TEZHİP SANATÇILARININ USTALIĞi
Batı dünyasında Reichennu, Sankt-Gallen, Metz,Reims,Tours tezhip okullarının yanı sıra daha birçokları, üç yüzyıl boyunca kutsal kitaplara (Mez-murlar, İnciller) yaptıkları süslemelerle tezhip sanatında ne ölçüde usta olduklarım gözler önüne sermişlerdir. Kel Charles'm Kutsal Kitabı, Utrecht Mezmurlar Kitabı, Aziz Emmeranin Codex Aureus'u, Vivien 'in Kutsal Kitabı, Grandyal'in Kutsal Kitabı hep manastırların görüşleri doğrultusunda ve yönetiminde gerçekleştirilmiş tezhip örnekleridir. Fransa'da ve İngiltere'de, XIII. yy'm birinci yarısında gerçekleştirilmiş olan pek çok tezhip çalışmasında Roman izlenimine raslanırsa da, XIII. yy'm ikinci yarısından başlayarak gotik temelli bir üslubun Paris'te yaygınlaştığı görüldü [Psaultier de Saint Louis [Saint Louis' nin Mezmur Kitabı],1260).

LAİK ATÖLYELER
XIII. yy'da, tezhip sanatı yavaş yavaş manastırlardan laik atölyelere kaydı.
İster dinsel konu işlesinler, ister dindışı, tezhipçiler bundan böyle saray çevresinden müşterilerin isteklerini yerine getirmeye başladılar. Pek seyrek olarak da XIV. yy'm başlarında bazı tezhip sanatçılarının yapıtlarını imzaladıkları görüldü: Sözgelimi, Ho-nore usta tarafından gerçekleştirilen Breviaire de Philippe le Bel (Güzel Philippe'in Dua Kitabı). Eskiden altın yaldızlı Bizans fonlarının egemen olduğu bu süslemelerde giderek küçük mimari dekorlara, manzaralara yer verilmeye başlandı. XIV. yy'ın sonlarına doğru da tezhip sanatçüarıyla sanatsal özelliği giderek daha da ağır basan resimler yapmakla görevli ressamlar birbirinden ayırt edilmeye başladı.

TEZHİP SANATININ GERİLEMESİ
XV. yy'm Fransız-Flaman okulu, saygıdeğer sanat koruyucuları ve kitapseverler için çalışmaya başladılar. Bu kişiler arasında Berry dükü, Bour-gogne dükleri, vb. vardı.
XVI. yy'da matbaanın başlangıç yıllarıyla birlikte tezhip sanatının da gerilemesi hızlandı. XVII. yy'da Nicolas Robert'in Guirlande de Julie'siyle Avrupa'da bu sanat sona erdi.

