Kastamonu Bilmeceleri2 adlı eserin girig bölümünde bilmecelerin çeşitli özellik­lerini ve fonksiyonlarım tartıştıkları gibi geniş bir tanımını yapmaya da çalışırlar. Ne var ki onların tanımında da yapı özellikleri ile üslup Özellikleri birbirine karışmıştır. Ünlü bilgin Archer Taylor da yıllar­ca bilmeceyi tanımlamak için uğraşmıştır. Taylor bilmecede özellik­le bir karşıtlık, bir beklenmezlik görür. Bilmecede genellikle betimle­nen şey başka, beklenen cevap başkadır. Cevap, soruda betimlenen şeye benzetilmektedir. Taylor buna dayanarak bir de ünlü sımflama ilkesi yaratmıştır. Taylor'un bilmece sınıflamasında, cevabın neye «benzetildiği» gözönünde tutulur. Yani bilmeceler, soru metninde betimlenen nesnelere göre bir çerçeveye yerleştirilir. Soru metninde cevaba benzetilen nesnelerin betimlemesine dayanan bu bilmece ta­nımının ve ona dayanan sınıflama sisteminin, bilmecenin yapısından çok içeriğini gözönünde tuttuğu söylenebilir. (Taylor'la ilgili daha geniş bilgi ve bunun eleştirisi Robert Georges ile Alan Dundes'un makalesindei vardır.)
Daha yakm zamanda, Elli Köngas Maranda, Taylor'unkine bazı bakımlardan benzeyen yeni bir tanım yapmıştır. Maranda'ya göre bilmecenin çözümü sözdizimi (sentaks) çözümüne benzer biçimde yapılabilir4. Önce elimizde, daima iki parçadan oluşan bir bütün vardır. Bu iki parça bilmecenin sorusu ve bilmecenin cevabıdır. Bil­mecenin sorusu, sözdizimi açısından ister soru cümlesi olsun ister olmasın, daima soru anlamı taşır. Burada ürünün dilbilimsel özellik­leri ile halk edebiyatı Ürünü olarak özelliklerini birbirinden ayırmak gerekir. Bilmecenin bir soru cümlesi olması başkadır, daima bir cevap gerektirdiği için bir soru anlamı taşıması başkadır. Bilmece soru­sunda, cevaba karşılık olan bir terim vardır. Bilmece sorusundaki bu terim ile cevabın yanyana konması ortaya bir benzetme çıkarır. Genellikle birbiriyle karşılaştırılan bu iki kavram, dildeki sınıflama ilkelerine göre bir karşıtlık içindedir. Sözgeimi, soruda canlı bir şey betimlenir, cevap ise cansız'dır; soruda bir eşya betimlenir, cevap ise bir insandır. Böylece, ayrı kategorilerde kabul edilen şeyler ara­sında bir benzerlik olduğu ortaya atılmış olur. Bu yolla, alışılmış sınıflandırmaların o kadar güvenilir olmadığı, çürütülebileceği dü­şüncesi hatırlatılır. Sözgelimi bütün dillerde ağaçlar ve insanlar ayrı kategorilere dahil edildikleri halde, hemen hemen bütün dülerdeki bilmecelerde ağaçlar insanlara, insanlar da ağaçlara benzetilir. De­ğişik sınıflara bağlı nesneler arasında bir benzetme yapmak için bir neden olmalıdır. îki sınıf arasında görülen ortak noktalar bümece sorusu içinde söylenir. Sözgelimi ağaçlar ve insanlar birbirine ben­zer çünkü ikisi de büyür. Bu öğeye Maranda, «ortak özellik» (com-mon function) diyor. Bu özellik daha da derinliğine işlenebilir, zen­ginleştirilebilir. Yeni bir ortak özellik bulunabilir. Bu durumlarda yeni bilmeceler yaratılmış olur. Maranda bu işlemlere dönüşüm (transformation) diyor. Maranda incelediği kadarıyla dört dönüşüm biçimi gördüğünü söylüyor : (1) Özele indirme (specification). Söz­gelimi ağaç insana benzetilirken, bu sefer bazı çeşit ağaçlar kadına benzetilir. (2) Genelleştirme (generahzation). Kadının ve bir tür ağacın ortak yanı betimlendikten sonra, ölüm üzerine bir bilmece yapılır. Bu durumda cinsiyet önemini kaybeder, anlatılan bir insanın ölümüdür. (3) Çevirme (inversion). Aralarında benzerlik kurulan nesnelerin tamamlayıcıları varsa, onlarla yeni bir bilmece yapılabi­lir. Sözgelimi kışın yaprağını döken ağaçlar kadma benzetiliyorsa, yaprağım dökmeyen ağaçlar da erkeğe benzetilir. (4) Ters döndür­me (reversal). Ağaçlar insana benzetilir, insan gibi betimlenirse; insanlar da ağaç gibi betimlenebilir. Sözgelimi gelin, çınara benzetilir,
Bir bilmece kurmak için, terim ve cevap için geçerli olan bir ortak özellik vermek yetmez. Bir de, cevap için geçerli ama terim için geçersiz, olan bir özellik verip çözümü arayana ipucu gösteril­melidir. Sözgelimi «Çil tavuk» diye başladıktan sonra, «başım kes­tim kanı yok» denerek dinleyiciye sorulanın bir hayvan değÜ bir eşya olduğu ima edilir. (Taylor'un «olumsuz öğe» si ile karşılaştırın.) Maranda'mn düşüncelerine, aşağıda bilmecelerin yaratılması üe ilgili olarak yeniden döneceğiz.
