i. Günümüz Türk Lehçelerinde Gereklilik i.A. Doğu Türkçesinde Gereklilik I.A.1.Özbek Türkçesinde Gereklilik
Özbek Türkçesinde gereklilik ifade eden iki ayrı şekil vardır.
emes/mi şeklinde olumsuz veya soru çekimi yapılmaktadır. Fiil tabanı (i)ş fiilden isim türetme eki ile isimleştirildikten sonra iyelik eki ve kerek kelimesi normal çekimi, kerekten sonra emes getirilmek suretiyle de olumsuz çekim yapılmaktadır.
kelişim kerek, kelişing kerek, kelişi kerek, kelişimiz kerek, kelişingiz kerek, kelişleri kerek (Öztürk, 1997: 180; Coşkun, 2000: 152).
kelsem kerek, kelseng kerek, kelse kerek, kelsek kerek, kelsengiz kerek, kelse-ler kerek(Öztürk, 1997: 180).Bunun yanında Öztürk, -mak/-maslik ekleriyle yapılan çekiminde şahıs eklerinin de gelebildiğini belirtir (Öztürk, 1997: 180).Gereklilik kipinin çekiminde kerek kelimesi yerine lâzim kelimesi kullanı*larak da çekim yapılabilir (Coşkun, 2000: 154).Bunlara ilave olarak, gerekliliği ifade eden fakat, şahsı belli olmayan bir şekil daha vardır. Sadece öznesi olmayan cümlelerde kullanılan bu çekim - (i)ş fiilden isim türetme eki yerine olumlularda -maq ve olumsuzlarda -maslik ekleri ve kerek/ lâzim kelimeleri getirilerek yapılmaktadır (Coşkun, 2000: 154).bolsalar kerek/ lâzim; bolsa kerek/ lâzim; bolişsa kerek/ lâzim “Yana cedidler bilen köp sözleşmaq kerek. (<Yine cedidlerle çok ko*nuşmak gerek.)...tahayyül küçi ve imkanini hem unutmaslik kerek. (<...tahayyül gücü ve imkanını unutmamak gerek)” I.A.2. Uygur Türkçesinde Gereklilik Uygur Türkçesinde de Özbek Türkçesinde olduğu gibi gereklilik ifadesi bir ekle değil kerek ve lâzım kelimeleri yardımıyla yapılır (Kaşgarlı, 1992: 180; Öztürk, 1994: 87). Kerek kelimesi ile yapılan çekim, Özbek Türkçesinde olduğu gibi şart çekimi üzerine kerek ve lâzım kelimeleri getirilerek veya fiil tabanı üzeri*ne fiilden isim yapma eki –ş ve üzerine iyelik kökenli şahıs ekleri getirilerek ve kerek/lâzım kelimesi yardımıyla yapılır (Öztürk, 1994: 86).. Fiilin üzerine –ş fiil ismi getirilerek yapılanın yanında –mak/-mek ekinin üzerine iyelik ekleri, sonra kerek/lâzım kelimeleri getirilerek de yapılmaktadır. yazmikim kerek, yazmikimiz kerek, işlişimiz kerek, işlişi kerek, okumikimiz lâzım gibi (Kaşgarlı, 1992: 180)Yine –(i)ş kerek, -mak/-mek kerek, -maslik/-meslik kerek şeklinde de gerekliliğin belirsiz (şahıssız) çekimi yapılır. Lâzım kelimesi ile yapılan çekim d kerek kelimesi ile yapılanın aynısıdır, sadece kerek yerine lâzım kullanılmaktadır. Yine lâzım kelimesi gibi az kullanılan zörür ve şart kelimeleri ile de çekim yapılabilmektedir (Öztürk, 1997: 182/ 1994: 88). I.B. Kuzey Türkçesinde Gereklilik I.B. 1. Kazak Türkçesinde Gereklilik Kazak Türkçesinde gereklilik çekimi benzer üç değişik şekilde yapılmaktadır. Bütün çekimlerde, -v, -uv/-üv fiilden isim yapma eki üstüne iyelik ekleri, sonra kerek, qacet veya teyis (ti) kelimeleri getirilmek suretiyle yapılır (Buran-Alkaya, 1999:269; Öner, 1998: 207).fîil+iyelik