GİRİŞ
Bu makalenin amacı, ulusal ve yerel gazetele*rin habercilik anlayışlarını, yaygın haber değeri ölçütleri üzerine yoğunlaşarak karşılaştırmaktır. Bu bağlamda makalede, ulusal ve yerel gazeteler kavramsallaştırılmış ve bu gazetelerin habercilik anlayışları çerçevesinde Türkiye’de ulusal ve yerel gazetecilik tartışılmıştır. Ayrıca, haber üretim sürecine ve bu süreçte rol oyna*yan gazetecilere ve haber kaynaklarına yer verilmiştir. Makalenin araştırma bölümünde ise, Hürriyet ve Yeni Asır gazeteleri özelinde bu gazetelerde yayınlanan Seferihisar depremi haberlerinin nasıl ele alındığını ve bu yayınlarda her iki gazete arasındaki olası farklılıkların ve benzerliklerin neler olduğunu ortaya koy*mak amacıyla deprem haberleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu makale, farklı ma*kalelere konu olabilecek olan ulusal ve yerel gazetecilik faaliyetlerine ilişkin detaylı bilgi vermekten ziyade habercilik anlayışları arasındaki olası farklılıklara ve benzerliklere odak-lanmaktadır. Ayrıca, bu makale yöntem bilim*sel olarak ulusal ve yerel gazetelerin yayınladıkları haberlerle ilgili bir niceliksel içerik analizi ile desteklenmektedir.

1. ULUSAL VE YEREL GAZETE KAVRAMLARI
Ulusal gazeteler ülke genelinde dağıtımı yapı-lan ve faaliyet alanları itibariyle, “Dünyanın ve ülkenin her tarafından, her türlü haberlere say*falarında yer veren ve çok geniş bir okur kitle*sine dağıtım yapılacak şekilde yayın yapan gazeteler (Bodur 1997: 29)” olarak tanımlan-maktadır. Dolayısıyla, “ulusal gazeteler deni*lince her türlü siyasal, ekonomik, kültürel, sosyal haberleri, reklam ve ilanları ulusal ve uluslararası boyutta ele alan gazeteler anlaşılmaktadır (Bodur 1997: 29)”. Genel olarak, ulusal gazeteler büyük şehirlerin, büyük yerle*şim alanlarının ve merkezi konumdaki bölgele*rin sesi olma özelliğini taşımakta, nüfusun yoğunluk kazandığı yerlerde meydana gelen olaylar ulusal gazetelerde görece daha fazla yer alabilmektedir. Ulusal gazetelerin yayınladığı haberler, ağırlıklı olarak, İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük il merkezleri kaynaklıdır. Fakat, Türkiye yalnızca Ankara, İstanbul ve İzmir gibi birkaç büyük kentten oluşmamaktadır ve bu durum ‘ulusal gazete nedir’ sorusunu sormamıza neden olmaktadır. Birkaç büyük kentin sorunlarının ve sosyal yaşamının yansı-tıldığı basın ortamında, sayfalarının büyük bir kısmında, belirli merkezlerin haber içeriğini yansıtan ulusal gazeteler, büyük kentlere o*daklanmakta ve kültürel kimliği kentli olan insanlara ‘haber verme’ misyonunu üstlen*mektedir. Ulusal gazetelerin haber içeriklerinin büyük bir kısmını, ekonomi, spor, magazin ve kültür-sanat gibi haber konuları açısından en önemli merkez olan İstanbul’daki olaylarla ilgili haberler ile yasama, yürütme, yargı, sen*dikalar ve siyasi partiler gibi kaynaklardan elde edilen Ankara haberleri oluşturmaktadır. An*cak, ulusal gazetenin, yayın yaptığı ülkenin tümünü kapsaması, kavraması ve gündemleş-tirmesi gerekmektedir. Çünkü, ulusal düzeyde kamuoyu ülke geneline yayın yapan gazeteler aracılığıyla oluşmaktadır. Dolayısıyla, ulusal gazetelerin toplumun genelini ilgilendiren haberleri yayınlarken, etik ilkelere bağlı, de*mokratik, objektif ve eşitlikçi olması beklen*mektedir.
