Geri Bildirim (Feedback)
İletişim sürecinde geri bildirim (feedback), kaynağın gönderdiği mesaja karşılık, hedef
kitlenin verdiği cevap şeklinde tanımlanmaktadır. Bir başka deyişle geri bildirim, iletiyi
alan hedef kitlenin, iletişim süreci ve koşullarına, bu süreci koşullarıyla destekleyici,
devam ettirici biçimde ya da karşı değişimi arayan bir şekilde karşılık vermesidir24.
Mesajı alıp kodlayan ve ona bir anlam veren alıcı bu sefer kaynak, ilk gönderici de alıcı
durumuna geçmektedir. Yani geri bildirim mekanizması ile rol değişimi söz konusu
olmaktadır.
Konuya farklı bir açıdan yaklaşan Erdoğan’a göre ise, geri bildirim, mutlaka alıcının
kaynağa tepki vermesi değildir. Örneğin, bir yıldız sporcunun küpesine bakıp küpe satın
alan bir genç de geri bildirimde bulunmuştur. Yani geri bildirim sadece karşılık verme
biçiminde değil, aynı zamanda karşılık vermeyerek, mesajı çöpe atarak veya görmezden
gelerek de gerçekleştirilebilmektedir25.
İkna edici iletişim, genellikle bir hedef kitlenin istenilen yönde ve biçimde
davranmasına yönelik tasarlandığından, iletişimin başarısının, en üst düzeyde test
edilmesine ihtiyaç bulunmaktadır. Bu yüzden kaynağın mümkün olduğu kadar kısa
zamanda ve doğru biçimde geri bildirim (feedback) alması gerekmektedir. Çünkü
sadece geri bildirim yoluyla kaynak, mesajın ne kadar iyi alınıp-alınmadığı konusunda
bilgi sahibi olacaktır.
Ayrıca geri bildirim, kaynağın, hazırladığı mesajını hedef kitlenin ihtiyaçlarına ve
tepkilerine uygun hale getirmesine de yardımcı olmaktadır. Yine bir başka işlev olarak
geri bildirim; alıcının, tepki ve isteklerinin dikkate alındığı düşüncesiyle, mesajı daha
kolay benimsemesi ve kabul etmesine katkı sağlamaktadır26.
Kaynağın kendisini ve mesajlarını değerlendirme olanağı sağlayan geri bildirim
“olumlu” ve “olumsuz” olmaz üzere iki biçimde gerçekleşmektedir. Olumlu geri
bildirim, kaynağa iletişim amacını gerçekleştirdiği, olumsuzu ise gerçekleştirmediğini
bildirmektedir. Özellikle, olumsuz geri bildirim söz konusu olduğunda, kaynağın
amaçladığı etkiyi elde edebilmek amacıyla bir değerlendirme yaparak, mesajlarını
yeniden kodlayarak iletmesi gerekmektedir27.

Gürültü
En basit şekliyle gürültü, iletişim sürecinde değiş-tokuş edilen mesajlarda kaynak ve
hedef kitle tarafından öngörülmemiş, istenmeyen ve iletişimin aksamasına ya da
tümüyle engellenmesene neden olan şeylerdir. Yani gürültü, kaynağın isteği dışında
aktarıcı sinyal ile alıcı sinyal arasındaki farklılıktır28. Bu, sesin bozulması, telefon
kablosundaki hışırtı, radyo sinyalindeki parazit ya da televizyon ekranındaki
“karlanma” olabilmektedir.
İletişimin başarısı, mesajın tam olarak alınmasıyla, yani kaynağın ulaştırmak istediği
anlam içerisinde algılanmasıyla mümkün olabilmektedir. Bu manada iletişim kaynağı,
eğer bir şeyi kodlamak veya anlatmaktan yoksun ise gürültü yaratabilir. Bir başka
anlatımla, eğer anlam yeterli sembollerle açıklanamıyorsa, kodlama sürecinde gürültü
meydana gelebilmektedir.
Aslında gürültü, iletişimin her aşamasında görülebilmektedir. Ancak burada önemli
olan, mevcut gürültü boyutlarının iletişimi engellemeyecek bir ölçüde olup
olmamasıdır. Örneğin, ders çalışan iki arkadaş için, çalınan radyodan duyulan bir
müzik, iletişimi engelleyen bir gürültü olarak değerlendirilebilir. Ama bazen bu durum
gürültü olarak kabul edilmeyebilir. Şöyle ki, müzikle ders çalışmayı öğrenen kişiler için
radyonun çalışması bir gürültü kaynağı olarak algılanmayabilir29.
Özellikle kişilerarası iletişimde meydana gelen aksaklıklarda psikolojik gürültünün payı
büyüktür. Kişi, belirli konularda önyargılı olabilir ve bu önyargısından ötürü, belirli
konularda gönderilen mesajları yorumlarken, anlam içeriğini farklı yönlere saptırabilir.

