GİRİŞ

Haber siteleri, internet kullanıcılarının pekçoğu tarafından her zaman ziyaret edilen önemli bir haber kaynağı olmuştur.
İnternetin günümüz modern yaşam örgüsü içinde her geçen gün önemini artırması ve kitlesel düzeyde hızla yaygınlaşmasına bağlı olarak, internet kullanıcıları, gazete ve televizyon kadar haber sitelerine de önem vermeye başlamıştır. Bu bağlamda haber siteleri, yerel-ulusal-uluslararası olmak üzere siyasi, ekonomi, spor, toplum, yaşam, sağlık vb. ilişkin haberlerin edinildiği sanal mekanlar olarak ilgi düzeyi önemli ölçüde artmıştır.
Bu önem çerçevesinde, internette yayımlanan haber sitelerinin sayısı da hızla artmış ve haber yayım platformları içinde özel bir yer edinmeye başlamıştır. Özellikle 2000 yılında Türk medyasında yaşanan ekonomik kriz ve işten çıkartmalar nedeniyle, işsiz kalan habercilerin oluşturdukları sitelerle bu sayı daha da artmıştır. 2000 yılında 25 haber sitesi sayılabilirken bu sayı günümüz itibariyle 55 haber sitesine ulaşmıştır.
Hızla sayıları artan haber siteleri, haber içeriklerinde de bir yozlaşmanın yaşanmasına, içerik hırsızlığı olarak tanımlanabilecek; haberleri başka sitelerden izinsiz kopyalayıp kendi sitelerinde yer vermeye başlamalarıyla ciddi bir haber hırsızlığı yaşanmasına yol açmıştır. Haber sitelerinde yaşanan bu içerik sorunu, genellikle haber ajanslarına abone olmadan, abone olan sitelerin yayımlarından alarak yeniden yayımlama şeklinde kendini göstermiş, Anadolu Ajansı bu sorunu çözmek için yasal yollara başvurmuş, ayrıca internet sitelerine yönelik “spot haberciliği” olarak tanımlayabileceğimiz haber özetlerinin sunulduğu abonelik yöntemi uygulamaya başlamıştır.
Bunlardan yola çıkarak, haber sitelerindeki içeriğe ve haber sunumuna yönelik bir araştırmanın yapılmasının yararlı olacağı düşünülmüştür. Bu bağlamda, bu çalışmada; haber sitelerinde haberler nasıl sunulmaktadır, sorun olarak ele alınmış, Türk haber sitelerinde haberlerin editasyonu var mı, haber kaynağı belirtiliyor mu, yazarların yazıları basılı medyadan yapılan aktarmalar mı, ana sayfada yer alan haber sayısı, haber yorum ayrımı var mı, son dakika haberleri sunuluyor mu gibi sorular, 55 haber sitesi içinden kurumsal bir kimliğe sahip olduğu belirlenen 5 haber sitesi, içeriğe yönelik bir değerlendirme formu doldurularak, haber sitelerinin içerik kaliteleri ortaya konulmaya çalışılacaktır.

1. HABER SİTELERİNDE İÇERİK
Haber, insanın yakın ve uzak çevresiyle ilgili olarak edindiği bilgi demeti olarak günümüzde modern yaşam koşullarının vazgeçilmez bir unsuru olarak kendini göstermektedir. İnternetin haber yayımında etkin olarak kullanılması, internet kullanıcılarının haber ediniminde interneti önemli bir araç konumuna getirmiştir. Örneğin; 18-24 yaş grubundaki internet kullanıcılarının yüzde 68’i enformasyon ediniminde gazete yerine interneti, yüzde 67’si televizyon yerine internete başvurduklarını, 14-24 yaş grubundaki Amerikalıların yüzde 70’i enformasyon sağlamak için, yüzde 47’si de ulusal düzeydeki iletişim için interneti kullanıyor.1
Haber sitelerinde içerik nasıl oluşturulur?
Haber siteleri, kendi özelliğinden dolayı, içerik oluşturmada diğer web sitelerine göre farklılıklar taşımaktadır. Haber siteleri, diğer web içeriklerine göre her an güncellenen içerikleriyle ve farklı okur kitle ve düzeylerine göre en kolay anlaşılır şekilde içerik düzenlemesiyle bu farklılığı daha da belirginleştirmektedir.2
Bu özellikler, haberciliğin kısa ve en anlaşılır şekilde haber sunum özelliğinden kaynaklanmaktadır.