Türk kamuoyunda ‘yöresel basın’, ‘Anadolu basını’ ya da ‘taşra basını’ olarak da nitelendi*rilen yerel basın ise, İstanbul dışında yayınla-nan, haberciliği ile yayınlandığı yörenin sesini, sorunlarını yansıtabilen, kendi mahallindeki sosyal, ekonomik, kültürel ve siyasi gelişmeleri sağlıklı şekilde okurlarına aktarabilen, yöresin*de kamuoyu oluşturmada etkili olabilen yayın-lardan oluşmaktadır. Ulusal düzeyde olduğu gibi, yerel düzeyde de, siyasal süreci ve bu süreçte ortaya çıkan siyasal çatışmaları yerel gazetelerden izlemek büyük ölçüde olanaklı olabilmektedir. Yerel basın çerçevesinde de*ğerlendirilen gazeteleri ‘kent gazeteleri’ olarak nitelendirmek de mümkündür. Yerel basının faaliyetlerini sürdürdüğü kent ortamı, kentin fiziksel, kültürel, sosyal ve tarihsel özellikleri,basını doğrudan etkileyen unsurlar olarak de*ğerlendirilmekte ve bu anlamda kentin kimliği basının da kimliğini ve işlevselliğini etkileye*bilmektedir. Ayrıca, yerel gazeteler, yayınladı-ğı haberler, fotoğraflar, ele aldığı sorunlar, kentin ihtiyaçları, kentteki 24 saat kültürel ve sosyal etkinliklere ilişkin aktardığı bilgilerle, bireye ‘yaşanan yer’ duygusunu, yaşadığı yerin bir parçası olduğu düşüncesini kazandırmaktadır (Vural 2001: 120). Yerel gazeteler, okurla*rına bir yere ait olma duygusunu ve bilincini vermektedir. Ünsal Oskay’a göre (2001: 84), “yaşadıkları büyük kentte yayınlanan gazete*lerdeki haberleri okumak bu insanlara bilin*mezliklerle dolu kent ortamını biliyormuş duy*gusu kazandırmakta; kentin karşısında duy*dukları korkuyu azaltmaktadır”. Ancak, günü*müzde ‘uluslararası küresel’ olmak gibi ‘yerel’ olmanın anlamı da değişmiştir. Yerellik artık sadece belirli bir coğrafya ile sınırlı değildir. Başka bir ülkede yaşayan insanlar da, doğdukları büyüdükleri, bağlılık duydukları ilde ya da ilçede neler olup bittiğinden yeni iletişim tek*nolojilerinin onlara sağlamış olduğu imkanlar aracılığıyla haberdar olmaktadırlar. Dolayısıyla, yaşanılan yerler ile ait olunan, hakkında konuşulan yerler farklı olabilmektedir. Bununla birlikte, insanlar yaşadıkları kentte, hatta bir mahalle ötede olup biten bir şeyden habersiz olabilmektedir. Bu anlamda, ulusal gazete karşısında yerel gazete bir seçenek olarak gö*rülebilmektedir (Gencel Bek 2003: 145).