Çevresel Bağlam
İkna edici iletişim özellikleri bağlamında üzerinde durulması gereken bir nokta da
iletişimin yapıldığı ortam (çevre) ve onun özellikleridir. Ortam, iletişim sağlandığı,
iletişim öğelerini barındıran doğal, toplumsal ve kültürel koşulların tümüdür.
Toplumsal yapı içinde bulunan kişilerin, üye oldukları toplum içinde belirli bir takım
rolleri, konumları, saygınlıkları (prestij) ve belirli işlevleri söz konusudur. Bir başka
deyişle, insanlar toplum içinde kendi toplumsal yerlerini de belirleyen belirli sınırlar
içinde yaşamaktadırlar. Bu koşullar ve sınırlar kuşkusuz insanların iletişimlerine de
yansıyacaktır30.
Bunun yanında toplumun kültürel değer ve alışkanlıkları, örf ve adetlerle kültür düzeyi
gibi bazı değişkenler iletişim sürecinde mesajın oluşturulması, iletilmesi, kodun
çözülmesi ve kişisel kabul alanının belirlenmesinde oldukça önemli roller
oynamaktadır. Birey çoğu kez bu sosyal normların, değerlerin ve beklentilerin farkında
olmasa bile, gelen mesajlar bu norm ve beklenti çerçevesi içinde yorumlanmaktadır.

İletişim Türleri
İletişim kavramını pek çok şekilde tasnif etmek mümkün olmakla birlikte, aşağıdaki
şemada da görüldüğü gibi iletişimi genel olarak kişi içi (intrapersonal), kişiler arası
(interpersonal), örgüt-içi (organizational) ve kitle iletişimi (mass communication) olarak
dört grupta toplamak mümkündür31.

Kişi İçi İletişim
İki birim arasında gerçekleşen iletişimin bir benzeri de bazen bireyin içinde de
oluşabilmektedir. İçsel iletişim olarak ifade edilen bu iletişime örnek olarak, bireyin
kendi iç dünyasını gözlemlemesi, ihtiyaçlarının farkına varması, üzülmesi ya da
sevinmesi verilebilir. Bu durumda içsel ya da kişi içi iletişimi; insanların kendi içlerinde
ürettikleri bazı mesajları yorumlaması32 şeklinde tanımlamak mümkündür.
Kişi içi iletişim ya da kendi kendine iletişim, kişinin kendi başına yaşamının her anında
ve her mekânda yaptığı iletişimdir. Kişi kendi ile iletişim yaparken düşünür; kafasında
kendisiyle ve başkalarıyla konuşur, tartışır, kavga eder, küser, barışır, oynar ve eğlenir.
Kendi kendine düşünür, sevinir, güler ve ağlar; kararlar verir, kararlar değiştirir;
problemler çözer ve yeniden çözer; planlar yapar, yıkar ve yeniden yapar; kendi ve
ilişkide bulunduğu dış dünya ve insanlar hakkında değerlendirmeler ve karşılaştırmalar
yapar; kendiyle ve dışıyla olan ilişkilerini düzenler ve yürütür33.