Buraya kadar verilen bilmeceyi tanımlama çabalarının hepsinde ortak olan nokta, benzetmenin ya da mecazın, temel bir özellik ola­rak görülmesidir. Halbuki bilmecelerin büyük bir kısmı, mecaz özel­liği taşımayan bir cümleden ibarettir. Görebildiğimiz kadarıyla, bil­mece yapısının bütün yönleriyle en eksiksiz tanımı yakm zamanda Robert Georges üe Alan Dundes tarafından «Bilmecenin Yapısal Bir Tanımına Doğru» adlı makalesinde yapılmıştır.
Uslüp, bilmecenin anlaşımasında belki fonksiyon ve yapı kadar önemli bir etken değildir. Ama bilmecenin estetik değerini veren ve belli bir dile ayrılmaz biçimde bağlayan en önemli öğedir. Hemen bü­tün dillerde bilmeceler bazı nazım özelliklerine ve söz oyunlarına da­yanan bir üsluba sahiptir.

Bu üslup biçimselliği onların değinmesini kısıtlar. Aynı bilmece çeşitli kimseler tarafından ya da değişik coğ­rafî bölgelerde farklı biçimlerde söylenebilir; ama bir insan onu her söyleyişinde büyük bir ihtimalle aynı sözlerle tekrarlayacaktır. Dun-des, bu durumu belirtmek için, bilmecenin sabit anlatımlı (fixed phrase) bir biçim olduğunu ve bu bakımdan serbest anlatımlı (free phrase) öbür sözlü edebiyat ürünlerinden ayrıldığım söylüyor5. Tietze, Türk bilmecelerinin üslup özelliklerini şöyle özetlemiştir. %40'ı kafiyeli beyitlerdir; %10'u a a b a şemasında, %7'si a a b b şemasında dört mısralık kıtalardır; %4'ü kafiyeli üç mısra biçimin­dedir; %28'inin kafiyesi yoktur, ama aliterasyonlar, iç kafiyeler, tartım ve simetri yoluyla günlük sözlerden ayrılırlar. Vezinli olanla­rın çoğu yedi (4+3) hecelidir. Sözdizimi açısından hemen her zaman düz cümle halinde, çoğu zaman da öznesizdir. Baş formüllerine az rastlanır, sonuç formülleri biraz daha geliştirilmiştir (bil bakayım nedir; bilenin irfanına, bilmeyenin turp sıkayım bir yanma; ya bunu bileceksin, ya bu gecş öleceksin, vb.). Bu formüllerin çoğu bilmecenin gövdesi ile organik bir bağ içindedir, ondan ayrılamazlarb. Türk bilmecelerinin üslup özellikleri hakkında daha geniş bilgi Başgöa üe Boratav'm makalesinde ve M. Sabri Koz'un derlemelerine giriş yazı­larında bulunacaktır,
Bilmecelerin kökeni ve yayılması ile ilgili sorunlar üzerinde, halk edebiyatı araştırmalarının en başından beri durulmuştur. Önce bil­mecelerin çok eski zamanlardan arta kalmış ve kuşaktan kuşağa geçirilen ürünler olduğu, bunların ancak unutulma yüzünden deği­şebileceği kabul ediliyordu. Kalıplaşmış türler oldukları için özellikle bilmeceler ya da büyü formülleri daha önceki biçimlerin tekrarı sa­yılıyordu. Antti Aarne, Fin okulunun yöntemine uygun olarak, bazı bilmece tiplerinin varyantlarını karşılaştırarak onların ilk olarak ne-rdee doğmuş olduklarını ve yayılma yollarını çizmeye çalışmıştır7. Karşılaştırmalı araştırmalar, halk edebiyatının öbür türlerinde ol­duğu gibi bilmecelerde de bir süre tek başına egemen olmuştur. Bu­gün de Taylor ve Tietze gibi büyük bilginlerin çalışmaları bu akıma bağlanabilir. Fin okulunun, değişmeyi bozulma olarak gören ve var­yantların dağılımına bakarak ilk örneği ve yaratıldığı ülkeyi bul­maya çalışan bakış açısı, başka türlerde olduğu gibi, bilmecelerle ilgüi olarak da eleştirilmiştir. Sözlü ürünler için bir «esas metin» bulmanın söz konusu olmadığı, bu ürünlerin her zaman değişken ol­duğu, geleneksel ürünü aktaranların her zaman değişik seviyelerde bir yaratma faaliyeti içinde bulunduğu savunulmuştur. Bu konuda en yeni ve aşırı bir görüşü yukarıda andığımız Maranda savunmak­tadır 8. Onun görüşüne göre, sözlü sanatlar bir iletişim (communica-tion) biçimidir, yani bir çeşit dildir. Onu anlamak için dili nasıl kul­landığımıza bakmak gerekir Dili iyi bilen bir insan yapılmış hazır cümleleri tekrarlamaz. Söz konusu dilin gramer kurallarına göre yeni cümleler yapar. Konuşmayı öğrenen çocuk cümleleri öğrenmez.