2. TÜRKİYE’DE ULUSAL VE YEREL GAZETECİLİK
Türkiye’de ulusal gazeteler genelde devletle ya da hükümetlerle, özelde ise siyasilerle ve bü*rokratlarla yakın ilişki içerisindedir ve onlara, doğrudan ya da dolaylı maddi destek alma, haber kaynağı olarak faydalanma gibi konular*da bağımlıdır. Ulusal gazetelerde yer alan ha-berlerdeki konular ve ifade edilen görüşler, söz konusu bağımlılığın izlerini taşımaktadır (Gen*cel Bek 2003: 132). Ulusal gazetelerin siyasal gündemine bakıldığında, ağırlıklı olarak siya*sal/ekonomik merkezli, dolayısıyla da iyice daralmış bir habercilikle karşılaşılmaktadır. Bu habercilik anlayışı içinde de, bazen yapay krizlerle gündem değiştirilmekte ya da mevcut siyaset ancak popülist bir çerçevede eleştirilip yeniden üretilmekte ve merkezin gündeminin dışına çıkabilmenin önü tıkanmaktadır. Bu
nedenle, Türkiye’de ulusal gazetelerin gelenek*sel gazetecilik anlayışının değişime uğrayarak çoğulculaşması, demokratik dönüşümleri sağ-layacak mekanizmaları da beraberinde getire-ceği için büyük bir önem taşımaktadır. Ancak, mevcut sermaye mülkiyet yapısı ile tekelleşme içerisinde ulusal gazetelerin bunu gerçekleşti-remediği düşünülmektedir (Gürkan 2003: 164). Özellikle 1980 sonrası dönemde yaşanan tecimselleşme ve kar güdüsüyle faaliyetlerini sürdüren ticari nitelikli ulusal gazetelerin, ha*ber ve tartışma yerine eğlence ve magazin içeriklerine ağırlık veren, hatta haberlerin ve gündemde olan tartışmaların ciddi siyasi içeri-ğini bile boşaltarak magazinleştiren habercilik anlayışı ile basın ortamına ilişkin genel tablo değişime uğramıştır. Ulusal diye adlandırılan gazeteler daha çok başkent ve metropollerden, başka bir ifadeyle merkezden haber verdiği için, yerel gazetelerin varlığı yaşamsal hale gelmiştir. Türkiye’de yayınlanan gazete ve dergilerin büyük bir kısmı ulusal süreli yayınlardır ve İstanbul, Ankara ve İzmir gibi metro*pollerde yayınlanmaktadır. Ayrıca, yerel gaze*telerin ve dergilerin büyük bir çoğunluğu da bu şehirlerde yayınlanmaktadır.
Ulusal ölçekten yerel ölçeklere bakıldığında ise, ulusal pazarın kıyısında sisteme tutunmaya çalışan, ulusal/merkez ile gerek pazar payları, gerekse yayıncılık kalitesi anlamında rekabet etmesi ne mümkün olan, ne de gerekli görülen ve bu nedenle de, her zaman siyasal baskılar olmasa bile, önemli ekonomik güçlüklerle baş etmek zorunda olan yerel gazetelerin olduğu görülmektedir (Alankuş 2003: 109). Yerel gazeteler, ticari nitelikli ulusal gazetelerin tek sesliliği ve ortalamadan, genel geçer olandan, hakim çoğunluklardan yana taraflılığı karşısın-da seslerini duyuramayanların, ötekileştirilenlerin, hayatla ilgili politik, kültürel, moral bir meselesi olanların karşı-ideolojik/hegemonik aracı olarak önemli bir yere sahiptir. Bu ne*denle, ulusal basın ortamının demokratikleşmesinin ve bu ortamın taraflılığının dengelenme*sinin, yerel basının ‘ötekilerden’ yana taraflılığının dengeleyici varlığıyla mümkün olabileceği düşünülmektedir. Yerel gazetelerin okura sağladığı imkan, kendini daha fazla duyurmaya başlayan ve çok çeşitli biçimlerde ortaya çıkan yersizleşme yurtsuzlaşma karşısında okura bir yer göstermektir. Bu yer coğrafi bir mekanla sınırlı değildir, bazen moral, kültürel bazen dinsel manevi, politik bir yer yurt da olabil*mektedir. Böyle durumlarda yerel gazeteler, okura kendisiyle benzer sorunlara, hedeflere, deneyimlere sahip insanlarla ilişkiye geçme, deneyim paylaşma, ortak çareler çözümler üretme konusunda bir referans çerçevesi sağ-lamaktadır. Dolayısıyla, yerel gazeteler ticari nitelikli ulusal gazetelerin dolduramayacağı düşünülen bir boşluğu doldurmaktadır (Alankuş 2003: 115). Fakat, Türkiye’de yerel gazete sahiplerinin, ya yerel seçkinler arasın-dan çıktığını, ya da gazete sahipliği üzerinden kazandıkları güçle yerel seçkinler arasına dahil olduğunu unutmamak gerekmektedir. Zira, ulusal gazete seçkinlerinin yerini, yerelde yerel gazete seçkinlerinin aldığı ve genelde var olan gazete ve toplum kopukluğunun yerelde de aynen sürdüğü görülmektedir (Alankuş 2003: 121).