Haber sitelerinde içerik, kendi muhabirleri/yazarları, e-posta, haber ajansları ya da çeşitli internet kaynaklarından elde edilmektedir.3
1.1.1 Haber ajanslarından yararlanma
İnternet haberciliğinde en önemli haber kaynağını haber ajansları oluşturmaktadır. Haber ajanslarının aboneleri, haber hizmetinden internet siteleri de yararlanmakta ve ajansın geçtiği haberleri diğer medyaya göre çok daha çabuk yayıma koyarak internet kullanıcılarının hizmetine sunmaktadır.
İnternetin henüz yeterince gelir getiren bir araç olmamasından dolayı haber sitelerinin geleneksel medya gibi muhabir istihdamı henüz pek mümkün değildir. Bu nedenle haber sitelerinin ajanslara bağımlı çalışması zorunluluğu ortaya çıkmaktadır.
1.1.2 İnternetten haber derleme
İnternet, günümüzde hemen bütün devlet kurumlarının, ticari kuruluşların ve sivil toplum örgütlerinin sitelerinin olduğu önemli bir sanal yerleşim yerleri haline dönüşmüştür. Artık kurum ve kuruluşlar, kendileriyle ilgili hemen tüm gelişmeleri, duyuruları, bültenleri internet üzerinden de yayımlamaya başlamışlardır. İnternetteki bu yayınlar, haberciler için yeni bir haber kaynağı oluşturmuş ve geleneksel medya, haber ajansları ve haber sitelerindeki muhabir ya da editörler, kurumların bu sitelerinden haber derlemeye başlamışlardır. Bu bağlamda internetin haber kaynağı olarak her geçen gün daha fazla kullanılması söz konusu olmaktadır.
1.1.3 E-postadan haber edinme
Elektronik posta, haberciler için, internette ilk tanıştıkları ve yoğun olarak kullandıkları bir internet aracı olarak önemli bir yere sahiptir. E-posta kanalıyla haber kaynaklarına ulaşmak, olayın görgü şahitlerinden veya yetkililerden bilgi almanın sağladığı avantajlar nedeniyle e-posta, habercilerin pekçoğu tarafından tercih edilmektedir. E-postanın özellikle geribildirimde sağladığı kolaylıklar ve daha geniş katılım nedeniyle hem habercilerin, hem de köşeyazarlarının telefon kadar önemli bir iletişim aracı olmuştur.
1.1.4 Kendi kaynaklarından haber derleme
Haber yayımcılığında aslolan, yayın aracının kendi muhabirleri tarafından haberlerin toplanmasıdır. Bunun için geniş bir örgütlenme gereği bulunmaktadır. Bu sorun nedeniyle medya kuruluşlarının kendi haber ağlarını kurmaları büyük bir maliyeti gerektirmektedir. Reklam ve diğer gelirleri yeterli düzeyde olmayan medya kuruluşlarının kendi haber örgütlenmelerini kurmaları pek mümkün değildir. Bu nedenle medya kuruluşları kendi muhabirleri yanında daha geniş haber toplama ağına sahip olan haber ajanslarından da yararlanmaktadırlar.
İnternette haber yayımı yapan siteler de, haber ağı örgütlenmesi bakımından geniş bir altyapıya sahip oldukları taktirde, haber toplamayı kendilerinin yapmaları söz konusu olacaktır. İnternetteki oluşumlar çerçevesinde, çeşitli yerel haber kaynaklarının e-posta ya da web sayfaları üzerinden biraraya getirilerek haber ajansı kurmaya yönelik oluşumlar, (örneğin Bia.net gibi) bulunmasına karşın, bunların henüz yaygın olduğunu söylemek mümkün değildir.

Haber içeriklerinde kalite unsurları
Haber, halkın en önemli bilgi edinme ihtiyacını karşılayan bir unsurdur. Bu nedenle haberlerin, yansız olarak, doğru bilgileri içeren, anlaşılır şekilde yazılarak edit edilmiş, gerekli kontrolleri yapılmış, muhabirin ve editörün ya da yayın kurumunun görüşünü ve yorumunu içermeyen şekilde düzenlenmiş olması gerekmektedir. Kişisel görüşler, haberden bağımsız olarak sunulmalıdır. Bu bağlamda internet haberlerinde de belirli kalite unsurlarının bulunması, haber yayımcılığının en önemli etik değerlerini oluşturmaktadır.
