Giriş
Yolculuk ana fikri her zaman edebiyat dünyası için kalıcı ve çekici bir konu
olmuştur. İlk çağlarda Homeros’ un Odessa’sı, Orta Çağ’da Dante’nin İlahi Komedya’sı,
Rönesans’da Rabelais’ in Gargantua Pantagruel’i ve Saint John Perse’ün Anabase’i
yolculuk hakkında derin semboller taşıyan yapıtlardır. Rimbaud’nun Cehennemde Bir
Mevsim (1873), Eliot’un Waste Land’i ve Saint John Perse’ün Seamarks’ ı (1958) modern
yazının yolculuk destanlarıdır. Bu yazılarda anlatılan yolculuklar Baudelairevari bir
duyarlılıkla yazılmış ve yolların her zaman insanın kendini keşfetmesi için katedilen yollar
olduğu savunulmuştur.(Fowles1994, p: 45) Makalenin ana fikri ele alınan filmdeki
yolculuğun aslında karakterin içsel yolculuğu ve bir tür kendini keşfetme serüveni
olduğudur.
Yola çıkış–çekip gitmek-bir anlamda kendi kendini tatil etmektir.“Ben” denileni
unutmak, kimliği, geçmişi yada geleceği olmayan, yalnızca kaydeden, şaşıran, hayran olan
veya öfkelenen, saf bir zamandan ibaret o insan haline gelmektir: Yola çıkış–çekip gitmek-
alışkanlığa karşı kendi sürecini yaratmaktır

Baudelairevari Bir Huzursuzluk Hali
Yol sinemasındaki yol izlekleri kahramanların kimi zaman belli hedefleri olmadan
oradan oraya hareket edişlerini ve hiç bir yerde kendilerini “ev” lerinde gibi
hissetmeyişlerini anlatır. Çevreleri ve içinde bulundukları toplum nedeniyle yabancılaşan
bireyler arayış içersindedirler. Bu arayış halleri sürekli hareketli oluşlarıyla resmedilir.
Kimi zaman kişilerin coğrafi değişimi içinde bulundukları ruh halinin de değişimini
beraberinde getirir. Geziler karakterlerin bilinç durumlarından bir vazgeçiş, gerçeği inkar
ediş, ölüm korkusuyla yer değiştiren yaşam korkusuna karşı bir direniştir. Kendini
gerçekleştirmek arzusunda olan kişilerin edebiyattan başka sığınacakları bir kaleye
ihtiyaçları vardır ve Wenders gibi yönetmenler modernliğin sıkıntılarına sinematograf
aracılığıyla karşı durmaya çalışmışlardır. Baudelaire bu durumu “any where out of the
world” diye tanımlar.“Ben nerede değilsem orada mutlu olacakmışım gibi gelir” diyen şair,
hem bir yolculuk tutkunu hem de bir yolculuk kaçkını olmakla bize Platon’un varlık
kavrayışını anımsatan ikili bir dünyanın ikilemli insanıdır. O hep öteleri özleyen bir ruhtur,
ancak bu dünyaya çakılmıştır ve öteler belki de düşten başka bir şey değildir. Bedeniyle
burada ruhuyla başka bir yerdedir. Onda her gerçeklik bir ülküseli düşündürür, her eylem
bir ülküsel kaçışa açılır. Bu madde dünyasında insan iğreti bir varlıktan başka bir şey
değildir. Baudelaire “iyinin ve kötünün ötesine” gidişin peşindedir.(Martin Jay, 1989,
s. 178) O mutluluğu ve aradığı iç huzurunu bu dünyada olmayan, bugünün ötesinde bir
yerlerde bulacaktır. Yaşamı bir hastaneye benzetir Baudelaire,“hastalar sürekli yattıkları
yeri değiştirme saplantısı içindedir. Bir hasta kaloriferin yanında acı çekerse cam kenarına
geçince her şeyin daha iyi olacağını düşünür” der.(Botton, 2003, s. 38) Wenders’ in
filmindeki karakter ise yolculuğunda bu dünyanın dışında olanın, bugünün ötesinde olanı
aramaktadır. Kendi gerçekliğini yaşayabileceği, kendi davranışlarının öznesi olabileceği bir
yerin peşindedir. Karaktere yol gösterecek olan ise küçük Alice’tir. Küçük Alice filmin
kahramanlarından biridir ve Alice Harikalar Diyarında masalındaki Cheshire kedisinin
yerini almaktadır.