3. HABER DEĞERİ ÖLÇÜTLERİ VE HABER ÜRETİM SÜRECİ
Haber üretim sürecinde profesyonel meslek ilkeleri ön plandadır ve ‘haber değeri’ bilgisine sahip olmak bu ilkelerin başında yer almakta-dır. Haber değerini belirlemede ölçütler top*lumsal yapılara, dinamiklere ilişkin değişkenle-re ve kitle iletişim araçlarının yayın politikala*rına bağımlıdır. Gerçek yaşam içinde kurgu-lanmış ilişki biçimleri, alışkanlıklar, beklenti*ler, kurumsal değerler, davranış ve tutum ö-rüntüleri, öğreti ve ideolojiler sonuçta neyin haber olup olmayacağının da yanıtını vermek*tedir. Haber üretim sürecinde, hangi haber konularının gündeme getirileceğine karar veri*lirken, haber seçimini etkileyen ‘haber değerle*ri’ dikkate alınmaktadır. Graeme Burton (1995: 137-139), haber değerlerinin belirlenmesinde gazetecilerin yüklediği değerlerin ve haber konularının sunuluş biçimlerinin birinci dere*cede rol oynadıklarını belirterek, haber değerle*rini genel değerler (olumsuzluk, yakınlık, po*pülerlik, devamlılık, basitlik, kişisellik), içerik değerleri (felaketler, ünlüler, otoritelerle ilgili olması) ve geliştirim değerleri (dramatize edi*lebilmesi, çatışma içermesi, insanlarla ilgili olması, gerçeklik) olmak üzere üç ana başlık altında toplamaktadır. Burton’a göre, haber medyası genel olarak kötü haberlerin (olumsuz haberler) dramatik etkisine değer vermektedir. Zira, kötü haber iyi haberdir. Çünkü, ölümlerin olduğu bir kaza ya da felaket, ölümlerin olmadığı fakat yaralıların olduğu bir kaza ya da bir felaketten daha fazla haber değerine sahip olmaktadır.
Haber üretim sürecinde, habere konu olan olaylar arasında bir seçim yapılmakta ve bu seçim, haber üretim sürecini de ifade etmekte*dir. Seçilen ve habere konu olan olayın ve haber içeriğinin belirlenmesinde ortak ölçütle*rin olduğu bilinmektedir. Ülkede ve dünyada meydana gelen olayların tamamının, kitle ileti*şim araçlarının gündemine girebilmesi, zaman ve kapasite yetersizliği nedeniyle mümkün olamamaktadır. Bu durum, habere konu olan olaylar arasında bir seçim yapmayı zorunlu hale getirmektedir. Olayların seçiminde öncelik sıralaması yapılmakta ve bu sıralamanın neti*cesinde önemsiz olduğuna inanılan olaylar elenmektedir. Bu anlamda, Galtung ve Ruge, haber üretim sürecinde, habere konu olan o*layları seçmek ya da reddetmek üzere, karar vermede uygulanan ölçütleri ele almaktadırlar. Bu ölçütler ‘haber değeri’ ölçütleri olarak ad-landırılmaktadır. Onlara göre, haberin seçimini etkileyen haber değeri ölçütleri şöyle sıralan-maktadır (1981: 52-63): Ritim (frequency): Bu haber değerine göre, bir olayın meydana gelme ritmi, kitle iletişim aracının ritmine ne kadar uygunsa, haber olma ihtimali o kadar artar. Eşik (threshold): Bir olayın haber olarak seçi*lebilmesi için belli bir yoğunluğa sahip olması gerekmektedir. Şüphesizlik (unambiguity): Bir olayın anlamı ne kadar açık ve şüpheden uzak ise, haber yapılma ihtimali o kadar fazladır. Anlamlılık (meaningfulness): Okuru ya da izleyiciyi kültürel ya da insani açıdan ilgilendi*ren olaylar anlamlıdır ve haber yapılmak üzere seçilir. Uyumluluk (consonance): Medya alıcı-ları, tahmin ederek bekledikleri ya da istemeye*rek bekledikleri olayları daha kolay algılarlar. Beklenmediklik (unexpectedness): Bir olayın kültürel olarak anlamlı ve medya alıcısının talepleriyle uyumlu olması haber yapılması için yeterli değildir. Anlamlı ve beklentilerle u*yumlu olaylar arasında beklenmeyen, nadir meydana gelen olaylar haber yapılmayı en fazla hak edenlerdir. Çünkü, kurumlaşmış düzenli ve kısa aralıklarla meydana gelen rutin olaylar beklenmeyen ve nadiren meydana gelen olaylar kadar dikkat çekmezler. Devamlılık (continuity): Bir olay bir kez haber yapılmışsa, ilgi düşse bile bir süre için haber değeri taşı-maya devam eder. Düzenleme (composition):
Kitle iletişim araçları yalnızca belli bir türdeki haberlerden oluşan sayfalar ya da bültenler hazırlamaktan kaçınırlar. Haber bültenleri ya da gazete sayfaları çeşitli konulardan oluşan bir kompozisyon oluşturur. Seçkin Uluslarla Bağ-lantılılık (referance to elite nations): Seçkin ulusların eylemleri, kararları kısa dönemde diğer ülkelerin eylem ve kararlarından daha etkilidir. Bu nedenle, bu ülkelerle ilgili olayla*rın haber olma şansı yüksektir. Seçkin Kişilerle Bağlantılılık (referance to elite people): Seçkin merkezlilik, insanlar açısında da geçerlidir. Seçkin insanlar, seçkin uluslar gibi eylem ve kararlarıyla daha etkili olmakta ve sıradan insanlarla ilgili olayları anlatmak için özdeş-leştirme objesi olarak kullanılmaktadır. Seç*kinler ‘herkes’i anlatmak için araç olarak kul*lanılırken, sıradan insanlar bu haber iletişimi sisteminde kendilerini temsil etme şansını bulamamaktadır. İnsanlarla Bağlantılılık (referance to persons): Gazetecilikte olayları, içinde öznenin belli bir şahıs ya da tüzel kişilik olarak bulunduğu cümleler olarak sunma eği*limi vardır. Modern haber toplama ve sunum tekniklerine uyumlu olması, medyanın ritmine paralellik teşkil etmesi gibi nedenlerle yapısal sunumlar yerine kişisel aktörlerin yer aldığı olaylar tercih edilir. Negatif Bir Şeylerle Bağ-lantılılık (referance to something negative): Sonuncu haber değeri, bir olayın olumsuzluğu*nun haber yapılma ihtimalini arttıracağını ön*görmektedir. Olay ne kadar negatifse haber olma ihtimali o kadar artacaktır.

Haber üretim sürecinde, haber içeriklerine etki eden kurum dışı unsurlar, yani, ekonomik ve siyasal baskı grupları gibi unsurlar ‘medya sosyolojisi’, kurum içi unsurlar, yani, mesleki değer, inanç ve gelenekler ise ‘haber sosyoloji*si’ kavramları ile açıklanmaktadır. Haber içe*rikleri üzerindeki etkileri açıklayan Shoemaker ve Reese şu beş düzeye işaret etmektedirler (aktaran Severin ve Tankard 1994: 394-395):


1. Kurum çalışanlarından kaynaklanan etkiler: Bireysel etkiler düzeyi de deni*len bu düzeydeki etkiler, kurum çalı-şanlarının kişisel özellikleri, tutumları, değerleri, inançları, etnik kökenleri, mesleki birikimleri ve rollerini kapsa-maktadır. Haberin hammaddesi olan o*layı ilk elden yeniden kurgulayan ve ha*ber haline dönüştürünceye kadar geçen süredeki insan unsurundan kaynaklanan etkiler bu düzeyde tanımlanmaktadır.

