Kitle İletişim Araçlarına Eleştirel Bir Yaklaşım

KİTLE İLETİŞİM ARAÇLARININ İŞLEVLERİ
Başlangıçta da belirtildiği gibi, günümüzde son derece önemli ve etkili olan kitle iletişim araçlarının birtakım işlevleri mevcuttur. Bu konuda farklı açıklamaların yapıldığı görülmektedir. Bunların her birine değinmek yerine MacBride'ın "Birçok Ses Tek Bir Dünya" isimli raporunda belirttiği gibi iletişimin işlevleri sekiz başlık altında toplanmıştır. Bunlar; habercilik, toplumsallaştırma, motivasyon, tartışma-diyalog, eğitim, kültürel geliştirme, eğlence ve bütünleştirme işlevleridir. Bunlardan habercilik işlevi, kitle iletişim araçlarının temel ve en bilinen işlevidir. Bu işlev bilgi aktarma işlevi olarak da değerlendirilebilir. Gazetelerin sayfalarında, radyoların ve televizyonların haber saatlerinde verdikleri bilgiler bu işlevin bir göstergesidir. Toplumsallaştırma işlevi ise, günümüzün heterojen yapılı toplumlarında bireylerin bir arada yaşamalarının sağlanabilmesi için toplumsal değerlerin yani kültürün, yayınlar aracılığı ile alıcılara iletilmesidir. Toplumsallaştırma işlevine bağlı olarak kitle iletişim araçları toplumun amaçlarını belirterek çeşitli değerleri canlı tutar, yüceltir ve motivasyon işlevini gerçekleştirir. Bağımsızlık, özgürlük, insan hakları gibi değerler buna örnek verilebilir. Tartışma-diyalog işlevi, kitle iletişim araçlarının gerek ulusal gerekse uluslar arası düzeyde toplumun çıkarlarını, bu çıkarlar doğrultusunda hareket edilip edilmediğini gösterir. Diğer bir deyişle, kamu oyu oluşturma işlevi görür. Bu işlevi ile toplumda güçlü kişilere karşı eleştiri rolünü oynar. Eğitim işlevi, toplumsallaştırma işlevi ile bağlantılıdır. Topluma yeni üyeler kazandırma, bunları toplumun kültürel değerleri ile eğitme bu işlev içerisindedir. Böylelikle okulların tek bilgi kaynağı olma özelliği de azalır. Bir toplum sanatsal ve kültürel yapıtlarını kitle iletişim araçları ile yaymak suretiyle bunları korur. Böylelikle de kültürel geliştirme işlevi yerine getirilir. Kitle iletişim araçlarının bir diğer işlevi ise eğlendirmedir. İnsanları, evlerine yorgun geldiklerinde rahatlatmak, dinlendirmek için çeşitli yayınlar sunarlar. Bunların içeriği televizyonda spor, eğlence, magazin programları olabileceği gibi radyolarda da şiir, yarışma vb. yayınlar olabilir. Kitle iletişim araçlarının bütünleştirme işlevi, toplumsallaştırma, eğitim, kültürel geliştirme işlevleriyle paralellik gösterir. Bu işlevi ile, birey ve grupların birbirlerini tanımalarına, farklı kültürler arasındaki çatışmaları hafifletmeye yardımcı olur.
MacBride'ın belirttiği bu sekiz işleve ek olarak kitle iletişim araçlarının ekonomik işlevlerinin olduğu da söylenebilir. Bu işlev, özellikle reklam sektörünün canlı kalmasını sağlar. Bugün, televizyonda, radyoda programların aralarına konulan, gazetelerin de birçok sayfasını kaplayan reklamlar dikkate alındığında kitle iletişim araçlarının ekonomik işlevi daha iyi anlaşılabilir.