Masal Dünyasına Yolculuk
Alice Kentlerde (1973) filmi Wenders’ in de en sevdiği filmi olmakla beraber
yönetmenin en dokunaklı filmlerinden biridir. Alice Kentlerde (1973) yönetmenin ilk
bağımsız filmi olması nedeniyle Wenders’ in sinema estetiğini ve sinema dilini en çok
yansıtan filmidir. Wenders’ in bu ilk" yol filmi" nde bir Alman gazeteci olan Philip (Rüdiger
Vogler), rastlantı sonucunda bir kadınla tanışır. Kadın ondan kızı Alice’i (Yella Rottländer)
Avrupa’ya babaannesinin yanına götürmesini ister. Ancak Alice babannesinin adını da
oturduğu yeri de hatırlamamakta sadece babaannesine ait ufak ipuçları hatırlamaktadır.
Philip ve Alice, Avrupa’da bir kentten diğerine geçerek Alice’in büyükannesini aramaya
başlarlar. Aralarında bir dostluk ve sevgi başlar. Alman gazetecinin Amerika’daki amaçsız
gezinişi bu küçük kızla bir anlam kazanır. Alice Philip’i kendi gerçekliğine yaklaştırmak
onu bugünün ötesinde bir yere taşıyabilmek için oradadır
Film Philip’in Amerika’daki yolculuğu ve Alice ile Philip’in Avrupa’da yaptıkları
yolculuk olarak iki bölümde incelenebilir. Alice Kentlerde filminde iki bakış açısı vardır:
Alice’in çocuk bakış açısı ve Philip’in yetişkin bakış açısı. Alice filmde bize masal
dünyasının kapılarını açar ve görünenleri çocuk gözüyle aktarır. Tıpkı Alice Harikalar
Diyarında masalında olduğu gibi. Philip’in yetişkin duyarsızlığına Alice bir o kadar çocuk
merakıyla yaklaşır. Alice’e bakarak görürüz ki insanın içsel kendini buluş yolculuğu aynı
zamanda ütopik bir masal gezisidir. Sanat ütopyanın korunup sığındığı tek alandır ve
Wenders, filmlerinde ütopyaların halen var olabileceğini gösterir. Karakterlerin bu yol
filmlerinde varmak istedikleri nokta bir başka kent, bir başka ülke ya da bir dağın tepesi
değildir. Çünkü filmlerdeki kahramanlar bu hayatın çevrelediği kendilerinden de kaçmakta
ancak gittikleri her yere kendilerini de beraberlerinde götürmektedir. Alice Kentlerde
filmindeki kahraman Philip’te tıpkı Baudelaire gibi bir flaneur, bir düşünür gezerdir.
Kalabalıklar arasındaki yalnız insandır. İçinde yaşadığı kentlerde, bir aylaklık, bulanıklık,
anlamsal belirsizlik mekanıdır. Kente anlam katma çabası, Philip’in kendini bugün ötesine
taşıma çabası tıpkı masalda olduğu gibi Alice’in yol göstermesi ile mümkün olabilecektir.
Philip’in özgürlüğü onun yolculuğunda bugünün ötesinde bir dünyaya ulaşması ile
mümkündür. Ancak özgürlüğün yalnızca birşeyden özgürlük (freedom from) olmakla
yetinen bir durum olmayıp aynı zamanda olması istenen şeye erişmek için özgürlük
(freedom to) olma özelliğine sahip bir durum (Timuçin, 1992, ss: 537-538) olduğu
düşünüldüğünde Philip’in özgürleşmek için yollara savrulması ile mümkün olacaktır.
Çünkü olduğu yerde mutlu değildir. Filmin açılış sekansını takiben bir kumsalda yalnız
görünen Philip “Under the Boardwalk” şarkısını mırıldanmaktadır.“Under the board walk/
down by the sea/on a blanket with my baby/that’s where I wonna be” diye mırıldanırken
yalnızdır.(Graf, 2002 s. 74) Sevgilisiyle beraber özlediği yerde değildir. Olmak istediği yer
burası değildir.
Alice Kentlerde filminin kahramanlarından biri olan Philip 30’lu yaşlarındadır. Bir
kimlik bunalımı yaşamaktadır. Yaşamından tat almamakta ve büyük bir tatminsizlik
yaşamaktadır. Resmi ikametgahı belli değildir. Philip’i ilk olarak Amerika’da burası
hakkında bir dergi yazısı yazmak niyetinde görürüz. İlk sahneden itibaren bize Philip’in
içinde bulunduğu çevre tanıtıldıkça onun yalnız bir insan olduğunu ve yitirilmiş düşleri
olduğunu anlarız.