2. Çalışma düzeninden kaynaklanan etki*ler: Haber rutinleri düzeyi de denilen bu düzeyde, yayın periyodu, zaman kısıtlı-lığı, yer sınırlılığı, haber yazım kuralla*rı, haber değeri, objektiflik ve haber kaynağına olan bağımlılıktan doğan et*kiler incelenmektedir. Haber rutinleri, habercilerin işlerini yaparken kullan-dıkları rutinleşmiş, yinelenen pratikler*dir.

3. Kurumsal amaçlardan kaynakla*nan etkiler: Kitle iletişim araçlarının a*maçlarına yönelik etkilerdir. Kurumsal etkiler, genel olarak ‘kurumsal yakla-şım’ ve ‘ekonomi politik yaklaşım’ ol*mak üzere iki temel grupta ele alın-maktadır. Kurumsal yaklaşım, liberal çoğulcu gelenek içinde geliştirilen ve haber kurumlarını analiz birimi olarak ele alan çalışmalardan oluşmaktadır. Bu çalışmalar, haber kurumlarının da diğer kurumlar gibi hiyerarşi yapılarının bu*lunduğunu, kurum içi işbölümünün ger*çekleştirildiğini, kurumların ekonomik amaçları doğrultusunda faaliyette bu*lunduklarını ifade etmektedir. Ekonomi politik yaklaşıma göre ise, medya ku*rumunun ekonomik yapısı ile haber ü*retimi arasında doğrudan bir ilişki söz konusudur. Zira, ekonomi politik yakla-şım, haberi, medya kurumunun ekono*mik çıkarlarının bir yansıması/ürünü o*larak görmektedir. Dolayısıyla, bu yak-laşım, kar amaçlı medya endüstrisinin, içinde yer aldığı sistemin yapısı –medya ile ekonomik ve siyasal iktidar arasın-daki ilişki- ile haberlerin uyum içinde olduğunu savunmaktadır.

4. Kurum dı*şından gelen etkiler: Haber kaynakları anlamında baskı gruplarının belirli bir i*çerik için yürüttükleri lobi faaliyetleri*nin, haberlerde yer alabilmek için olay*lar yaratmalarının ve yasal anlamda hü*kümet baskılarının doğurduğu etkiler bu grupta toplanmaktadır. Kurum dışından gelen etkiler üzerinde yapılan çalışma*lar, özellikle haber kaynaklarının öne*mine işaret etmektedir.

5. İdeolojik eği*limlerin etkileri: İdeolojik eğilimler, di-ğer tüm eğilimleri içine alır ve bu ne*denle etkiler hiyerarşisinde yer alan eği*limlerin en büyüğüdür. Toplumdaki güçlüler, haber kurumları vasıtasıyla ik*tidarın nasıl devam ettiği, kurum yöneti*cilerinin ve siyasal seçkinlerin normal gazetecilik rutinlerine, profesyonelliğe ne zaman müdahale edebilecekleri ko*nuları ideolojik eğilimler düzeyinde ele alınmaktadır. Bununla birlikte, bir ola*yın haber olabilmesi için, öncelikle ide*oloji süzgecinden geçmesi gerektiğine dair görüşler söz konusudur. Başka bir ifadeyle, en üstte yer alan ideolojik dü*zey, en önemli belirleyici olarak nite*lendirilmektedir.
