyetinde ise mahlûkât gece o hâle; nasıl Hakk’ın varlığı ile zâhir, sırrı ile kâim iseler gündüz aydınlığında da o şekle bürünürler. Bu bir açıdan âlemin, Nûr isminin altında olduğu için aydınlık gibi var, Kahhâr isminin altında olduğu için karanlık ve yok olduğunun izahıdır” (Ceylan 2000: 260). Cabbarzâde Ârif Beğ ise, siyah-beyaz ve diğer renklerle ilgili şu yorumlarda bulunmaktadır: “Beyaz zâtiye ve siyâh sıfâtıyye rengidir. Di­ğer renkteki ışıkların, Cenâb-ı Hakk’ın rahmet-i hâssülhâsının ışıkları olduğu konusunda bütün ârifler müttefiktirler” (Ceylan 2000: 260).

Nefsin mertebeleri, sıfat, şekil ve diğer özelliklerine bağlı olarak siyah, beyaz ve kırmızının temsil durumu şöy­ledir:
Siyah: Nefs-i marziyye; sıfat olarak cânib-i Hakk’a nazar, envâr-ı ruh, envâr-ı akl, envâr-ı nefs, kesafet izalesi, tenbih, güzel ahlak, lütuf, yakınlık, topyekun Resulullah’ın sünneti vs.; görülenler ola­rak yedi kat gök, güneş, ay, yıldızlar, gök gürültüsü, yıldırımlar, ateş, kandiller, yanar mumlar, meş’ale vs.; zikir olarak Kayyum; hâl olarak hayret; âlem olarak şehâdet; seyr olarak ani’llah; yer olarak hafâ; vârid olarak şeriat.
Beyaz: Nefs-i mutmainne; sıfat ola­rak kâmil insan, tasfiye-i kalb, İslam-da kuvvet ve bunlara tâbiyet, vücudun tasarrufu, nefsi hayra yöneltme, ilâhî ahkâm, Allah’ın emirlerine itaat, cö­mertlik, tevekkül, tahammül, hakikat, rıza, şükür vs.; görülenler olarak göklere yükselmek, meleklerle sohbet, yeryüzü­nü dolaşmak, yaratıklarla konuşmak, Kur’an, peygamberler, padişahlar, müf­tüler, kadılar, imam ve hatipler, ulema, suleha, Kâbe, Medine, Kudüs, sancak, alem, ok, yay, top, tüfek vs.; zikir ola­rak Hak; hâl olarak vuslat; âlem olarak Hakikat-i Muhammediye; seyr olarak ma’allah; yer olarak sır; vârid olarak ha­kikat.
Kırmızı: Nefs-i mülhime; sıfat ola­rak acımasızlık, bâtıl yola girme, kana­at, ilim, cömertlik, tevazu, tevbe, sabır, ibadeti saklamamak, yalan, bakışta per­hiz, ayıbı yüze söylemek, harama meyil; görülenler olarak bağ, bahçe, denizlerin yürüyerek geçilmesi, havada uçmak, is­tenen yere gitmek, kırkık sakal, kötü-rüm, a’ma, sağır, dilsiz, Arap, köse, ha­rami, hokkabaz, canbaz, soytarı, şaşı vs.; zikir olarak Hüve; hâl olarak aşk; âlem olarak hivâc; seyr olarak ila’llah; yer ola­rak ruh.
Bunun yanı sıra mavi nefs-i emmâ-re, sarı nefs-i levvâme, yeşil nefs-i râziye, renksizlik nefs-i kâmileyi simgelemekte­dir (Yüksel 1996: 217).

Ey Fuzûlî bulmadım reng-i riyâdan bir safâ
N’ola ger meylim bu reng ile mey-i gül-fâmedir

Çehre-i zerdin Fuzûlînin tutuptur eşk-i âl
Gör ana ne rengler geçmiş sipihr-i nîl-gûn

Işığın ve ısının olduğu gibi, renk­lerin de aslı nurdur, güneştir. Nurun, güneşin zâtî, aslî renkleri üçtür: kırmızı, sarı, mavi. Zâhirde yedi renk göründü­ğünden yedi renkten söz edilirse de bu yedi renk zâtî olmayıp çeşitli cinslerin bir karışımıdır. Siyah ve beyaz ise renkten sayılmazlar; çünkü beyaz bu yedi rengin birbirine bir karışımı, siyah da bütün bu renklerin bulunmayışı, yokluğudur…Bu renkler konusu tekvin konusunu açıkla­makta da önemlidir (Sunar 2003: 269)