Muhabir adı ya da ajans adı belirtilmesi
Haber, olay yerine giderek bilgi toplayan ve bu bilgileri tarafsız ve yorum katmadan olduğu gibi yazan bir muhabir tarafından kaleme alınır. Haberlerde muhabir adının belirtilmesi, hem muhabiri taltif etme, hem de kimin yazdığını okura bildirmek bakımından oldukça yararlıdır.4 Ajans haberlerinde ise muhabir adı kullanılmamakta, haberin ajans mahreçli olduğu belirtilmektedir. Gerek geleneksel medyada gerekse internetteki haber sitelerinde yayımlanan haberlerde, kendi muhabirleri tarafından yazılmış bir haber ise muhabirin adının belirtilmesi ya da ajanstan alınmış bir haber ise ajans adının belirtilmesi, habere okurun daha güvenilir bakmasında bir etken olmaktadır. Mahreci ya da muhabiri belirtilmeyen haberlerin şaibe doğurabileceği, habere güveni sarsabileceği bir gerçektir.
Geleneksel araçlardan haber aktarma
Haber siteleri, son dakika haberlerini vermenin yanında, geleneksel medyada yayımlanan haberleri de okurlara duyurmaktadır. Genellikle gazetelerden ve dergilerden derlenen haberler özet olarak ya da ilgili gazetenin haber sayfasına link verilerek gerçekleştirilmektedir.
Haber sitelerinde içeriğin kalitesi, aktarılan bu haberlerin sayısına göre de değişebilmektedir. Çünkü, gazetelerden yapılan aktarmalar, etik açıdan izinsiz olarak yapılması yanında, haberciliğin de kolay yoldan gerçekleştirilmesi anlamına da gelmekte ve sitedeki haberlere olan güveni sarsabilmektedir. Haber sitelerinden birçoğu işin kolayına kaçmakta, haberlerde mahreç belirtmeden ajans haberlerini alıp kullanma ve gazetelerdeki haberleri aynen yayımlamakla sayfalarındaki haberlere güveni bariz olarak sarsmaktadırlar.
Fikir yazılarının orijinalliği ya da kopyalanması
Haber, yorum içermeyen yazılardır. Ancak habercilikte, habere yönelik yorum yapma ve okuru farklı açılardan aydınlatma ve fikir beyan etme gereği bulunmaktadır. Bu nedenle gazetelerde, dergilerde köşeyazıları ve televizyonlarda yorum programları yayınlanmaktadır. Haber sitelerinde de yalnızca haber yayımı değil, fakat haberleri destekleyen, toplumsal ve siyasi olaylarla ilişkili fikir yazılarının bulunması gerekmektedir. Fikir yazarları, muhabirler gibi istihdamı gerektiren ya da telif usulu yazan kişiler olması nedeniyle bir maliyeti bulunmakta ve haber siteleri fikir yazarları istihdamı yerine, gazete ve dergilerdeki köşeyazarlarının yazılarını alıp tekrar yayınlamaktadır.5
Bununla birlikte, haber sitesinin kurucusu ya da yöneticileri tarafından da fikir yazıları yazılabildiği gibi, haber site yöneticileriyle bazı yazarlar arasındaki ikili ilişkiler, dostluk gibi bağlantılarla da genellikle haftalık yorum yazıları yazan kişiler de bulunmaktadır.
Haberlerin editörlük işlemleri
Muhabirler tarafından üretilen haberler, ham haberler olup, yayın kurumunun politikası, ülke ve toplum menfaatleri, yasal dayanaklar, etik yaklaşımlar çerçevesinde yeniden ele alınıp, okurun en anlayacağı biçimde kısa ve öz şekilde yeniden düzenlenmesi gereği bulunmaktadır.6
Muhabirlerin yazdıkları haberler uzun ve tüm detayları içeren bir yazı olabilir. Bu haberlerin yayın kurumundaki editörler tarafından, belirtilen gerekçelerle ele alınıp incelenmesi, gerekiyorsa kısaltılması, içindeki bilgilerin kontrol edilmesi ve şüpheli unsurların yeniden araştırılarak şüphelerin ortadan kaldırılması, habere başlık ve spot çıkartılması, fotoğrafın seçilerek haberle sunulması gibi işlemler editörlük çerçevesinde gerçekleştirilen önemli işlemlerdir.