Kişilerarası İletişim
Yüzyüze iletişim olarak da adlandırılan kişilerarası iletişimi “iki kişi arasında, genellikle
yüzyüze ilişki şeklinde gerçekleşen iletişim ” olarak ifade etmek mümkündür.
Kişilerarası iletişim genellikle kendiliğinden ve teklifsizdir; katılanlar birbirinden en üst
düzeyde geribesleme alırlar. Roller görece esnektir, çünkü taraflar nöbetleşe gönderici
(kaynak) ve alıcı (hedef kitle) olarak iletişim sürecine katılırlar34.
Üstün Dökmen, kişilerarası iletişimi sözlü ve sözsüz olmak üzere iki şekilde
sınıflandırmaktadır. Sözlü iletişim “dil ve dil ötesi olarak”, sözsüz iletişim ise “yüz,
beden, bedensel temas, mekân kullanımı ve araçlar” olarak alt sınıflarda ele
alınmaktadır35.

Örgüt İçi İletişim
Çevresiyle etkileşim halinde bulunan yani diğer bir değişle çevresine mesajlar gönderen
ve çevresinden mesajlar alan örgütlerde, hiyerarşik bir düzen söz konusudur. Bu sebeple
örgütte, kişiler önceden tanımlanmış bir takım rolleri üstlenerek, bu rollerin gereğini
yerine getirmeye çalışmaktadırlar. Örgütteki bireyler, üst ve astlar arasındaki ilişkilerin
nasıl olacağı örgüt şemalarında açıkça belirlenmiştir. Bu sayede kimin kimden emir
alacağı ve kime emir vereceği önceden bilinmektedir36.

Kitle İletişimi
İngilizcedeki mass communication kavramının karşılığı olarak dilimizde kullanılan kitle
iletişimini; çeşitli türdeki mesajların, büyük ve dağınık bir kitleye çeşitli araçlar
kullanılarak iletilmesi şeklinde tanımlamak mümkündür. Burada belirli bir kaynaktan
hedef kitleye iletilerin tek yönlü olarak gönderilmesi söz konusudur.
Tarihsel bakımdan kitle iletişim olgusuna kavuşmak için belirli ön koşulların
oluşmasına ihtiyaç bulunmuştur. Bu koşullardan birincisi; yazılı iletileri geniş kitlelere
sunabilmek için yeterli kâğıt üretiminin olması ve bunları işleyebilecek baskı
tekniklerinin ve basım sanatının gelişmesi gerekir. İkincisi; kitlesel olarak üretilen basılı
haber metinlerini tüketecek bir kitle ve ortamın oluşmasının yanısıra, bu kitlenin belirli
bir kültür ve gelir düzeyine ulaşmış olması zorunluluğu vardır. Son olarak ise;
toplumdaki bireylerin bir takım haklara sahip olmalı ve söz konusu bu hak ve
özgürlüklerinin bilincine vararak bunları özümsemeleridir37.

İletişim ve Kitle İletişim İlişkisi
İletişim süreci açısından kitle iletişimin oluşması için, dinleyici kitlesinin de iletilere
tepkide bulunması gerekir. Ancak böylece kitle iletişiminden söz edilebilir. Bu
bağlamda kitle iletişiminde doğrudan değil, en azından dolaylı bir karşılıklı etkileşim
söz konusudur. Dolayısıyla, kitle iletişim araçları aracılığıyla seyirci/ dinleyicilere
yöneltilen mesajlar, bir tür iletişimsel eylem olmaktadır. Hemen şunu da belirtmek
gerekir ki; her kitle iletişim sürecinde mutlaka iletişimin oluşacağı gibi bir sonuç söz
konusu değildir. Kitle iletişim sürecinde iletişimin oluşabilmesi için, kaynağın ifade
eylemine dağınık seyirci kitlesinin veya bunun bazı kısımlarının anlama yönünde
karşılık vermiş olması gerekir38.
Kişilerarası iletişimde kaynak özel kişi olmasına karşılık; kitle iletişimde kaynak tek bir
insan değil, resmi bir örgüttür. Mesaj gönderen genellikle de profesyonel bir
iletişimcidir. Kanal vasıtasıyla dolaşıma sokulan mesajlar tek değil, çeşitli ve önceden
bilinmez. Ancak imal edilebilir, tek tipe indirilir, her zaman herhangi bir yolla
çoğaltılabilir. Diğer yandan, alıcı ve kaynak arasındaki ilişki tek yönlü ve genelde
etkileşimlidir. Bireysel olmayan, ahlaki olmayan ve sayılabilirdir. Kaynak genelde
bireyler üzerindeki sonuçlarda ahlaki sorumluluk taşımaz ve mesajını para ve ilgi için
ticari kaygılarla oluşturur39.
Bir başka noktada bireyler arası iletişimin aksine kitle iletişiminde kaynağın gönderdiği
mesaj alıcıya anında ve doğrudan ulaşırken; alıcının kimliği ve mesaja nasıl tepki
gösterdiği öğrenmek her zaman kolay olmamaktadır. Çünkü bilindiği gibi kitle iletişimi,
kaynaktan hedef kitleye tek yönlü bir iletişimi içermektedir. Bu durumda alıcının mesaj
algılama ve anlamlandırma biçimi ve iletiyi aldığı ortamın koşulları; gönderilmek
istenen mesajların alıcıya doğru ulaşmadığı yönünde bazı sorunların yaşanmasına neden
olabilmektedir. Yine bireylerarası iletişiminde gerek kaynak gerekse de alıcılar aynı
haklara sahipken; kitle iletişiminde kaynak otoriter kimliğiyle ön plana çıkmaktadır.

