Medyanın Başlıca İşlevleri

Medyanın toplumsal yaşamda oldukça önemli işlevleri vardır. Gelişen teknoloji sosyal
yaşamda medyanın etkinliğini arttırmakta ve insanların daha da fazla medyaya
bağlanmasına neden olmaktadır.

Haber ve Bilgi Verme: Medyanın en önemli işlevlerinden biri haber ve bilgi
sunmasıdır. Modadan, sağlığa, siyasetten ekonomiye pek çok alana ilişkin bilgi kitle
medya aracılığı ile geniş halk kesimlerine ulaşmaktadır. Sadece ulusal düzeyde değil,
uluslar ötesi pek çok bilgi ve haber medyalar yoluyla bizlere ulaşmakta, depolanmakta,
işlenmekte ve dağıtılmaktadır. İnsanların, yaşadıkları dünyayla ilgili algılarının
oluşmasında, medya son derece etkili olmaktadır. Çünkü bilgi ve haber toplumların
gelişiminde ve siyasallaşmasında belirleyici olmaktadır. Bizler, medya aracılığıyla
bilgilenirken, aynı zamanda medya tarafından yönlendiriliriz; dolayısıyla bu güç
medyaya özellikle haber aktarımında büyük sorumluluk yüklemektedir.

Toplumsallaştırma: Medya bireye içinde yaşadığı toplumla bütünleşme olanağı
sağlayacak, toplumsal birleşmeyi ve kamusal yaşama etkin bir biçimde katılma için
zorunlu olan bilinçlenmeyi kolaylaştıracak ortak bir bilgi ve düşünce formu
oluşturmaktadır. Özellikle kamusal yayıncılığı benimseyen medya kuruluşları,
toplumsal yapının gelişmesine ve bireylerin bu yapı içinde sosyalleşmelerine olanak
sağlar. Başta demokrasinin temin ve korunması olmak üzere toplumsal kurumların daha
etkin işlemesine ve bireylerin haklarına sahip çıkılması yönünde yayıncılık yapar.
Medyanın toplumun ortak siyasi tutum ve görüşlere ulaşmasında da rolü tartışılmazdır.
Siyasal süreç medya aracılığı ile bireyin görebileceği yakınlığa gelmektedir. Bu arada
medya çeşitli siyasi görüşlerin propagandasının yapıldığı araçlara da dönüşebilmektedir.
Eşit ve tüm görüşlere aynı olanağı veren yayın anlayışı bu noktada çok önemlidir.
Özetle medya bilgi üretmekte ve sosyal yapının şekillendirilmesine önemli ölçüde
katkıda bulunmaktadır. Günlük yaşantımızı düzenlemekte, çevreyi algılamamızı
sağlamakta ve böylelikle toplumsal yaşama uyum sağlamamızı kolaylaştırmaktadır.

Eğitim: Medya düşüncenin gelişmesine, kişiliğin oluşmasına, yaşamın bütün
aşamalarında yetenek ve becerilerin elde edilmesine yardımcı olacak bilgiler iletir.
Özellikle gelişme çağındaki çocukların algı ve bilinç düzeyini yükselterek, onların
eğitimlerinde yardımcı bir rol oynar. Bireylerin zihinsel gelişimlerine yardımcı olurken,
aynı zamanda eğitimin geliştirilmesi yönünde yayınlar yapar. Bu konuda son yıllarda
medya kuruluşlarının ülkemizde eğitiminin gelişimine yönelik düzenledikleri
kampanyalar dikkat çekicidir, aynı şekilde kamu ve özel kuruluşların eğitime dönük
yatırımlarının duyurumu, kamuoyu oluşturma yönünde de medyanın hizmetleri göz ardı
edilemez.

Eğlendirme: Medyanın en önemli işlevlerinden biri de insanları eğlendirerek, onların
rahatlamasını ve daha mutlu olmalarını sağlamaktır.Gündelik hayatın rutin işleyişi
içinde yorulan sıkılan insanlar, ciddi haberlerden çok, eğlendirici haber ya da
programlarla “vakit geçirmeyi” yeğlemektedirler ve en önemli eğlence kaynağı da
şüphe yok ki medyadır. Özellikle televizyon günümüzde yaygın kullanımını da göz
önünde bulundurursak, tam anlamıyla bir eğlence merkezi olduğunu ileri sürmek sanırız
yanlış olmaz. Televizyonda yer alan programlar kitlelere gündelik hayatın rutin ve sıkıcı
ortamından kaçış olanağı sağlamaktadır. Eğlence ihtiyacı, kitlelerin televizyona olan
bağımlılığını arttırmış ve bu durumda televizyon yöneticileri de durmaksızın eğlendirici
programları halka arz etme yoluna gitme yolunu tercih etmişlerdir. Özellikle müzik,
mizah, drama ve spor kitlelere verdiği rahatlama ve kaçış duygusuyla televizyon
yöneticilerinin en çok önem verdiği alanların başında gelmektedir. Aynı şekilde internet
de, önemli bir eğlence kaynağı görünümündedir.