Diğer kahramanımız ise Alice’tir. Alice ismi bize Alice Harikalar diyarında
masalını anımsatır. Masal, kız kardeşi ile pikniğe çıkan küçük sarışın Alice'in" Geç kaldım"
diyen bir beyaz tavşanın arkasından gitmesi ve tavşanın girdiği deliğe bakarken delikten
içeriye düşmesiyle başlar. Küçük delik bir anda büyür ve Alice'i fantastik bir dünyanın
içine çekiverir. Bir çok hayvan ve konuşan oyun kağıtları ile bezeli masal kahramanları
Alice'i şaşkınlığa uğratır. Masal bu büyüleyici hayal dünyasından bir ağacın dibinde
Alice'in uyanması ile sona erer. Masalda yer alan Cheshire Kedisi, Alice istediğinde ortaya
çıkar ve genellikle Alice'i kızdıran konuşmalar yapar. Ama Cheshire Kedisi'nin tüm
konuşmaları felsefi değer taşır ve Alice'in yaşam pencerelerini zorlar. Filmde ise masaldaki
Alice, Philip’tir. Filmin kahramanı küçük Alice ise masaldaki Alice’e yol gösteren
Cheshire kedisidir

Masalda Alice ile Cheshire kedisinin arasında geçen diyalog aynı filmdeki Alice’in
Philip’i sürüklediği ve Philip’in yaşam pencerelerini zorlamaya başlayan yolculuğuna
benzemektedir. Diyalog şöyledir 1:
“Alice: Buradan gitmek için bana hangi yolu izlemem gerektiğini söyler misin?
Cheshire Kedisi: Nereye gitmen konusunda iyi bir anlaşmaya bağlı bu.
Alice: Neresi olduğunun önemi yok!
Cheshire Kedisi: O zaman hangi yol olduğunun da bir önemi yok.
Alice: Sonunda herhangi bir yere varsın da.
Cheshire Kedisi: Elbette varacaksın. Eğer yeterince uzun yürürsen.”
Philip’in de varacağı nokta belli değildir. Alice onu bir yolculuğa sürükler ve bu
yolculuk Philip’in içsel bir kendini buluş yolculuğudur.
Filmdeki kahramanın–Philip’in-davranışlarının öznesi olabilmesi gerçek dünyanın
dışına çıkması ile mümkündür. Bu dünyanın kurallarına göre yaşamak, içinde bulunduğu
kentin sınırlarına göre yaşamak Philip’e göre değildir. Philip burada “çekip giderek
alışkanlığa karşı kendi sürecini yaratmak” istemektedir. Filmde çelişkiler ancak seyirci
kahramanların yaşadığı coğrafi ve toplumsal çevreyi tanımaya başladıktan sonra ortaya
çıkar. Bu çelişkiler ise çözümsüz uzlaşmazlıklara, arayışlara yol açar. Çelişkilerle
hesaplaşmaya başlama ise yeni bir başlangıcın olanaklarına doğru yol alındığını gösterir.
Bu da Philip’in bugünün ötesinde olan bir hayatın arzusunda arayış yaptığının kanıtıdır.
Bugünün kurallarına göre yaşamayı reddeden Philip “içselliğince yönetilmek”
arzusundadır. Modernliğin insani bunalımlarını resmeden Wenders’ in filmlerindeki
karakterler toplumun kurallarınca yönetilen insan olmaya karşı çıkarak içselliğince
yönetilen insanlar olmak arzusunu yaşarlar. Bu nedenledir ki çıktıkları yolculuk soyut bir
yolculuktur. İçsel dünyaları bir arayıştadır ve ruhları bir inkar yaşamaktadır. Kendilerini
yollara vurmaları da bu yüzdendir. Mayakovski yolculuğun bir araç olduğunu söyler,
yolculuk Philip içinde içsel dünyasıyla yüzleşmenin bir aracıdır.