Gâlib’in Üç Rengi
1.Fecrolduâşikârsefîdüsiyâhusürh Çarh oldu pür-nigâr sefîd ü siyâh u sürh
( Seher vakti, beyaz, siyah ve kırmızı olarak gö­ründü; böylece felek beyaz, siyah ve kırmızı ile doldu.)
2.Seyretşarâbusâgar-ısîmînüçeşm-iyâr Hep dâfi’-i humâr sefîd ü siyâh u sürh (Şarabı (kırmızı), gümüş kadehi (beyaz) ve ya­rin gözünü (siyah) seyret; kırmızı, beyaz ve si­yah olan bunların hepsi sarhoşluğu giderir.)
3.Gülgûnuvesmesürdüsefîd-âbileruhun Kıldı o fitnekâr sefîd ü siyâh u sürh
(O fitnekâr olan sevgili, allık, rastık ve beyaz­latıcı sürerek yüzünü kırmızı, siyah ve beyaz kıldı.)
4.Birgûnenakş-bend-firîbolmarengine Dehrin çü cism-i mâr sefîd ü siyâh u sürh
(Bir şekilde dünyanın rengine aldanma; o, be­yaz, siyah, kırmızı renkli bir yılana benzer.)
5.Rûy-ızemînbûkalemûndannişânverir Zeyn etdi nev-bahâr sefîd ü siyâh u sürh (İlkbahar, beyaz, siyah, kırmızı renklerle orta­lığı süsledi; bu haliyle yeryüzü bukalemun gibi renkten renge girdi.)
6.Gehâbugehşererçıkarırseng-ihâreden Mahkûm-ı Kirdgâr sefîd ü siyâh u sürh
(Sert taştan (siyah), bazen su (beyaz), bazen kı­vılcım (kırmızı) çıkarır; beyaz, siyah, kırmızı ne varsa hepsi Allah’ın emrine tâbidir.)
7.Gâlibkızıldıraçmasühanağukaradan Söylenmedik ne var sefîd ü siyâh u sürh
(Ak ve karadan söz açma Gâlib kızıldır; beyaz, siyah ve kırmızıdan söylenmedik ne kaldı?) &
1.Açdıbirözgekârsefîdüsiyâhusürh Nakkâş-ı rûzgâr sefîd ü siyâh u sürh (Zamanın (veya yel) nakkaşı, beyaz, siyah ve kırmızıdan oluşan başka bir iş işledi.)
2.Elmâsula’lügevher-iseylânederzuhûr Çeşm olsa eşk-bâr sefîd ü siyâh u sürh
(Göz, beyaz, siyah, kırmızı göz yaşları dökse, cevher (beyaz), elmas (siyah), la’l (kırmızı) sel­leri ortaya çıkar.)
3.Geldikdebâğaolmehederebr-inev-bahâr Envâ’-ı i’tizâr sefîd ü siyâh u sürh
(O ay gibi (beyaz) sevgili gül bahçesine (kırmızı) gelse, ilkbahar bulutu (siyah) beyaz, siyah ve kırmızı olmak üzere bin türlü özürler diler.)
4.Kanağlamakdabirgül-iebrîyebenzedi Çeşm-i pür-intizâr sefîd ü siyâh u sürh (Bekleyişlerle dolu göz, kan ağlamaktan beyaz, siyah, kırmızı gül-i ebriye döndü.)
5.Budûduşu’levüten-ikâfûr-fâmile Şem’ eyler âh u zâr sefîd ü siyâh u sürh (Mum, duman (siyah), alev (kırmızı) ve kafura benzeyen (beyaz) teni ile beyaz, siyah, kırmızı renklerle ağlayıp sızlar.)
6.Feyz-imidâd-ıhâme-iyâkûtumeyledi Evrâkı pür-nigâr sefîd ü siyâh u sürh. (Yakut renkli (kırmızı) kalemimdeki mürekke­bin (siyah-kırmızı) feyzi, sayfayı (beyaz) beyaz, siyah, kırmızı ile süsledi.)
7. Gâlib gül-i mazâmin ü elfâz-ı sâdeden Kâğıd siyeh-bahâr sefîd ü siyâh u sürh (Gâlib, yalın sözlerin ve derin anlamların gü­lünden kağıt, siyah-bahar (yeni tüy çıkmış yüz) gibi beyaz, siyah, kırmızı oldu.)