ÜNİTE 1I
MEDYA KAVRAMI VE MEDYANIN İŞLEVLERİ

Medya Latincede ortam, araç anlamına gelen medium kelimesinin çoğulundan gelmiştir.
Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre medya iletişim ortamı, iletişim araçları anlamına
gelmektedir. Yaygın kullanımıyla medyayı kitle iletişim araçları (gazete, dergi, radyo,
televizyon ve internet) olarak tanımlamak mümkündür.
20. yüzyılı pek çok sosyal bilimci iletişim çağı olarak adlandırmaktadır. Bunda kitle
iletişim araçlarının pek çoğunun bu yüzyılda doğması ve olağanüstü yaygınlık
kazanması önemli bir etkendir. Özellikle 80’li yıllarla birlikte kitle iletişim araçları en
keskin sıçramalarını gerçekleştirmişlerdir. Bu yıllar aynı zamanda kitle iletişim
araçlarının da birbirleriyle yakınlaştığı, tekelleşerek aynı sahiplerin yörüngesinde
işlediği ve şimdiye kadar olmadığı kadar bütünleştiği yıllar olmuştur. Tam da böyle bir
ortamda, medya kavramı yavaş yavaş kitle iletişim araçları kavramının yerini almış ve
gündelik dilde sıklıkla kullanılır olmuştur. Medya kelimesi ile tüm iletişim araçları ve
ortamı kast edilmektedir. Çünkü bu ortam ve araçlar birbirini bütünlemekte ve adeta
ayrılmaz bir görünüm sergilemektedir.
İletişim ve toplum arasındaki yaşanan ilişkinin biçimi açısından 80’li yıllar önemli
değişimleri beraberinde getirmiştir. 80’li yıllarla birlikte ekonomi ve teknoloji
alanda meydana gelen hızlı ve dönüştürücü değişimler, medya düzeninde de önemli
kırılmalara yol açmıştır. Bu süreçte ulus devletler, hakimiyetlerini çok uluslu
şirketlerle paylaşmak zorunda kalmış, global ölçüde zenginleşen ve büyüyen bu
şirketler, medya alanına da önemli yatırımlar yaparak, kitle iletişimini kendi
çıkarları doğrultusunda kullanmaya başlamışlardır. Bu dönemde medya kuruluşları
birer birer holdingleşmiş, kartelleşmiş ve özünde, pek çok iletişim mecrasının tek elde
toplanması anlamına gelen çapraz tekelleşme olgusu, daha da tartışılır olmuştur.
Günümüzde medya kavramıyla ifade edilen aslında 80’li yıllarla birlikte bütünleşen,
tekelleşen ve benzer bir şekilde işleyen iletişim ortamı ve araçlarıdır.
Medyanın hayatımıza girmesiyle birlikte bireyler toplumsal yaşamı bu araçlar aracılığı
ile algılamaya başlamışlar ve doğal olarak bu “aracıların” gerçekliğine bağımlı hale
gelmişlerdir. Medya günümüzde toplumsal yaşamı belirleyen en önemli merkezlerden
biridir. Kaçıncı güç olduğu çeşitli tartışmalara konu olsa da sosyal yaşamın en önemli
aktörlerinden biri olduğu ve modern dünyada pek çok insanın yaşamı medya aracılığıyla
algıladığı bilinir. İletişim olanaklarının çoğalması ile kişiler arası ilişkilerin yerini