Filmde Philip, Amerika’dayken onu cezbetmesi gereken tüm uyaranlar–neonlar,
ışıklar, reklam panoları-aslında onun için bir anlam ifade etmez. Fotoğraf makinesiyle
kentin sokaklarında dolaşırken imgelerin boyunduruğundan kurtulmuş bir kentin
görüntülerini yakalamaya çalışır ancak her yanı reklamlı, ışıklı “büyülü”“aldatıcı” bir
dünya ile çevrelenmiştir. Bu dünya sadece insanı özgürleştirmeyi vaat eder ancak daha çok
tutsak alır. Modernitenin sağladığı çeşitliliğin aldatıcılığı Philip’in Amerika’da arka arkaya
izlediği ve dinlediği reklamlarda kendini gösterir. Amerika’dayken arabayla otoyolda
gitmektedir. Radyoda dönüp duran reklamlar için “hiçbir şeyi sonuna kadar
dinleyemiyorum” der. Bu, imge dünyasının Philip’in kendi gerçekliğinden ne kadar uzakta
olduğunun kanıtıdır. Gerçek dünya ile imge dünyası bu noktada birbirinin içindedir.
Philip’in fotoğraf makinesi onun kendi gerçekliğinin bir simgesidir. İmgeler dünyasından
bir sığınak, dünyayı algılamak istediği biçimiyle algılamak için somut bir çabadır. Kendi
dünyasını yaşamak “bu dünyanın dışında herhangi bir yer” i yaşamak ve bugünün ötesin
yaşamak için fotoğraf makinesi onun kurtuluş anahtarıdır.“Fotoğraflarda hiçbir zaman
aradığım şey çıkmıyor” derken kastettiği de kendi gördüğü gerçeğin, kendi algıladığı
gerçeğin fotoğraflara yansımayışıdır.

Wim Wenders’ in ele alınan filmi siyah beyazdır. Yönetmenin amacı kuşkusuz
Philip’in içinde bulunduğu çaresiz ruh halini seyirciye daha iyi yansıtabilmektir. Philip’in
ruh halinin farklı yol izleklerinde değişiklik göstermediğini, hayatının ne kadar sıradan ve
standart olduğunu, kendini gerçekleştirme konusunda sokaktan geçen diğer insanlardan bir
adım önde ya da arkada olmadığını siyah beyaz karelerden anlarız. Ancak yine de Philip’in
Amerika’daki ve Avrupa’daki yol izlekleri birbirlerinden farklılık gösterir.
Philip, Amerika’daki yolculuğunda yazıyı yazabileceğinden umudu kesince kentin
sokaklarında arabayla dolaşmaya başlar. Buradaki kent Avrupa’da dolaştığı kent sokakları
kadar belirgin de değildir. İnsanların yanından geçmez Philip, kentin iç mekanlarına da
girmez. Sanki yüzeyde dolaşmaktadır. Aynı kendini yüzeyde hissettiği gibi ya da hiçbir
şeyin parçası olduğunu hissedemediği gibi. Gerçek dünyanın da yüzeyinde bir yerlerdedir,
bir türlü içine girmeyi başaramaz. Avrupa’daki yolculuğu ise biraz daha farklıdır. Burada
kentlerin sokaklarına girer. Kendini keşfetmeye başlaması ve arayışının anlam kazanması
gibi sanki kentin sokakları da kimlik kazanmıştır. Michel Delon’un dediği gibi aylaklığı
günlük yaşamını estetize etmeye başlamıştır artık.(Delon, 1997, s. 61.) Amerika’da
birbirinin aynı olan oto yollar burada farklılaşmaya başlar. Belki de bu Wenders’ in
Amerikan rüyasının sonudur. Onun için “ev” ancak Avrupa’dır. Yönetmen, başka bir
mümkünün olabileceği, bugünün ötesine geçilebileceği farklı bir hayatın Avrupa’ya daha
yakın bir yerlerde olduğunu söylemektedir.
Filmde belirleyici olan ölü boşluklar vardır. Bekleyişin ve beklemenin ölü
boşlukları bu filmde asıl olay kadar canlıdır. Filmin ilk sekansı ve onu takip eden
sekanslarda diyaloglar çok azdır. Philip’in kendi kendine konuştuğunu sıkça duyarız.