Gayri ezhâr gül ü lâleye hem-reng olımaz
Sâgar-ı işreti çün anlara sunmuş devrân (Ş. Yahya)
Gâlib, ufkun önce siyah, sonra beyaz daha sonra kızıla dönüşmesinden, bir güzelin yüzüne ve kaşlarına sürdüğü allık, rastık ve beyazlatıcıya, oradan siyah dumanı, kırmızı alevi ve beyaz görüntüsü ile muma kadar, varlık âlemin-deki bir takım hadise ve şeyleri şiirinin malzemesi yapmıştır. Hatta şiirinin birisini “Gâlib, kırmızı, siyah ve beyaza ait söylenmedik bir şey kaldı mı?” diyerek bitirmektedir. Beyitlerdeki kelimelere baktığımızda, bu üç rengi bir araya toplayan hadise ve şeylerin ustaca sıralandığını görüyoruz.
Ancak şair, neden bu üç rengi önce varlık âleminde bir arada gözlemlemiş, daha sonra ise zihninde bu harmoniyi canlandırmıştır? Nihayetinde bu renklerin dışında da, önemli temsil değerleri olan renklerin varlığını biliyo­ruz.
Siyah ve beyaz, gelenek ve kültür­lerin çoğunda renkten sayılmamıştır. Bu iki renk bir kontrast, bir zıtlık olarak algılanmıştır. Ancak zıtlıktaki zaruri-lik burada da vardır. Yani siyah olmasa idi, beyazı, beyaz olmasa idi siyahı algı­lama ve idrak etmek mümkün olmaya­caktı. Bu durum zulmet-nur paradoksu ile birlikte değerlendirilmiştir. Aslında buradaki zıtlık bir yönüyle de uyumun veya dengenin de sembolü olmaktadır. Uzak-doğu felsefesindeki yin-yang şek­li de böyle bir zıtlık ve denge anlayışı­nı barındırmaktadır. Siyah nurda da zıtlıkla ilgili bir durum söz konusudur. “Tasavvuf erbabının zaman zaman dile getirdiği nur-ı siyah (siyah nur), nurun yani beyazın fartından kaynaklanan si­yahlıktır. Siyah nur, sufinin fenanın be­kaya dönüşmesinden hemen önce girdiği hassas ve zarif bir ruh durumudur. Bu durum, sufinin Mutlak’a aşırı derecede yakın olmasından ortaya çıkan bir zul­mettir (Yıldırım 2003: 132).

Bir varlığı bilme ve idrak etmenin önemli taraflarından birisi de onun ne ol*madığını bilmektir. Yani zıddını bilmek, aynını bilme hususunda çok önem arz etmektedir. Aşkın (müteal) olanı idrak etmek ise daha da zordur. Şeyh Gâlib’in Hüsn ü Aşk mesnevisinde de siyahın, göz kamaştırıcı olanın rengi olduğu he*men anlaşılıyor. Bu durum ışığın fazla*lığıdır. Gündüz ışığını örtüp mahremiye*te, samimiyete, saflığa davet eder. Dış*sal dünyaya ve dışsal algı organlarına mani olup, iç dünyaya ve içsel duyuların açılmasına imkan verir (Holbrook 1995: 136). Vasili Kandinski’ye göre, siyah ve beyaz, renkleri koyulaştırarak veya aça*rak onların başlangıçtaki dinginlik ve kayıtsızlık tınılarına ulaşmasını sağlar. “Sık sık renk dışı bir şey olarak görülen beyaz (özellikle ‘tabiatta beyaz yoktur’ diyen empresyonistler sayesinde) yakın*dan bakıldığında, bütün renklerin maddi nitelikler ve cevherler olarak kaybolduğu bir dünyanın simgesi gibidir” (Kandinski 1993: 72).
Renk üzerine çalışan uzmanlar, aslında bütün renklerin, ışığın yani be*yazın farklı yansımaları olduğunu tespit etmişlerdir. Beyaz görünen güneş ışığına prizmayı tuttuğumuzda diğer renkleri gözlemlememiz mümkün olmaktadır. Bu durum, tasavvuf ehlinin, her şeyin aslını Mutlak Nur’a dayandırması anlayışını tam olarak simgelemektedir. Nihayetin*de “bin bir” olarak adlandırdığımız renk*lerin kaynağı beyaz renktir. Bu, aynı zamanda vahdet-kesret meselesini de aydınlatmaktadır; zira bu kadar çokluk, aslında Bir’in tecelli ve tezahüründen başka bir şey değildir. “Satva’nın beyaz, racas’ın kırmızı, tamas’ın siyah olduğu söylenir ve bu tanımlama öğreticidir. Tastamam konuşursak, renk olmayan siyah ile beyaz satva ile tamas arasında*ki aşırı zıtlığı simgeler; bu iki kutup ara*sında duran renk, böylece berzah guna, racas’ı simgeler ve kırmızı genel olarak renk anlamında alınabilir; çünkü bütün renklerin en canlısı, yani gözde en çok titreşim üreten odur. Kendi başına gu-nalardan farklı olsalar da beyaz, kırmızı ve siyahın doğru bir üçlü oluşturmadığı*na dikkat çekmekten kendimizi alamı*yoruz” Lings 2003: 38). Beyaz insan psi*kolojisinde temizlik, saflık sembolüdür. Genellikle huzurlu ve sorunsuz bir ruh halini ifade eder.
Siyah ise yutan bir renktir. Bütün renkler onun içinde yok olup gider. Si*yah tamamen bir renksizliktir. Onun için mutasavvıflar Allah’ın yaratma ira*desinden önceki mertebeyi yani “Zât-ı Ahadiyyet”i, tecellisizlik ve mutlak an*lamda idrak edilemezlik yönlerinden dolayı siyahla simgelemişlerdir. Siyah, insan psikolojisinde ise, çöküntülü duy*guların bir ifadesidir.