ekleri + kerek/qacet/teyis (ti) jazuvım kerek(<yazmam gerek); jazuvıû qacet(<yazman gerek); jazuvı teyis(ti)(<yazması gerek) I.B. 2. Kırgız Türkçesinde Gereklilik Buran-Alkaya ise Kırgız Türkçesinde gereklilik çekiminin fiil+-mak/-mek, -mok/-mök, -makçı/-mekçi, -mokçu/-mökçü+şahıs ekleri ile yapıldığını belirtirler (Buran-Alkaya 1999, s. 307).cazmakmın, cazmaksıñ, cazmak (caz-: yaz-); tökmökçübüz, tökmökçüsüñör töküşmökçü (tök-: dök-)Bu aynı zamanda Kırgız Türkçesindeki -mak/-mek, -mok/-mök, -makçı/-mekçi, -mokçu/-mökçü ekleriyle yapılan istek çekimidir. Öner bu çekimde sadece bir niyet değil aynı zamanda gerekliliği hatta mecburiyeti bildirdiği için gereklilik çekimini karşıladığını belirtmektedir (Öner 1999: 204-207). –mak/-mek, -makçı/-mekçi ekiyle yapılan bu istek çekimini gerekliliği karşılaması diğer Kıpçak grubu lehçeleri için de geçerlidir (Öner,1999: 203).

I.B. 3. Tatar Türkçesinde Gereklilik
Tatar Türkçesindeki gereklilik çekimi de Özbek, Uygur ve Kazak Türkçe-lerindeki çekime çok benzer. Özbek ve Uygur Türkçelerindeki – (i)ş, -mak/-mek; Kazak Türkçesinde –v, -uv/-üv fiil ismi eki yerine Tatar Türkçesinde –rga/-rge, -arga/-erge mastar eki getirilerek kirek ve tiyeş kelimeleri yardımıyla yapılmakta*dır. İyelik eki almamış belirsiz çekimlerde ise şahıs cümlenin öznesinden anlaşıl*maktadır (Öner, 1998: 207).
miña başlarga tiyeş, siña başlarga tiyeş, veya miña yazarga kirek, siña yazarga kirek, aña yazarga kirek, bizge yazarga kirek, sizge yazarga kirek, alarga yazarga kirek veya kaytmaska tiyeş ide (<dönmemeli idi); sızıp atarga onıtırga kirek ide (<çizip atmalı unutmalıydı) (Öner, 1998: 208).
134
I.C. Batı Türkçesinde Gereklilik
I.C.1. TürkmenTürkçesinde Gereklilik
Türkmen Türkçesinde gereklilik kipi çekimi –mAlI ekiyle yapılmaktadır. Bu ekle iki ayrı şekilde çekim yapılmaktadır (İlker, 1997: 127). Bunlardan birinci*sinde fiilin üzerine -malı/-meli eki ve sonra şahıs eki getirilir. almalıdım, almalıdık, barmalıdırın, barmalıdırıs, almalımışsınız gibi. İkincisinde ise önce şahıs zamiri getirilerek sonra malı/-meli eki almış fiil gelir. men barmalı, sen almalı, onlar gelmeli, biz almalı gibi (Zeynalov, 1992: 353). Bunun yanında – mOlU yuvarlak ünlülü şekiller de kullanılır. Olumsuz çekimi ise deel kelimesi yanında –ma/-me fiilden isim yapma ekine –sız/-siz isimden isim yapma eki geti*rilmek suretiyle de yapılır (Borjakov-Sarıhanov-Söyegov-Hojayev-Ernazarov, 1999: 306).
I.C.1.a. Birincisinde şahıs zamiri + fiil+-malı/-meli şeklinde; men sözlemeli, sen sözlemeli, ol sözlemeli
I.C.1.b. İkinci şekilde ise: fiil + -malıdır/-melidir + şahıs ekleri getirile*rek yapılmaktadır. Bu çekimde ikinci şahıslarda –dır/-dir ekleri getirilmeden fiil + -malısıñ/-melisiñ, -malısıñız/-melisiñiz şeklinde de çekim yapılmaktadır. Olum*suz çekimler ise deel kelimesi yardımıyla yapılır. İkinci çekim şeklinde –dır/-dir ve üstüne gelen şahıs ekleri deel kelimesinden sonra gelmektedir (Kara, 2001: 50).