Kültürel Değerlerin Korunması: Medyanın bir diğer önemli işlevi de kültürel
değerlerin korunmasıdır. Medya doğru kullanıldığı takdirde geçmiş mirasın savunucusu
ve kültürün geliştiricisi olarak rol oynayabilir. Toplumların belleği olarak işlev
görebilen medya, estetik ve kültürel değerlerin yaşatılmasında da öncü rol oynayarak
tarihsel ve sanatsal bir görev yüklenir. İnsanlar resim, edebiyat, müzik, şiir, vs. gibi pek
çok sanatsal faaliyete, medya aracılığı ile öğrenirler ve yine medya aracılığıyla
katılırlar.

Denetim/Eleştiri ve Kamuoyu Oluşturma: Medya kamusal bir görev ifa eder. Bu
bağlamda özellikle de hükümeti, siyasi partileri, kamu kuruluşlarını, şirketleri, vs. kamu
adına denetleme ve eleştirme yetkisini elinde bulundurur. Bu özelliği medyaya 4. güç
olma vasfını vermiştir. Denetim ve eleştiri medyanın sorumluluğudur. Medya bu
görevini yerine getirmezse, görevini eksik yapmış olur. Vatandaşın hakkını savunma
adına görev yüklenen medya, tarihi boyuca pek çok kez iktidarlarla kamu yararı adına
mücadeleye girişmiş ve bu özelliğiyle toplumsal hafızada derin bir saygıyı hak etmiştir.
Medya, aynı şekilde gerekli görülen durumlarda, topluma öncülük ederek kamuoyu
oluşumuna aracılık eder. Bu noktada toplumun ve kamunun vicdanı vazifesi görür.

Tanıtım: Medya devletlerin, şirketlerin, kurum, kuruluş hatta bireylerin en önemli
tanıtım aracıdır. Tanıtım iletişim demektir, iletişim de günümüzde yaygın olarak medya
aracılığıyla gerçekleştiği için medyanın tanıtımdaki rolü inkar edilemez. Günümüz ekonomisi
pazarlama üzerine kuruludur. Pazarlamanın en önemli aracı da medyadır.