BİREY VE TOPLUM SORUNLARININ ÇÖZÜM KAYNAĞI OLARAK
TELEVİZYON
Genel olarak, kitle iletişim araçlarının işlevlerinin belirtilmesinden sonra, bunların en bilineni ve ilki olan "bilgi aktarma" işlevini baz alarak, televizyonu, birey ve toplum sorunlarının çözüm kaynağı olarak gören düşünürlerden biri Mc. Luhan'dır.
Mc. Luhan'a göre, "mesaj aracın kendisidir". Bir iletişim eyleminde belirleyici olan şey iletilmek istenen mesajın içeriği değil, bu mesajı iletmek için kullanılan mesajın kendisidir. İnsanların ilişki ve eylem ölçülerini biçimleyen ve belirleyen şey kullanılan araçlardır (Özkök, 1985:163). Yani, her iletişim tekniği ya da belli iletişim teknikleri grubu belli bir kültürü ortaya çıkarırlar. Bu düşünüre göre, toplumların evrensel gelişim sürecinde temel unsur iletişim teknikleri ve bunların farklılaşmasıdır. Bu şekilde yaptığı sınıflandırmasında, insanlığın geçirdiği ilk dönem olarak yazının bulunuşundan önceki uygarlıkları belirtmiştir (kabile dönemi). Bu dönemde egemen iletişim biçimi sözlü anlatım ve işitsel algılamadır. Bu dönemde düşünce özgür bir biçimde yayılır ve insan bütün duygularını aynı anda ve uyumlu bir biçimde kullanır (Özkök, 1985: 164). Daha sonra, yazının bulunması ile gelişen ve gutenberg galaksisi dediği dönem gelmektedir. Mc. Luhan'a göre yazının bulunuşuyla insanoğlunun birinci dönemdeki sakin yaşamı da köklü bir değişmeye uğramıştır. Birinci dönemde egemen olan işitme duyusu yerini yavaş yavaş "göz"ün egemen olduğu bir iletişime bırakacaktır. İletişimde egemen olan duyunun değişmesi ile birlikte düşünce örgütlenmesi ve uygarlık da değişecektir (Özkök, 1985: 165). Yazının egemen olmaya başladığı bu tarihsel dönemde ortaya çıkan en önemli kavramlar olarak bireycilik, merkeziyetçilik ve milliyetçiliktir. Yazının egemen oluşu ile birlikte okumanın artması, bireyler arası iletişimi azaltmış ve bireyciliği getirmiştir. Ayrıca, yazının yayılmaya başlaması, ülkelerin yönetiminin merkezi nitelikte olmasına yol açarak, totaliter yönetimlerin ortaya çıkmasına da sebep olmuştur. Tüm bu gelişmeler, aynı zamanda milliyetçiliği de beraberinde getirmiştir. Yazı, nasıl ki bireyler arasındaki iletişimi azaltıyorsa, milliyetçilik de toplumlar arası iletişimi azaltan bir unsurdur. Görüldüğü gibi, tüm bu gelişmeler Mc. Luhan tarafından iletişimin kopukluğu bağlamında bir sorun olarak görülmektedir. Bu sorunun çözüm kaynağı olarak, bilgi bakımından yoksul ancak katılma sağlama açısından güçlü bir araç olan televizyon gündeme gelmektedir. Televizyon ile birlikte görme duyusunun egemenliği ve basılı yazının oluşturduğu uygarlık artık aşılmaktadır. Bu araç sayesinde, insanlar artık "evrensel bir köy"de yaşamaktadırlar. Dış dünyayı algılamada, Gutenberg Galaksisi'nin buyrukçu özellikleri silinmekte, daha önceki doğallığa (kabile dönemine) dönüş başlamaktadır. Gerek Mc. Luhan, gerekse liberal gelenek içerisindeki diğer düşünürler tarafından, televizyona böyle bir anlam yüklenilmesinin arkasında yatan en önemli sebep, 19.yy. aydınlanma çağının bilim ve akla yüklediği anlamdır. "Bilgi, güçtür anlayışı", bu güce sahip olunması ile gerek bireysel gerek toplumsal sorunların çözülebileceğine olan inancı da beraberinde getirmiştir. Mc. Luhan'ın sözünü ettiği dönemlerden sonuncusu olan elektronik dönemin aracı televizyonun, hem işitsel hem görsel olarak alıcısına ulaşması ve bu sayede, çok farklı kültürler hakkında bilgilerin edinilmesini sağlaması, sorunların çözüm kaynağı olarak niçin bu aracın düşünüldüğünün göstergesidir. Kısaca belirtilirse, televizyon, insanlığı "küresel bir köy"e götürmektedir. Televizyon sayesinde dünya küçülecek, kültürler birbirine benzeyecek ve bu durum toplumlardaki sorunların çözülmesine sebep olacaktır. Mc. Luhan ve onun düşüncesinde olanların televizyona ilişkin temel yaklaşımlarının ne olduğunun anlaşılmasından sonra konuya farklı bir açıdan devam edilecektir.