I.C.2. AzerbaycanTürkçesinde Gereklilik
I.C.2.A. Kuzey Azerbaycan Türkçesinde Gereklilik
Azerbaycan Türkçesinde gereklilik kipinin çekimi üç ayrı şekilde yapıl*maktadır (İlker, 1997: 125; Buran-Alkaya, 1999: 67).
I.C.2.A.1. Birincisi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -malı/-meli ekiyle yapılan çekimdir. Çekim şahıs eklerindeki ufak tefek farklılıklarla aynı sayılır.
Olmalıyam, olmalısan, olmalıdır, olmalıyıg, olmalısınız, olmalı*lar/olmalıdırlar.
I.C.2.A.2. İkinci çekim şekli ise –ası/-esi ekiyle yapılan çekimdir. alasıyam, alasısan, alasıdır, alasıyıg, alasısınız, alasıdırla şeklinde yapılan çe*kime Azerbaycan Türkçesinde fiilin lazım forması denir (Buran-Alkaya, 1999: 67).
I.C.2.A.3. Üçüncü çekim şekli ise istek kipinin çekiminden önce gerek ke*limesi getirilmek suretiyle yapılır. gerek gelem, gerek gelesen, gerek gele (Bu-ran-Alkaya, 1999: 67).

I.C.2.B. Güney Azerbaycan Türkçesinde Gereklilik
Güney Azerbaycan Türkçesinde de durum farklı değildir. -malıZ-meli eki yaygın olmamakla beraber gereklilik kipi çekimi için kullanılmaktadır. Gerek ke*limesi ile yapılan çekim ise hem Kuzey Azerbaycan’da olduğu gibi gerek kelimesi önce şart, istek veya emir çekimli fiil sonra (gerek toylıyalım; gerek çullayak, gerek bezene, gerek gelini, gerek çeke gibi); hem de şart, istek, emir çekimli fiil önce gerek kelimesi sonra gelerek (ucalsa gerekdir, gedeni gerek gibi) yapılmak*tadır (Sarıkaya, 1998: 292).
I.C.2.C. Irak Azerbaycan’ında Gereklilik
Irak Azerbaycanı’nda gereklilik kipi çekimi istek kipi çekiminin önüne gerek veya gere kelimeleri getirilerek yapılır, bunun yanında -mah/-meli ekiyle yapılan çekim de nadir olarak kullanılır: gere (k) gelini, gere (k) gelesen, gere (k) gelsin, gere (k) geleg, gere (k) gelesiz, gere (k) gessinler çekiminin yanında çek*meli, köçmeli gibi -mah/-meli ekiyle yapılmış gereklilik çekimleri de nadiren görülür (Bayatlı, 1996: 395).
I.C.3. Gagavuz Türkçesinde Gereklilik
Gagavuz Türkçesinde gereklilik çekimi iki ayrı şekilde yapılmaktadır.
I.C.3.1. Birinci şekil Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -malıZ-meli ekiyle yapılan çekimdir. Bu çekim yapılırken, şahıs zamiri gereklilik eki almış fiilden önce gelir. bân almalı, sân almalı, o almalı, biz almalı, siz almalı, onnar almalı
(Özkan, 1996: 158).
I.C.3.2. İkinci çekim şekli ise Azerbaycan Türkçesindeki gerek kelimesi ile yapılan çekim gibi istek çekiminin önüne laazım kelimesi getirilerek yapılır: lââzım gidâyim, lââzım gidâsin, lââzım gitsin, lââzım gidâlim, lââzım gidâsiniz, lââzım gitsinnâr. Mazım kelimesi yardımıyla yapılan çekimde de za*man zaman laazım kelimesinden önce şahıs zamiri gelebilmektedir. bân lââzım atlıyım, sân lââzım yazasın, siz lââzım işleyâsiniz gibi. Her iki çekim şeklinin de olumsuzu kendisinden önce diil kelimesi getirilerek yapılmaktadır. diil olmalı, diil saçmalı, diil lââzım gitmââ, diil lââzım beklemââ, diil lââzım gücendirmââ (Özkan, 1996: 158).