medyalar aracılığı ile gerçekleşen iletişim almıştır. Bu da, toplumun medyalara olan
ihtiyacının artması ve onları hayatının merkezine alması sonucunu beraberinde
getirmiştir. İnsanlar medyalar aracılığı ile sosyalleşmekte, haberdar olmakta, eğitilmekte
ve eğlenmektedir artık. Neredeyse yaşamı medyalar aracılığı ile yaşamak gibi bir
kaçınılmazla karşı karşıyadır modern insan bugün.. Özellikle televizyon seyretmek
dünyanın pek çok yerinde en yaygın serbest zaman etkinliğidir. Günde en azından 3-4
saatini ekran karşısında geçirmeyen insan sayısı çok azdır, bu konuda yapılmış
araştırmalar özellikle Türkiye’nin bu konuda dünyada başı çektiğini göstermektedir.
Televizyon tüm dünyada toplumun bütün katmanlarını –sosyo-ekonomik düzeyi ne
olursa olsun- bir araya getiren ortak bir platformdur. Modern toplumlarda televizyon
serbest zaman etkinliklerini de neredeyse bütünüyle tekeline almış ve insanları adeta
kendi gerçekliğine bağımlı kılmıştır.
Aynı şekilde internet de kısa sürede özellikle gençler ve çocuklar üzerinde önemli bir
etkiye sahip olmuştur. İnternet çok kısa sürede ve etkin bir şekilde bilgiye ulaşma
olanağı sağlamaktadır. Dünyanın en büyük kütüphanelerine gidip araştırmalar yapmak
ya da bazı kitapların internet versiyonlarına ulaşmak oldukça kolaydır. İletişim
olanaklarını geliştirmesiyle de insanların daha etkin bir şekilde iletişim kurmasına da
olanak sağlamaktadır. Mail ve chat yoluyla anında iletişim sağlanmakta ve çeşitli dosya,
müzik, görüntü dokümanlarını iletebilmek mümkün olabilmektedir. Ayrıca alışveriş,
bankacılık işlemleri, rezervasyonlar yapılabilmekte, hatta kendini daha iyi ifade
edebilme amacıyla kendi web sayfanızla bu arenada kendinize yer bulabilmek
mümkündür. Uzaktan eğitim yoluyla internet üzerinden eğitim veren üniversitelerden
bile mezun olmak mümkündür. Aynı zamanda internet, insanların boş vakitlerini hoşça
geçirmelerine yarayan çeşitli eğlence vasıtalarına sahiptir. Dolayısıyla pek çok açıdan
insanları kendine bağımlı kılacak araçlara sahip olan bu sanal ortam tam anlamıyla bir
cazibe merkezidir. Bu cazibe merkezinin büyüsüne kapılmak da pek çok genç ve
özellikle de çocuk açısından kaçınılmaz bir gerçekliktir.
İletişim araçlarının gelişmesi ve haberleşmedeki imkanlar sayesinde artık dünyanın her
yerine anında ulaşmak, orada yaşanan bir gelişmeden naklen haberdar olmak
mümkündür. Özellikle internetin hayatımızda geniş bir yer kaplamasıyla yakınlar uzak,
uzaklar da çok yakın hale gelmiştir. Kanadalı İletişim Bilimci Marshall McLuhan’ın
yıllar önceki öngörüsü, dünyanın küresel bir dönüşmesi günümüzde medya sayesinde
bizatihi tecrübe edilir hale gelmiştir.