BİR SORUN KAYNAĞI OLARAK TELEVİZYON


Baudrillard, Mills gibi düşünürler ile Frankfurt Okulu temsilcilerinin kitle iletişim araçlarına yaklaşımları eleştirel gelenek içerisinde değerlendirilir. Genel olarak belirtilirse, bu düşünürlere göre kitle iletişim araçları ve özellikle de televizyon, insan yaşamında bir sorundur.
Kitle iletişim araçları, bireyler arası ilişki ve etkileşimi son derece azaltmış ve zayıflatmıştır. Özellikle televizyon, bireylerin boş zamanlarında birbirleriyle iletişim kurmalarına ve fikir alış verişinde bulunmalarına olanak bırakmaz. Ayrıca, kitle iletişim araçlarının iyi bir eğitim aracı olmadığı, bireye özel sorunları karşısında umutlu ve umutsuz olduğu alanlarda yol gösterici olmak yerine, aldatıcı, kandırıcı, oyalayıcı bir mekanizma durumuna geldiği vurgulanır. Bireyin kendi sorunlarına ilişkin çözümler bulmasını engeller. Böylece kitle iletişim araçları bireye hiçbir zaman elde edemeyeceği ölçüde ayrıntılı bilgi ve haber verir. Fakat, bu ayrıntılı haber ve bilgiler verilirken , bunlar arasında gerçek bir bağlantının bulunup bulunmadığı hakkında açıklamalar getirmez. Bireylerin bunalım ve gerilimleri karşısında rasyonel bir bakış açısı da sunmaz. Aksine, bu gibi sunumlarda bireye ya şiddet ya da hiçbir şeyi ciddiye almaması telkin edilir veya önerilir ( Mills'den alıntı, Baran 1997: 99-100).
Televizyon, Mc. Luhan'ın belirttiği gibi dünyayı küçültecek ve global bir köye götürecektir. Ancak, bu durum Baudrillard, Mills gibi düşünürler ile Frankfurt Okulu temsilcilerine göre bir sorun olarak görülmektedir. Çünkü, böylelikle tek tek yerel kültürler yok olacak ve güçlü olan kültürün merkezde olduğu bir dünya düzeni oluşacaktır. Günümüzün bir değerlendirilmesi yapıldığında da bu tespit geçerli görünmektedir. Nitekim, ABD kültürünün egemen olduğu, merkezde bulunduğu bir dünya düzeni söz konusudur. ABD'nin, bu egemenliği kitle iletişim araçları ile daha da pekiştirme çabası içinde olduğu görülmektedir. Kendi hayat tarzlarını, insan ilişkilerini vb. birçok durumu yansıttıkları, dünya sinemasının önde gelen filmleri buna bir örnek olarak gösterilebilir. Söz konusu kültürel egemenliğin dışında, ABD'nin gerek siyasi gerek ekonomi alanında da egemenlik aracı olarak kitle iletişim araçlarından, özellikle de televizyondan yararlandığı açıkça görülmektedir.

KONUNUN TÜRKİYE ÖRNEĞİ ÜZERİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ
Diğer gelişmiş ya da gelişmekte olan toplumlarda olduğu gibi çağdaş Türk medyası da, ülkemizde yaşayan bireylerin bilgi, duygu, düşünce, inanç, tutum ve davranışlarını etkileyebilecek çok büyük bir güce sahiptir. Yalnızca bireylerin değil, aynı zamanda toplumsal grupların, toplumsal kurumların ve kuruluşların, kısacası toplumumuzun tamamının ve kültürün de, medyanın şekillendirici ve belirleyici etkisinden kaçabilmesi çok zor görülmektedir (Arslan, 2001: 135).
Kitle iletişim araçlarının ve özellikle de televizyonun ülkemizde de son derece etkili olduğunun önemli göstergelerinden biri, televizyon dizileridir. İzleyiciler, televizyon dizilerinden öylesine etkilenmektedirler ki, yaşadıkları "gerçek dünya"dan daha çok, dizilerdeki "yapay dünya"da olup bitenlerle ilgilenmektedirler. Bunun sonucu olarak da, güncel sorunlar unutulmakta, kişilerin kendi sorunlarından daha çok, gerçek olmayan bir dünyanın ve o dünyadaki kişilerin sorunları önem kazanmaktadır. Buna bir örnek olarak 1981 Türkiye'si verilebilir. Bu dönemde, güncel iç ve dış olaylardan daha çok, Dallas dizisinde olup bitenler konuşulmuştur. Bu dizideki baş rol oyuncusu J.R.'ı kimin vurduğunun açıklandığı gün ile Prof. Dr. Tütengil, Prof. Dr. Doğanay ve Türkler'i vuranların yakalandıklarının açıklandığı gün çakışmıştır. Ama, Türk izleyicileri, gerçek dünyadaki katilleri değil de, düşsel dünyadaki katilin kim olduğunu merak etmişlerdir. Oktay Ekşi, bu konuyla ilgili olarak 23 Kasım 1980 tarihinde hürriyet gazetesinde "İnsan budur" isimli makalesinde şunları yazmıştır:
<< İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı dünkü gazetelerde yayınlanan bildirisinde, Prof. Dr. Cavit Orhan Tütengil'in, Prof. Ümit Doğanay'ın ve Kemal Türkler'in öldürülmelerini plânlayan ve gerçekleştiren kişilerin yakalandığını kamu oyuna duyuruyordu. İnanır mısınız, bir tek insan telefonu açıp da "Biliyor musunuz, kimmiş bunlar?" demedi. Oysa, Hürriyet Gazetesinin telefonları sabahtan akşama kadar inanılmayacak kadar çok okuyucusunun sorusuna cevap vermeye çalıştı: "J.R.'ı baldızı Christine vurdu!">> ( Şenyapılı, 1981: 119-122).
Aradan geçen yirmi üç yıl boyunca değişen pek bir şeyin olmadığı görülmektedir. Yanı başımızda yaşanan bir Irak işgali, terör saldırıları, içinde bulunduğumuz sosyal ve ekonomik sorunlar vb. birçok olumsuz durumla karşı karşıya bulunduğumuz halde, birçok insan, bu konulara karşı duyarsız kalmaktadır. Ancak, bu demek değildir ki her konuya karşı duyarsız kalınmaktadır. Bu kişilerin duyarlı oldukları, sürekli ilgi gösterdikleri başka konular mevcuttur. Örneğin, 15 kişinin bir eve kapatıldığı yarışma programlarına, insanların özel hayatlarının tüm ayrıntılarına kadar incelendiği magazin programlarına, iki insanı önce kavga ettirip sonra da barıştıran televizyon programlarına karşı son derece hassas gözükmektedirler.