Medyanın Ekonomik Boyutu
Medya günümüzde, ekonomiyle iç içe geçmiş, önemli bir endüstriyel güçtür. ‘Ayrılan
kaynaklar, altyapı ve sabit sermaye yatırımları, yarattıkları istihdam ve hasıla ile ulusal
ekonomi içinde geniş bir ticaret ve sanayi sektörü ortaya çıkarmıştır. Bir ülke, ister
gelişmiş, ister gelişme yolunda, ister Pazar ekonomisi, isterse merkezi plana dayalı
olsun, bu durum geçerlidir. Basım evleri, yayım evleri, radyo, televizyon kuruluşları,
basın, reklam, halkla ilişkiler ajansları, bilgi işlem merkezleri, veri bankaları, vb. ile
alanında kullanılan donanım maddelerini üreten ve/veya pazarlayan kuruluşlar, değişik
ölçeklerde ama mutlaka hemen her ülkede bulunmaktadır. Kuruluşların birçoğu artık
ulusal ekonomik sınırlarını aşarak uluslararası ekonomik yaşamın önemli öğesi çok
uluslu şirketlerin kapsamına girmişlerdir. Sürekli gelişim sürecindeki iletişim sanayi bir
kültür ve/veya bilinçlilik sanayi olan özelliği dışında, başka alanlardaki işletmelerin
bağlı oldukları örgütlenme mantığını da izlemek zorundadır1’ Dolayısıyla kabul etmek
gerekir medya bir sanayidir ve sanayinin gereklerine göre işler. Özellikle günümüzde
medya oldukça pahalı bir iş kolu haline gelmiştir, bu ortam ancak çok ciddi sermaye
birikimine sahip olan kuruluşların yayıncılık yapabilmelerine olanak sağlamaktadır.
Günümüzde medya kuruluşlarının pek çoğu devletten bağımsız özel şirketlerdir ve
dolayısıyla özel sektörün kar mantığı doğrultusunda işlerler. Bazı medya kuruluşları ise
devlete aittir (TRT gibi) ve devlet politikaları yörüngesinde yapılanırlar. Doğal olarak
öncelikle birer ticari işletme olan medya kuruluşları, kendi iç işleyişlerinde para
kazanmayı öncelerler. Bu tüm yayıncılık yapılanmasında kendini sürekli olarak
hissettiren ekonomik bir gerekliliktir. Altyapı yatırımlarından, malzeme planlamasına,
insan kaynakları politikalarından, yayın içeriklerinin belirlenmesine değin pek çok konu
ekonominin gereklerine göre işler, zaten ekonominin gereklerine göre işlemezse o
medya kuruluşlarının uzun süre yayıncılık yapması mümkün olmaz.
Medya kuruluşlarının en önemli gelir kaynağı reklâmlardır. Dolayısıyla reklam
gelirlerini arttırmak ve ekonomik açıdan sıkıntıya düşmemek için reklam verenlerle
aralarını iyi tutmak kendi ekonomik işleyişleri açısından son derece gereklidir. Bu da
reklam veren firmaların yayıncılık sürecinde zaman zaman kollanması sonucunu
doğurabilir. Reklamlar bir taraftan firmaların tanıtım aracı olurken, diğer taraftan da
şirketlerin medyaya karşı kullandıkları bir koz haline dönüşebilir. Bu iletişim ortamı
için oldukça tehlikeli bir durumdur. Aynı şekilde medya kuruluşları, reklam verenler
için daima cazip bir konumda olmak için halk tarafından çok tercih edilmek gibi bir
dengeyi sürekli korumak zorundadırlar. Bu durum, daha fazla tercih edilme yönünde bir
yayıncılık yapmayı zorunlu kılar. Bu da çoğu zaman eğlenceye dönük bir yayıncılık
tarzı gerektirir, böyle bir ortamda eğitime/ kültüre katkı ikinci plana düşebilir.
Ülkemizde zaman zaman yoğunlaşan bazı program türlerinin ekranları işgalinin ardında
yatan basit sebep, aslında bu programların çok seyredilmeleri, ya da eş deyişle
rating’lerinin yüksek olmasında gizlidir.
Medyanın ekonomisi konusunda bir diğer önemli nokta da tekelleşmenin yol açtığı
sorunlardır. Tekelleşen medya kuruluşları büyük holdinglerin bünyelerine dahil olmakta
ve o holdinglerin elindeki şirketlerden birine dönüşmektedir. Bu durum habercilik ve
yayıncılık anlamında çeşitli sakıncaları beraberinde getirmektedir. Birer ticari işletme
olan medya kuruluşları zaman zaman haber iletirken bağlantıda oldukları şirketlerin
çıkarlarını koruma yönünde bir haberciliği benimseyebilirler. Ekonomi, haber iletim
sürecinde belirleyici olabilir. Eleştirel kuram’da medyanın ekonomi-politiği olarak
adlandırılan bu durum, aslında tamamen tarafsız olunması gereken haber iletim sürecine
dışarıdan bazı faktörlerin dahil olabildiğini ve zaman zaman haberlerin de birer ticari
meta olarak algılanabildiğini işaret eder. Medyaya gücünü veren olgu, toplumsal
yaşamdaki konumudur; bu konum onun dördüncü güç olarak adlandırılması sonucunu
getirmiştir. Medya, kendisine büyük güç veren bu işlevlerini yerine getirirken kamuya
karşı olan sorumluluğun bilincinde olmalı ve yayıncılık ilkelerini sadece ticaretin
yörüngesinde belirlememeli, topluma ve kamuya yönelik görevlerini unutmamalıdır.
Şüphesiz ki yayıncılıkta, sosyal sorumluluğun da unutulmaması, göz ardı edilmemesi
gerekir. Herhangi bir medya metninin “daha çok satılması”, ya da “işin gereği”
yayıncılık gibi son derece yaşamsal bir sektörde, yapılan olumsuz eylemleri
meşrulaştırmamalı. Rating, ulaşılması gereken esas hedef olursa, o zaman kitle iletişim
süreci yara alır. İşin doğasının getirdiği bazı zorunluluklar vardır şüphesiz, bunlar bir
noktaya kadar kabul edilebilir, ama bir noktaya kadar da kabul edilemez. İdeal olan,
medyanın kendi özdenetim olanaklarını geliştirmesi ve sosyal sorumluluğunu, özellikle
de gençlere ve çocuklara yönelik sorumluluğunu sıklıkla hatırlamasıdır.