Editörlük işlemleri, haber yayımcılığında ciddiyetin ve güvenilirliğin sağlanmasında önemlidir. Çünkü muhabirlerin yazdığı haberler eksik ya da yanlış bilgiler içermesi, harf ve imla hatalarının çokca bulunması mümkündür. Herhangi bir editasyon görmeyen haberlerde harf, imla ve anlatım hatalarının fazla sayıda bulunması, internet kullanıcılarının haberlere güvenini sarsabilmekte, “daha bir haber yazmayı bile bilmiyorlar” mantığına sürüklenmelerine ve siteden kopmalarına neden olabilmektedir.

2. TÜRKİYE’DEKİ HABER SİTELERİNE YÖNELİK BİR ANALİZ
Türkiye’de haber yayımcılığı yapan 55 site bulunmaktadır.7 Bu sitelerden çok azı kurumsal bir kimlik kazanmışken, birçoğu henüz yeni kurulmuş ve birkaç kişi ile yayımını sürdüren siteler niteliğindedir.
Kurumsal kimliğini oluşturduğu düşünülen 5 haber sitesinin yayımladığı haberlerde içeriğin kalitesi bu bildirinin temelini oluşturmaktadır. Araştırma kapsamında; Objektifhaber.com, İnternethaber.com, Nethaber.com, Haberturk.com, Netgazete.com haber siteleri seçilmiştir. Bu siteler, 4-8 Kasım 2002 tarihleri arasındaki yayınların izlenerek aşağıdaki formda8 belirtilen unsurlara göre bulgular değerlendirilmiştir.
2.1 Yorum ve Değerlendirmeler
Türkiye’de haber siteleri içinde kurumsallaştığı ve altyapılarını tamamlayarak profesyonel bir düşünceyle yayım yaptıkları düşünülen bu sitelerin haber yayımında Haberturk dışındakilerin bir ajansa bağlı olarak yayım yaptıkları görülmektedir. Haberturk ise, farklı bir haber akışı göstermekte ve yayımladığı haberlerin ve flaş ya da sıcak haber olarak girdiği haberlerden birçoğunun başka kaynaklardan (kendi muhabirleri ya da internet kullanıcıları gibi) geldiği düşünülmektedir. Çünkü haberlerde kaynak belirtilmemesi, haberlerin haber yazım kuralları dışında yazılabilmesi ve diğer sitelerden farklı haberlere yer vermesi bu görüşü kuvvetlendirmektedir.
İncelenen sitelerde, Netgazete.com dışındakilerde siteye ilişkin künye bulunmaktadır. Netgazete’de ise yayımdan sorumlu kişiler belirtilmemiştir. Sitelerin hepsinde, irtibat kurulacak telefon numarası ya da posta adresleri verilmiş, ayrıca bütün sitelerin ana sayfalarının altında e-posta linkine de yer verilmiştir.
Sitelerin hiçbirinde yayın amaçlarına yönelik bir sayfa görülmemiştir. Bu da sitelerin yayın politikalarına yönelik internet kullanıcılarının bilgisiz kılınmasında bir etken rol oynamaktadır. Ancak, siteler, haber amaçlı yayım yaptıkları açık olarak görülmektedir.
Ana sayfada yer alan haber sayısı da sitelere göre değişmektedir. 100 civarında haber bağlantısı bulunan netgazete, internethaber’de haberlerin pekçoğunun yalnızca başlık olarak sunulup haber metinlerine bağlantılar verildiği görülmektedir.
Sitelerin hepsinde, siyaset, ekonomi, magazin, spor gibi alt bölümler yer almakta, ana sayfada yer alan haberler, aynı zamanda türüne göre bu alt bölümlerde de sunulmaktadır.