I.C.4. Türkiye Türkçesinde Gereklilik
Türkiye Türkçesinde gereklilik iki ayrı şekilde yapılmaktadır. Bunlardan birincisi, -malı/-meli ekiyle yapılır. İkincisi ise, Türkçenin tarihi devirlerinde kul*lanılan gerek kelimesi yardımıyla yapılan çekim etrafında gelişen yeni şekillerdir (Zülfikar, 1980: 125; Zeynalov, 1993: 354).
136

I.C.4.1. Birinci şekilde –malı/-meli eki fiil kök veya gövdesi üzerine gelir ve ondan sonra 1. tip şahıs eklerinin gelmesiyle çekim yapılır. Gelmeliyim, gel*melisin, gelmeli, gelmeliyiz, gelmelisiniz, gelmeliler gibi.
I.C.4.2. İkinci çekim şekli gerek kelimesi ve onun eş anlamlıları etrafında gelişen şekildir. Bu çekim şekli birkaç ayrı şekilde yapılmaktadır.
I.C.4.2.a. Şahıssız çekim: Fiil kök veya gövdesinden sonra -mak/-mek isim-fiil eki, onun üzerine de gerek veya lâzım kelimesi getirilerek yapılır. Bu şekilde şahıs ifadesi olmamasına rağmen genel bir şahıs ifadesi var demek müm*kündür (Koraş, 2005: 135-154).
I.C.4.2.b. gerek ve lâzım kelimesi ile yapılan şahıs belli olan çekim: Bu şekilde fiil kök veya gövdesinden sonra –ma/-me isim-fiil eki, onun üzerine iyelik ekleri ve sonra gerek/lâzım kelimesi getirilerek çekim yapılır. Yeni ortaya çıkan bu şekilde, gerek kelimesi şekil ve zaman eklerini de alabilir. Böylece geçmiş, şimdi*ki, geniş ve gelecek zamanlarda gereklilik çekimi yapılır, hatta aynı şekilde bunla*rın hikaye, rivayet ve şart çekimlerini de yapmak mümkündür (Koraş, 2005: 135-154).
I.C.4.2.c. zor ve mecbur kelimeleri yardımıyla yapılan çekim: Bu kelime*lerle yapılan çekim yine iki ayrı şekilde yapılmaktadır. Bu kullanışta istek dışı, yani kişinin kendi iradesinin dışında bir zorlama sözkonusudur.
I.C.4.2.d. Birinci şekilde, -mak/-mek isim-fiil eki almış bir fiilden sonra, imek fiili üstüne şekil ve zaman eklerinden birisi ve şahıs eki almış, bahsedilen kelimeler getirilerek yapılır (Koraş, 2005: 135-154).
I.C.4.2.e. zor ve mecbur kelimeleri ile yapılan ikinci çekim şekli ise kal-yardımcı fiili yardımıyla yapılır. Bulunma hali eki almış zor ve mecbur kelimele*rinden sonra gelen kal- yardımcı fiili bütün şekil ve zaman eklerini alarak kullanı*lır, aynı zamanda birleşik çekim de yapılabilir. Kalmak yardımcı fiili, gereklilik eki –malı/-meli dahil bütün şekil ve zaman eklerini alabilir (Koraş, 2005: 135-154).
I.C.4.2.f. şart ve farz kelimeleri yardımıyla yapılan gereklilik: gerek ve lâzım kelimeleri ile şahsa bağlı olarak yapılan çekimde olduğu gibi fiil kök veya gövdesinden sonra –ma/-me isim-fiil eki üzerine iyelik ekleri ve sonra şart veya farz kelimeleri getirilerek çekim yapılır. Şart ve farz kelimeleriyle yapılan çekim*de, imek fiili yardımıyla çekimin hikaye, rivayet ve şart birleşik çekimi de müm*kündür (Koraş, 2005: 135-154).