SONUÇ
Gerek liberal gelenek gerekse eleştirel gelenek içerisindeki düşünürlerin, kitle iletişim araçlarının birey ve toplum üzerinde çeşitli etkilere sahip olduğu konusunda hemfikir oldukları gözükmektedir. Bu etkilemenin olumlu ve olumsuz taraflarının olduğu kesindir; ancak günümüzün bir değerlendirilmesi yapıldığında bu etkilemenin olumsuz yönlerinin ağır bastığı görülmektedir. Nitekim, bu araçlar, insanları kendilerine bağlayarak, sosyal etkileşimi zayıflatmış, insanların boş zamanlarında birbirleriyle yapabilecekleri fikir alış verişlerini engellemiştir. Böylelikle de birbirinden habersiz, birbirine karşı duyarsız insanlardan oluşan bir toplumun oluşmasına yol açmıştır. Bu durumun yaşanmasında en büyük pay sahibinin televizyon olduğu açıktır.
Kitle iletişim araçlarının en etkilisi televizyonun daha işlevsel bir hale getirilmesi, daha nitelikli yayınların yapılması ile insanların entelektüel bilgi birikimlerinin artırılması amaçlanmalıdır. Böylelikle de, olayları analiz edebilen, sorgulayıcı düşünme gücüne sahip bireylerden oluşan bir toplumun oluşması mümkün olabilir. Kendisine sunulan her şeyi gerçeklik olarak algılayan, kitle iletişim araçlarından yapılan niteliksiz yayınlar ile köreltilen, dünyaya kendi gözleri ile bakamayan bireyler haline gelinmemesi için bu konularda duyarlı olunması, yapılan yayınların eleştirilmesi ve bu konuda bir kamuoyu oluşturulması gerekli gözükmektedir.

KAYNAKÇA
ALEMDAR, Korkmaz ve KAYA, R. (1983) Kitle İletişiminde Temel Yaklaşımlar. Ankara: Savaş Yayınları.
ALEMDAR, Korkmaz ve ERDOĞAN, İrfan (1994) Popüler Kültür ve İletişim. Ankara: Ümit Yayıncılık.
ARSLAN, Ali (2001) "Türk Medya Elitleri: Bir Durum Tespiti", Sosyoloji Araştırmaları Dergisi,
sayı: 8, sayfa: 135-164.
BARAN, G. AYLİN (1997) İletişim Sosyolojisi. Ankara: Afşaroğlu Matbaası..
GIDDENS, Anthony (2000) Sosyoloji. Ankara: Ayraç Yayınları.
KONGAR, Emre (2001) Küresel Terör ve Türkiye. İstanbul: Remzi Kitabevi.
ÖZKÖK, Tuğrul (1985) İletişim Kuramları Açısından Kitlelerin Çözülüşü, Tan Düşünme, I. Baskı.
ŞENYAPILI, Önder (1981) Toplum ve İletişim. Ankara: Turan Kitabevi.

Bu bölüm özet niteliğindedir. Ayrıntılı bilgi için bkz. Aylin Görgün BARAN, "İletişim Sosyolojisi", 1997, sayfa:55-59, Ankara.

Bu yazı Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN tarafından yayınlanması uygun görülmüştür.