kaynakPDF

MEDYA OKURYAZARLIĞI VE TÜRKİYE’DEKİ
UYGULAMA ALANLARI
Medya günümüzde toplumsal yaşamı belirleyen en önemli merkezlerden biridir. Kaçıncı güç olduğu çeşitli tartışmalara konu olsa da sosyal yaşamın en önemli aktörlerinden biri olduğu ve modern dünyada pek çok insanın sosyal yaşama medya aracılığıyla katıldığı bilinir. Yaşama aracılığıyla katıldığımız medya, dünyanın pek çok ülkesinde özünde ticari ya da siyasi bir oluşumdur. Yani kitleler üzerinden ya siyasi bir yönlendirme ya da para kazanmayı hedeflerler ve doğal olarak da yapılanmalarında kamu yararı gibi ilkeleri çoğu zaman öncelikli bir amaç olarak görmeyebilirler. Pek çok medya kuruluşu için “para kazanmak” ya da “güç elde etmek” birincil hedeftir ve çoğu zaman medya kuruluşları bu hedeflere ulaşma adına yazılı olan ya da olmayan etik kuralları ihlal edebilirler. Bu da medya aracılığıyla kurgulanan dünya ile gerçek dünya arasındaki ilişkinin sorgulanmasını kaçınılmaz kılar.
Medyanın etik ilkelere bağlı olması gerektiği konusunda gerek meslek örgütleri, gerek sivil toplum kuruluşları ve gerekse de hükümetler çeşitli çalışmalarla, medya kuruluşlarındaki özdenetim olanaklarını arttırma ve bireyleri medyanın etkilerine karşı daha dirençli kılma yönünde ciddi adımlar atmışlardır. Tüm bu çalışmaların öncelikli hedefi, geniş halk kitlelerinin sürekli maruz kaldıkları medya mesajlarıyla ilgili olarak bilgilendirmek ve böylesine önemli bir işlevi olan medya kuruluşların daha doğru ve sorumlu yayıncılığa teşvik etmektir. Bu amaçla özdenetime dönük çeşitli meslek örgütleri kurulmuş, büyük medya kuruluşları kendi içlerinde benzer düzenlemelere girişmişler ve medyanın daha sorumlu bir yayıncılığı tercih etmesi yönünde önemli adımlar atılmıştır. Çünkü söz konusu olan şey, toplum hayatını doğrudan etkilemektedir. Çünkü toplum adeta medya aracılığı ile iletişim kurmakta ve yine medya aracılığı ile elde ettiği bilgilerle karar alma süreçlerine dâhil olmaktadır. O halde medyanın görünmeyen yüzü ile ilgili olarak ne kadar çok bilgi sahibi olursa, buradan üretilen mesajları alımlarken o kadar az tehlike içinde olur.
Bu kamuoyunu bilinçlendirme ve medya ortamındaki özdenetim olanaklarını harekete geçirme etkinliklerinin en önemlilerinden biri de şüphesiz ki medya okuryazarlığı hareketidir. Medya okuryazarlığının gerek tanımı, gerekse de tarihçesi ile ilgili olarak farklı kaynaklarda, değişik görüşlere rastlanmaktadır. Ana hatlarıyla medya okuryazarlığı, medya metinlerine karşı bireylerin bilgi sahibi kılınıp, olası zararlı etkilerine karşı daha dirençli olmalarını sağlayan, bireyleri bilinçlendirerek medya kuruluşlarını daha dikkatli olmaya davet eden bir eğitim programıdır. Bir eğitim programı olduğu için de öncelikle gençleri ve çocukları medyanın olası zararlı etkilerinden korumayı hedefler. Bireylere eleştirel bir çözümleme olanağı sağlayan bu program, aynı zamanda gerçek dünya ile medya aracılığıyla kurgulanmış dünya arasındaki farka ışık tutarak medyanın görünmeyen/gösterilmeyen yüzü hakkında toplumu bilgi sahibi kılar. Bu şeffaflık ve açıklık medya-toplum ilişkisinin daha sağlıklı bir zeminde işlemesine olanak sağlarken, aynı zamanda demokrasinin ve demokrasinin en önemli kurumlarından biri olan medyanın da daha etkin bir şekilde işlemesine olanak sağlar. Medya okuryazarlığı, medya kuruluşlarındaki kurum içi özdenetim olanaklarının arttırılmasına ve mesleki olumsuzlukların teşhir edilerek, iyiyle kötünün, doğruyla yanlışın ayrılmasına imkân tanır. Kısacası medya okuryazarlığı, toplumu denetleyen ve bu amaçla tüm dikkatini sosyal yaşama yöneltmiş medyaya karşı, toplumun da onu denetlemesi ve dikkatini medyanın işleyiş mekanizmasına yöneltmesi olarak adlandırılabilir.