Gizemli olmak, ha­kimiyet kurmak, ciddi bir görünüm ya ratmak isteyenlerin sıklıkla başvurduğu renklerden biridir. Siyah renk, başta Türk milleti olmak üzere, pek çok mille­tin gelenek ve kültüründe, kötülük, yas ve matemin rengi olarak da bilinir.
“İslam gizlilikçiliği sufilik, bir bilgi yolundan başkası olamazdı ve Tanrısal Öz’e sufilerin sık sık gececil anlamlar ta­şıyan Leylâ ile seslenmeleri bu bakımdan kayda geçirilebilir. En yüksek anlamıyla gece, Sınırsızlık’taki ‘dişil’ yönüyle Mut­lak Gerçeklik’in simgesidir. Mavi-siyah gece göğü, yıldızlarıyla oluştaki bütün şeylerin yüce kökenörneklerini gizemli bir biçimde Birlik içinde içeren Sınırsız Toplamlık’ın rahmini yansıtır.” (Lings 2003: 47). Mevlânâ da şöyle söyler: “A ham kişi, gecenin dumanıyla Mûsâ’nın gördüğü ateşte pişer, olgunlaşırsın; gece­ye benzeyen mürekkep o kaleme bilgiyle yardım eder. Gece Leyla’dır, gündüz de onun peşine düşmüş Mecnun; seher çağı aklının nurunu büklüm büklüm simsi­yah saçlarına çekip durmadadır gece.” (Şahinler 1999: 30).
Kırmızı, renklerin içinde en kesif ve dikkat çekici olanıdır. Bu itibarla as­lında siyah ve beyazın dışındaki bütün renkleri temsil etmektedir. Bir diğer söyleyişle tamamen varlık âlemini sim­geler. Zira görünen tarafı ile varlık âle­mi rengarenktir. Daha önce de bahsetti­ğimiz gibi renkler, zaman zaman farklı simgesel değerlerle de karşımıza çık­maktadır. Bazı mutasavvıflar renklere farklı simgesel anlamlar yüklemişlerdir. Bunlardan biri de ‘Kırmızı gül Allah’ın mehâbetinden bir parçadır’ hadisini öne çıkaran Ruzbihan-ı Baklî’ydi. Böylece dünyanın her yerinde şairler tarafın­dan sevilen güle, dinsel deneyim olarak cevaz verilmiştir; Allah’ı gül bulutları şeklinde, İlâhî zatı harika bir kırmızı gül olarak görür. Bu çiçek İlâhî cemâli ve azameti en mükemmel bir biçimde açığa çıkardığı için, şevk sahibi ruhun simgesi bülbül ezelden ebede kadar onu sevmeye yazgılıdır (Schimmel 2001: 293). Irakî’ye göre ise kızıllık anlamına gelen “sürhî”, sülukun kuvvetli olması anlamını taşır (Uludağ 1995: 480).
Tasavvuf geleneğinde kırmızı rengin daha çok, Allah’ın azametini ve celâlini simgelediği söylenmiştir. Peygamber’in bir gül görüp, onu öpüp gözlerine bastırıp ‘kırmızı gül Allah’ın mehâbetinden bir parçadır’ dediğinden bahsetmiştik. Mar­tin Lings de kırmızı renk ile ilgili şunları söyler: “Tanrısal ululuğun rengi kırmızı bir yayılmayla adalet ve tehlikenin an­latımı olur. Buradan da korkunun rengi olarak değerlendirilebilir ve özde devin­gen bir renk olarak benzer bir biçimde eylem rengidir”. (Lings 2003:46). Kırmızı rengin sinir sistemi üzerinde her zaman güçlendirici, yükseltici bir etkisi vardır. İrade gücü ve cesareti temsil eder. Hare­ketlilik, ihtiras ve hırs sembolüdür.