TÜRKLERDE TEZHİP

Tezhip yapılırken genellikle kitabın her sayfası yaldızlı bir çerçeve içine alınır ve sayfa kenarlarına, kitabm türüne ve metnin anlamına uygun motifler işlenir. Tezhip yapanlar aynı zamanda usta birer minyatür ressamı olduklarından, bu motifler geleneksel süsleme sanatları içinde özel bir değer taşır. Bölüm başları için değişikmotifler seçilir. Tümce bitimlerini gösteren noktalarsa, gül motifiyle işlenir.
Kitap metninin önemli yerlerine dikkati çekmek için, sayfa kenarlarına ışınlı güneş motiflerini gösteren "şemse"ler eklenir. Üstüne tezhip işlenecek kâğıtların özel bir teknikle mührelenmesi (parlatılması), aharlanması (düzgün ve kaygan duruma getirmek için, kâğıdın üstüne ahar denen ve kaynatılmış nişasta ya da nişasta ve yumurta akından yapılmış bileşimin sürülmesi) gerektiği gibi, renklerden lacivert, turuncu ve lal renklerinin bulundurulması, üstübeçle gümüş suyunu eriterek beyaz renk elde edilmesi, kızıl, yeşil ve beyaz renkteki altınların hazırlanması ve renklerin kâğıt üstünde aşınmadan uzun süre kalabilmesi de, dikkat edilmesi gereken noktalardır.
Tezhip ustalarının kullandıkları teknikle, minyatür ressamlarının tekniği benzerlik gösterir. Bu teknikte mührelenmiş ve aharlanmış kâğıdın üstüne ince bir altın tabakası sürülür, böylece saydam duruma getirilen renkler için uygun bir zemin oluşturulur. Farklı renkteki altınlara, yer yer matya da parlak bir görünüm kazandırılarak, değişik renk tonları elde edilir. Kâğıdın altınla yaldızlanacak yerlerine, önce "lika" adı verilen bir tür zamk sürülür, ince altın varaklar (yapraklar) bu zamk üstüne yapıştırılır. "Zer ender zer" (altın üstüne altın) yaldızlama tekniği, daha parlak tonlar elde etmek amacıyla kullanılır.
Tezhip sanatının, İstanbul'da ilk kez Mehmet adlı Herath bir Türk tarafından XIV. yy'da uygulandığı sanılmaktadır. Tezhip sanatı, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde, sarayın ve devlet ileri gelenlerinin koruyuculuğu altında, Osmanlı sanat ve kültürünün zengin bir kolu durumuna geldi. Tezhiplerde kullanılan çizgi ve renk niteliği, süsleme özellikleri, dönemlere göre değişiklik gösterdi. Bu nedenle tezhip sanatının gelişimi, klasik dönem üslubu, Lale devri üslubu, barok üslup gibi dönemlere ayrılır. XVII. yy'dan sonra yazılanKur'anlavm tezhibine ayrı bir önem verildi. Hafız Osman ve Kazasker Mustafa İzzet'in elinden çıkan seçkin nitelikte elyaz-malarmm aynı değerde tezhiplerle süslenmesiyle, tezhip sanatı klasik nitelik kazandı. Klasik dönemde tezhip sanatında kullanılan motifler, aynı dönemin genel süsleme üslubuyla bütünlük sağladı. Basitleştirilmiş hayvan motifleri, kıvrık dal ve geometrik figürler, bu dönemin belirleyici özellikleri arasında sayılabilir. XVIII. yy'm başında Batı etkilerinin ve rokoko üslubu anlayışındaki süslemenin Osmanlı sanatına girmesiyle, tezhip sanatı da belirleyici özelliklerini yitirdi, klasik dönemdeki soyut biçimlerin yerini çiçek motifleri almaya başladı. "Şükûfe" adı verilen gelişigüzel altın sıvama üzerine pembe ve yeşilin egemen olduğu niteliksiz desenler, bu alandaki gerilemenin belirtisi sayılır. Tezhiple süslü elyazması yapıtların, eskisi gibi alıcı bulmaması ve nitelik düzeyinin giderek düşmesi sonucu, bu geleneksel sanat da yavaş yavaş unutuldu, tezhip yapan ve çırak yetiştiren ustaların atölyeleri de giderek azaldı. Son dönemde Tuğrakeş Hakkı, Ebrucu Necmettin, Müzehhip Baha ve Kâmil Akdik gibi hattat ve müzehhipler bu sanatın kaybolmaması ve gelecek kuşaklara aktarılması yolunda özel bir çaba harcamalarına karşın, gerilemenin önüne geçemediler.
Başlıca tezhip ustaları arasında, aynı zamanda mücellit olarak tanınan Solak Sinan, Nakşi, Hattat Ali Üskü-dari, Ahmet Atâ, Hüseyin bin Abdullah, Kasımpaşah Mücellitbaşı Ragıp Efendi, Hacı Ahmet Efendi, Hüsnü Efendi, Nurettin Efendi, Şişman Baha Bey, Osman Efendi, Üsküdarlı Sarı Hafız, Mücellit Sarhoş Ali, Tuğrakeş Hakkı Bey, Baha Bey, Üsküdarlı Necmettin, Sami Necmettin, Hezarfen Et-hem Efendi, Lakeci Rasim Efendi ve Süheyl Ünver sayılabilir.

» Nüve Forum » kütüphane » Kültür » Sanat » Geleneksel sanatlar » Tezhip