Sitelerde haberler ile yorum yazılarının net olarak birbirinden ayrıldığı görülmektedir. Yorum yazılarının yazarları, çoğunlukla fotoğrafları ile belirtilmekte, ancak bu yazarların profesyonelliği konusunda net bilgiler vermek güç görülmektedir.
Haber kaynaklarının, ajanstan mı özel kaynaklardan mı alındığının belirtilmesi bir gereklilik iken, buna uyan yalnızca nethaber’dir. Diğer sitelerin haberlerinde hangi ajanstan ya da kaynaktan alındığını görmek mümkün olmamıştır. Bununla birlikte, objektifhaber dışında, haberin yayıma veriliş gün ve saati haberlerin sonunda belirtilmektedir.
Sitelerde, ana sayfanın en son ne zaman güncellendiğini görmek de mümkün değildir. Bu da internet kullanıcılarının yeni mi yoksa eski haber mi okudukları şüphesini doğurabilmektedir. Objektifhaber ve Haberturk dışındaki sitelerde son dakika bölümlerinin olması ve bunların hemen her 5-10 dakikada bir yenilenmesi, anlık gelişmeleri izlemek isteyen kullanıcılara daha güvenilir bir haber hizmeti sunduğu düşünülmektedir.
Haber sitelerinin bulmaca, fal gibi haber dışı eğlence amaçlı köşelerinin de bulunduğu, ayrıca internet kullanıcılarının aktif katılımını sağlayacak anket veya forum köşelerinin de bulunduğu görülmektedir.
Formda belirtilen unsurlara bakıldığında, incelenen beş sitenin, profesyonel bir düşünceyle haber yayımı yaptıkları görülmektedir. Sitelerin önceki versiyonları ile bugünkü versiyonlarının incelenerek kendilerini ne kadar yenilediklerini görmek ise başka bir çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Ancak, internet teknolojisinin sürekli yenilenmesine bağlı olarak, haber sitelerinin de sürekli bir değişim içinde olduğunu söylememiz doğru olacaktır.

3. SONUÇ
İnternet, haber edinme ve tüketme alışkanlıklarımıza yepyeni bir pencere açmıştır. Haber siteleri ile internet kullanıcıları, farklı sitelerden haberleri okuma, okudukları haberlere ilişkin farklı görüşleri farklı sitelerden okuyabilme imkanına kavuşmuşlardır.
Bu çalışmada, Türkçe olarak yayım yapmakta olan ve aldıkları hit itibariyle iyi düzeyde bir erişim sağladığı düşünülen, ayrıca kurumsal bir görünüm sergileyen beş site ele alınmış ve içeriğe yönelik geliştirilen bir form bu sitelere uygulanarak sitelerin profesyonelliği sınanmıştır. Elde edilen verilere göre bu haber sitelerinin profesyonel haber yayımcığılı yaptığı, haber yayımında gerekli özeni gösterdikleri görülmüştür. Her yayımda olduğu gibi küçük yazım veya teknik hataların olması gibi bazı hatalar da bulunmasına karşın bunları doğal olarak karşılamak gerekmektedir. Küçük hataları (harf, noktalama gibi) göstererek sitelerin güvenirliliğini sınamanın çok da doğru olmayacağını, ama bu tür hataların çok tekrar etmesinin de bir editöryel süreç geçirmeden yayım yapıldığı görüntüsünü doğuracağını düşünmek de gerekmektedir. İncelenen sitelerde, haberlerin bir editörün elinden geçmiş izlenemini görmek mümkündür (Habertürk’ün bazı haberleri hariç). Editöryel işlemler, haber sitesinde yapılabileceği gibi, bu hizmeti Anadolu Ajansı’na bırakan siteler de olabilir. Ancak bunu tespit etmek farklı bir araştırmayı gerektirmektedir.
Son olarak, haber sitelerinin haber gereksinimini karşılamada önemli siteler olmaya başlamıştır. Bu sitelerden profesyonel düşünceyle yayım yapanlarında gerekli yayım özeninin gösterildiğini söylemek mümkündür. Ancak bu özenin minimumdan maksimum düzeye çıkartılması da bir zorunluluktur. Şu anda en alt düzeyde bir özenle hazırlanan haberlerin, daha fazla özenle hazırlanması için, sitelerin daha fazla sayıda deneyimli haber editörü istihdamı gerekmektedir.

Şema ve devamı Kaynapdf