Amerika’da bu monologlar daha belirgindir. Onun dışında kalan zamanlarda “ölü boşluk”
anları vardır ve bu anlar aynı zamanda Philip’in yabancılaştığı bu dünyayı, algılayış
biçimidir. Aynı Alice’in Philip’in çektiği fotoğraflara bakarken söylediği gibi,“ne güzel
bomboş…"

Sonuç:“Eve Dönüş”
“Ütopyalara yer vermeyen bir dünyanın haritası eksik kalmıştır” 2
Philip bu boşluktan kurtulma yolunu arayış yolculuğuyla bulur. Alice onu bu
yolculuğa çıkarandır. Philip’in içine düştüğü boşluk ise otel odasındaki sahneyle
anlatılabilir. Amerika hakkında bir şeyler yazma konusunda başarısız olan Philip tüm o
imgelerle yüklü otel odasında yatarken aslında görünenden fazlasının olmadığına karar
verir. Dünya onun gördüğü kadardır ve daha fazlası yoktur. Philip’in hayatına bir anlam
katma bir anlamda “eve” e dönüş mücadelesi yine bir boşluğun içinden çıkar. Philip büyük
bir kararlılıkla Alice’i bu yaşanılması güç dünyadan kurtarmak ve onun hayatını “düzen” e
sokmak niyetinde değildir. Onun içine girdiği zorlu bir arayıştan çok isteksiz bir girişim
olarak nitelenebilir.(Orr, 1993 s. 195) İçine düştüğü yaşamsal boşluk onu Alice ile kentlerin
sokaklarındaki arayışına çıkarır.
Philip Avrupa’ya doğru yola çıkmadan önceki gece kız arkadaşını görmek ister.
Ancak kız geceyi onunla beraber geçirmeyi “insan kendini kaybederse, duymayı görmeyi
de unutur” diyerek reddeder. Avrupa’da Philip ile Alice arasında bir dostluk başlar. Philip
kendini çevreleyen uyuşuk halden yavaş yavaş kurtulmaktadır. Ancak bir kez kendini
kaybettiğinden artık görmeyi ve duymayı unutmuştur. Birkaç denemede Alice’in
babaannesini bulamayınca Alice’i polise teslim eder. Ancak Philip yolculuk devam ettikçe
yavaş yavaş görmeyi ve duymayı öğrenmeye ve Alice’i özlemeye, onu sevdiğini anlamaya
başlamıştır. Kedi Cheshire’nin yol gösterici olduğu gibi Alice’in, Philip’i içinde bunaldığı
dünyanın gerçeğinden çıkararak bir ütopyaya, bugünün ötesinde bir yerlere, Philip’in
huzuru bulabileceği bu dünyadan başka bir dünyaya götürmesi onu kendi özlediği “ev” ine
ulaştırması için Alice polisten kaçar ve Philip’le tekrar bir araya gelir. Daha sonra Philip bir
gazetede Alice’in polisten kaçtığı için arandığı haberini okur. Bir polis Philip’e gelerek
Alice’in büyükannesinin oturduğu yerin bulunduğunu, annesinin de Münih’te olduğunu
söyler. Philip’in Amerika’da belirsizlikler içinde başlayan yolculuğu son etapta anlam
kazanmaya başlamıştır. Münih’e doğru yola çıktıkları tren yolculuğu filmin sonudur.
Trenin penceresinden başlayan bir helikopter çekimi görüntüye gelir. Sonra kamera tekrar
göğe yönelir ardından da Ren bölgesinin tümü görünür. Tren ufukta kaybolur.(Künzel,
1986, ss. 74-75) Kentin tümünün göründüğü sahnede, Alice’in Philip’i arzu ettiği bugünün
ötesine taşırken Philip’in içinde bulunduğu ruh halinin belirginleşmeye başladığı, içine
düştüğü boşluğun dolmaya başladığını gösterir. Philip ve Alice artık kentin sokaklarının
içinde kaybolmuş değillerdir. Kent tüm açık seçikliği ile ortadadır. Trenin görüntüsü filmin
başlangıç sekansındaki uçağın görüntüsünden farklıdır. Nereye gideceğini, nereden
geldiğini bilmediğimiz uçağın yerini Ren’den Münih’e doğru hareket eden tren almıştır.
Ancak asıl yolculuk Philip’in içsel yolculuğudur. Alice Harikalar Diyarında’daki Alice’in
uyanıvermesiyle rüyasının sona ermesi gibi ona yol gösteren kedi Cheshire–filmdeki
Alice-babaannesine doğru yola çıkmış ve Philip uykusundan uyanmıştır. Ancak bu uyanış
aynı zamanda onun yüzeyde yaşamasından uyanışıdır. Bir şeylere ait olmaya başlamasının
başlangıcıdır. Kendi gerçekliğinde yaşamak istediği bugünün ötesindeki dünyaya,“any way
out of the world” e uyanışıdır

Kaynak