II. Çuvaş Lehçesinde Gereklilik
Çuvaş Türkçesinde gereklilik çekimi –malla/-melle eki ile yapılır (Boz-kurt, 1999: 739; Yılmaz, 2002: 105). Epe kil-melle (<gelmeliyim), epe kil-melle-mar (<gelmemeliyim), ese kil-melle (<gelmelisin), pel mele (<bilmeli), vula-137
maili (<okumalı) .Yılmaz, gereklilik çekiminin yapıldığı bu eki gereklilik ortacı olarak adlandırmaktadır. Çünkü ekin sıfat işlevi yaygındır. Kaymalla śın (<gitme-si gereken adam); kimelle śın (<girmesi gereken insan) gibi (Yılmaz, 2002: 105).
III. Yakut Lehçesinde Gereklilik
Yakut Türkçesinde üç tip gereklilik çekimi vardır. Bunlar, geçmiş, şimdiki ve gelecek zaman için ayrı ayrıdır (Kirişçioğlu, 1994: 88).
Geçmiş zamanda gerekliliğin olumlusu için iki, olumsuz çekim için ise üç ayrı çekim şekli kullanılmaktadır. Olumlu çekimler; birincisinde fîil+-aı7-er sıfat-fıil eki+daax/-deexiyelik eki+ e- fiilinin görülen geçmiş zamanı; ikinci çekimde, fîil+ -ıax sıfat-fîil eki+ iyelik eki+ e- fiilinin görülen geçmiş zamanı getirilerek yapılır (Kirişçioğlu, 1994: 91). bar-ar-daax etim (<varmalıydım, varmam gerek*ti), bar-ar-daax etiñ (<varmalıydın, varman gerekti) birinci tip çekimi için; bar-ıax-taax etim (<varmalıydım, varmam gerekti), bar-ıax-taax etin (<varmalıydın, varman gerekti) ikinci tip çekim için örnektir. Olumsuz çekimler ise, fîil+ ıa suoxtaax/-mıaxtaax/battax+e- fiilinin görülen geçmiş zaman çekimi eklenerek yapılır. 1. tip olumsuz, bar-ıasouxtaax etim (<varmamam gerekti), bar-ıa souxtaax etiñ (<varmaman gerekti); 2. tip olumsuz bar-ı-mıaxtaax etim (<var*mamam gerekti), bar-ı-mıaxtaax etiñ (<varmaman gerekti); üçüncü tip olumsuz ise ba-battaax etim (<varmamam gerekti), bar-battaax etiñ (<varmamam gerek*ti) şeklinde yapılır.
Mecburiyet ve vazife ifade eden şimdiki zamanda gereklilik, -ar/-er sıfat-fîil eki+taax isimden isim yapma eki ve onun üzerine gelen şahıs ekleri ile; olum*suz çekiminde ise -ar/-er sıfat-fil eki yerine olumsuzu -pat/-pet eki getirilerek yapılır (Kirişçioğlu, 1994: 88). bar-ar-daax-pın (<gitmeliyim, gitmem gerekiyor, gitmek zorundayım), bar-ar-daax-xın (<gitmelisin, gitmen gerekiyor, gitmek zorundasın) örnekleri olumlu çekim; bar-bat-taax-pın (<gitmemeliyim, gitme*mem gerekiyor, gitmemek zorundayım), bar-bat-taax-xın (<gitmemelisin, git*memen gerekiyor, gitmemek zorundasın) şimdiki zamanda gerekliliğin örnekleri*dir.
Gelecek zamanda gereklilik de iki ayrı şekilde yapılmaktadır. Birinci tip çekim için, -ıax/-iex sıfat fiili+-taax/-teex+şahıs ekleri getirilerek olumlusu; -ıa/-ie+suoxtaax+ şahıs ekleri getirilerek çekim yapılır (Kirişçioğlu, 1994: 89). ah-ıax-taax-pın (<açmak zorunda kalacağım), ah-ıax-taax-xın (<açmak zorunda kalacaksın); olumlu; ah-ıa-suoxtaax-pın (<açmak zorunda kalmayacağım), ah-ıa-suoxtaax-xın (<açmak zorunda kalmayacaksın) olumsuz çekimin örnekleridir.