Bazı anlamlara bağlı sözcükler ile, düzenleme (fomıation) ve dönü­şüm (transformation) kurallarını öğrenir. Her cümle aslında yeni bir yaratıdır. Yalnız o dilde usta olmayan bir insan ebzerlediği hazır cümleleri tekrarlar. Dil aslmda toplumsal olduğu ve kuralları bir birey tarafından değiştirilemediği halde, yapılan her cümle yaratıcı bir eylem gerektirir. Bizi dinleyenlerin söylediklerimizi anlamaları ve kabul etmeleri için çeşitli seviyelerdeki söz öğelerini (fonemleri, morfemleri ve sememleri) ve bunları bir araya getirme kurallarını öğreniriz. Halk kültürünü icra eden adam da aynı durumdadır. Halk edebiyatında tek fark, yapıtaşlarının dil öğeleri değil, edebî öğeler olmasıdır. Bir türün kurallarını ve öğelerini öğrenen bir insan usta­lıkla o türde ürünler yapar. Maranda esas bilmece tiplerinin aslmda birkaç tane olduğunu, buna karşılık bir düde birbirinin tıpatıp aynı olan metinlere çok az rastlandığını söylüyor. Birbirinin aynı olan iki metne rastlarsak, bu, aynı yapıtaşlarının ve aynı birleştirme ku­rallarının kullanılmış olmasından ileri gelen bir tesadüftür. (İki ki­şinin tesadüfen aynı cümleyi yapması gibidir.) Uzun anlatılar için buna imkân olmadığı halde, bilmeceler ve atasözleri gibi kısa türler için böyle bir gey imkân dahilindedir. Maranda bilmecelerde dört tane dönüşüm kuralı bulur9. Bunları yukarıda, bilmece tanımları ile il­gili bölümde saymıştık. Halk kültürünü icra eden adam, bu kural­lardan başka, kültürde kabul edilen ve dili öğrenirken almış olduğu karşıtlıkları ve kültürde önemli olan çelişkileri ya da sorunları da kullanır. Kısacası, bilmece öğrenen bir insan onu olduğu gibi öğren­mez. Dilbilimsel (özellikle semantik) sınıflandırmalan kullanarak, farklı oldukları düşünülen sınıflar arasında ortak noktalar bulmayı ve bunlar arasında mümkün olan bütün ilişkileri ortaya koyarak yeni bilmeceler yapmayı öğrenir. İki kavram arasındaki bütün ortak özel­likleri kullanıp tükettikten senra onları bırakır, iki tane yeni kav­ram alır. Maranda için, halk edebiyatı, bütünüyle, söylendiği anda yaratılır. Bilmece söylemek, kültürün belirlediği bazı takımları kul­lanarak, yineTküTtürün belirlediği bazı kurallara göre bir cümle oluş­turmak gibi bir şeydir. Maranda bilmecenin yapısı ile ilgili gözle­minden ilginç sonuçlar da çıkarır. Bilmeceler, gördüğümüz gibi, kül­türde kabul edilmiş sınıflandırmaları yeniden tartışma konusu eder, bunların dışına çıkılabüeceğini gösterir. Sözgelimi bitkiyi insana, canlıyı cansıza benzetir. Bu bakımdan alıgılmış dünya görüşünü, ku­rulu düzeni sarsan bir niteliği vardır. Maranda, incelediği Melanezya yerlilerin kültüründe mitlerle bilmecelerin fonksiyonlarım karşılaş­tırır. Mitler toprak mülkiyetini, yasaların gücünü doğruladığı, dil­deki kavramaları sınıflama yelunu savunduğu, kısacası kurulu düze­ne destek olduğu halde; bilmeceler kavramları bölen sınırlarla oyna­yarak, bir zihin eğlencesi yoluyla onları aşarak her şeyin sanıldığı kadar değişmez olmadığını gösterir. Kurulu düzeni hiç olmazsa bazı bakımlardan sarsar. Mit söylemenin gerektirdiği teşrifata karşılık, bilmecelerin herkes tarafmadn ve her yerde söylenebilmesi bunun bir baıka görüntüsüdür.

Maranda'nm görüşleri, halk edebiyatı ürünlerinin dinamizmini en öne çıkarmaları, bilmece türünü tanımlarken bile bu canlılığın altım çimmeleri bakımından önem taşıyor. Ayrıca bilmecelerin yapısı ile anlam, içerik ve fonksiyon sorunlarının tartışmasının birleştiril­mesi çok ilginçtir. Ancak çok çekici görünen bu görüşleri bazı ba­kımlardan eleştirmek mümkündür. Herşeyden önce, teorinin dayan­dığı bilmece tanımında, bilmece mecazla özdeşleştirilmektedir. Oysa Georges ile Dundes'un da gösterdiği gibi, iki kavramı karşılaştırma­yan ve mecaz öğesi taşımayan birçok, bilmece vardır. Bunlarda, so­rudaki terim ile (Georges ile Dundes buna «konu» diyor) cevap aynıdır. Bir sorudan ibaret olan bu bilmeceler için Maranda'nm öner­diği dönüşüm kuralları geçerli değildir. Ayrıca, bütün bilmecelerin soru anlamı taşıdığı bile şüphelidir. Kanımızca, vurgu yanlışlarına dayanan ve şaşırtmaya yarayan, aslında cevap beklemeyen bilme­celer bu genellemenin dışında kalmaktadır. Bilmecelerin yaratılması ile ilgili bu yeni görüşler de İhtiyatla karşılanmalıdır. Bugüne kadar, sözlü edebiyat türlerinin hep kalıplaşmış bir edebî biçimsel var­lıkları olduğu düşünülmüştür. Halk edebiyatı ürünlerinin, türün yapı kuralları dışında, üslupla (yani «dilbilimsel» yapıyla) belirlenen bir edebî biçimleri ve buna bağlı bir estetik değerleri vardır. Genellikle, halk edebiyatında, yaratma, ve aktarma, gerçekte iç içe bulunan iki süreç olsa bile, iki ayrı evre olarak kabul edilir. Varyasyonlar, aktanm sırasındaki değiştirmelerle açıklanır. Maranda'da ise «aktar­ma» söz konusu değildir. Bilmeceler her söylendiğinde yeniden üre­tilmektedir. Bizim gözlemimiz, en azından bazı kültürlerde, bilmece söyleyenlerin onu bir cümle yapar gibi oluşturmadığı, daha önce duyup ezberlemiş olduğu bir ürünü, az çok değiştirerek de olsa, tek­rarladığıdır. Bunun en çarpıcı belirtisi, bir ürünü kendi bildiğinden biraz farklı bir biçimde duyan kimselerin gösterdiği tepki, «doğru* olan varyantın hangisi olduğunu kararlaştırmak için (arada hiç bir yapısal fark olmadığı halde) yapılan ateşli tartışmalardır. Bilmece söyleme; Öbür halk edebiyatı türlerinde olduğu gibi burada da yete­neğe bağlı nispî bir özgürlük bulunduğu, zaman zaman yeni ürünler de yaratılabildiği halde, birçok durumda esas olarak bir hafıza işi­dir. Bilmece türünün kuralları, her an yeni bilmecelerin yaratılma­sına değil, daha çok onların «hatırlanmasına» yaramaktadır. Dilde bir «hazır bilmeceler» dağarcığı olduğu görüşünü kabul edebiliriz. Bunlar biçimsel özellikleri çok az değiştirilerek aktarılmakta, böy­lece bu dağarcık zaman içinde değişmektedir.
Burada bilmecelerin fonksiyonları, yapıları, üslupları ve aktarıl­maları ile ilgili baza çağdaş eğilimleri gözden geçirdik. Bunlar aslın­da halk edebiyatının yepyeni bir anlayışla ele alınmasına bağlı ola­rak bilmece türünde ortaya çıkan örneklerdir. Yoksa bilmecelerin, araştırmalarda yine de masallara, mitlere, halk hikâyelerine, halk şiirinin öbür türlerine, hatta atasözlerine göre ihmal edilmiş olduğu söylenebilir.

» Nüve Forum » akademik » Fen Edebiyat Fakültesi » Türk Dili Ve Edebiyatı