İkinci tipin çekimi, olumlularda -ıax/-iex+tustaax+şahıs eki getirilerek tek şekilde yapılırken, olumsuzlarda ise ıa/-ie suohtustaax+şahıs ekleri; -ıa suox keriñneex+şahıs eki; -m+şahıs ekleri+ ete; -ıa+suox+-e fiilinin görülen geçmiş
138

zaman çekimi getirilerek yapılır (Kirişçioğlu, 1994: 89)1. ah-ıax-tustaax-pın (<açmam gerekecek), ah-/ıax-tustaax-xın (<açman gerekecek) olumlu çekim; ah-ıa suox tustaax-pın (<açmam gerekecek), ah-ıa-suox-tustaax-xın (<açman gere*kecek) 1. tip olumsuz; ah-ıa-m ete (<açmamam gerekecek), ah-ıa-ñ ete (<açma*mam gerekecek) 2. tip olumsuz; ah-ıa soux etim (<açmamam gerekecek), ah-ıa soux etiñ (<açmamam gerekecek) 3. tip olumsuz olmak üzere ikinci tipin ilk şek*lindeki olumsuz çekimle birlikte gelecek zamanda gerekliliğin ikinci tipte dört ayrı olumsuz çekim şekli vardır.

SONUÇ
Türk Lehçelerinin hemen hemen hepsinde Eski Türkçede kullanılan gerek kelimesi ile yapılan çekime benzer şekilde çekim yapılmaktadır. Bu Batı Türkçesi lehçelerinin çoğunda, -mah/-meli eki ile yapılan çekimin yanında kullanılan ikinci bir şekildir. Azerbaycan, Gagavuz ve Türkiye Türkçelerinde gerek kelimesinin Arapça eş anlamlısı lâzım kelimesi ile de çekim aynen yapılmaktadır. Zaman za*man gereklilik veya mecburiyeti ifade eden başka kelimelerle de çekim yapılabil*mektedir. Batı grubu Türk lehçelerinde kullanılan ikinci ortak çekim şekli, Güney Azerbaycan ve Irak Azerbaycan’ı hariç, -malıZ-meli ekiyle yapılan çekimdir (İlker, 1997: 125). En yaygın kullanılan şekil fiil tabanının üstüne -malıZ-meli eki ve sonra şahıs eki getirilerek yapılan çekimdir. Bunun yanında, bu ekle yapılan çekim de zaman zaman farklı şekillerde yapılmaktadır. -malıZ-meli eki almış fiilden önce şahıs zamiri getirilerek yapılan çekim gibi.
Doğu Türkçesini oluşturan iki Lehçede de gereklilik çekimi kerek ve lazım kelimeleri yardımıyla yapılmaktadır. Tek farklılık aynı işlevlerde kullanılan farklı eklerin tercih edilmesidir.
Kuzey grubu Türk lehçelerinde de ise çekim kerek, gacet, teyis(ti) (tiyeş) kelimeleri yardımıyla yapılmaktadır. Kırgız Türkçesinde istek çekimi gereklilik çekimini de karşılamaktadır. Tatar Türkçesinde, Türkmen ve Gagavuz Türkçele*rinde olduğu gibi şahıs zamiri fiilden önce gelmektedir.
Çuvaş ve Yakut Lehçelerinde çekim, kullanılan ekler bakımından, farklı şekilde yapılmasına rağmen çekimin mantığı Türkçenin genel mantığının dışına çıkmamıştır.
Sonuç olarak şunu söylemek mümkündür: Türk Lehçelerinin hemen hep*sinde çekim mantığı aynen devam etmektedir. Eski Türkçede kullanılan kerek kelimesi ile yapılan çekim şekli, farklı kelimelerle de olsa, bütün lehçelerde ortak çekim şeklidir. Batı grubu lehçelerinde -malıZ-meli sıfat fiil eki, iki saha hariç, gereklilik kipi eki olarak yaygınlaşmıştır. Çuvaş lehçesinde -malıZ-meli ekine ben*zer şekilde -mallaZ-melle eki kullanılarak çekim yapılmaktadır. Yakut Lehçesinde ekler farklı fakat mantık yine aynıdır.
E- fiilinin görülen geçmiş zaman, çekimi …etim, …etiñ, …ete, …etibit, …etigit, …etiler şeklindedir (Kirişçioğlu, 1994: 98.
139

» Nüve Forum » akademik » Fen Edebiyat Fakültesi

kaynakpdf