Haber içeriğinin oluşturulmasında kişisel, mesleki, kurumsal, sosyal, siyasi, ideolojik ve ekonomik faktörlerin rolü olduğu açıktır. Fa*kat, bu faktörlerin bazıları dolaylı olarak, ba*zıları da dolaysız olarak, haber içeriğinin olu*şumunda etkili olmaktadır. Bununla birlikte, haberin sunum tekniği de, haber içeriğini etki*leyebilmektedir. Funkhouser’e göre, haberin sunum biçimi, haberin içeriğini de şekillendir-mektedir. Bu anlamda, medyanın bir konuya göstereceği ilginin miktarını etkileyen teknikler de söz konusu olmaktadır (aktaran Severin ve Tankard 1994: 392-393). Buna göre, medya, belli bir konuyu ele aldığında bununla ilgili haberleri devam ettirme eğilimine girmektedir. Medya gündeminde yer alan belirli bir konu haberleştirilirken, başka konuların gündemde yer almamasının nedeni budur. Olaylar, nitelik bakımından belirli bir düzeye ulaştıktan sonra medya gündemine girmekte ve haberleştiril-mektedir. Bununla birlikte, medyanın ilgisini çekmek amacıyla haberler ilginç hale getirilir*ken, haberler ilginç olduğu için yayınlanmak-tadır. Ayrıca, olayın tümü yerine, ayrıntı şek*linde görülebilecek belli unsurları işlemek de bir başka tekniktir. Görece önemsiz bir olayın abartılarak, haber değeri varmış gibi sunulması ya da görece önemli olmayan rutin bir haberin bir yönünü ön plana çıkarıp vurgulayarak, o olayı önemli göstermek de medyanın başvur*duğu bir başka haber tekniğidir.

3.1. Haber Üretim Sürecinde Gazetecinin Rolü
Gazeteciler ya da haber üreticileri, haber olarak yayınlamak amacıyla seçilen olayların işlenme sürecini yürütmektedirler. Enformasyon topla*mak, onu doğrulamak ve topladığı bilgiyi hitap ettiği topluma göre işlemek, yani anlaşılır ve yararlı kılmakla yükümlü olan gazeteciler, bu görevlerini yerine getirirken belli enformas*yonları aktarıp yetkililerin sakladığı bilgileri öğrenmeye çalışmaktadırlar. Haberin ne oldu-ğuna yönelik olarak ortaya konulan görüşler, haberin hangi süreçlerde üretildiğini sorgula*makta ve haberin gazeteciler tarafından nasıl üretildiğini açıklayabilmek için, gazetecinin işlevlerini belirleyen toplumsal ve ekonomik değerleri ele almaktadır.
Liberal çoğulcu yaklaşım gazetecileri, bilim adamları gibi kendi gözlemlerinden hareket eden tarafsız gözlemciler olarak düşünmekte ve ‘doğruyu söyleme’ prensibi ile halka bilgi verecek özerk ve mantıklı bireyler olarak kav*ramlaştırmaktadır. Çünkü, gazeteciliğin içsel ve olmazsa olmaz amacı, ‘doğruyu söyle-mek’tir (O’Neil 1998: 38). Gazetecilere basın özgürlüğü doğrultusunda gerçeği ortaya çıkara*cak bir rol ve toplum adına toplumu denetleyen bağımsız kamu denetçileri olarak sorumluluk verilmiştir. Kamuoyuna bilgi veren bağımsız temsilciler kavramlaştırması gazetecilere pro*fesyonel gazetecilik normları içinde uzmanlık yükleyerek bugünkü mesleki pratikleri kazan-dırmıştır. Gazeteci, okurların ya da izleyicilerin gerçekleri öğrenmesini sağlayan profesyonel*dir. Gazeteciye bu misyonu yerine getirmesi için özerklik, özgürlük gibi bir takım haklar verilmekte ve böylece okurların ya da izleyici*lerin bilgilendirilmesi sağlanmaktadır. Fakat, Curran (1991: 84-113), liberal çoğulcu yakla-şımın iddia ettiği gibi, medya çalışanlarının özgür olmadıklarını, haber peşinde koşan idea*list görüntünün arkasında, kalıplaşmış bir ça*lışma rutininin olduğunu belirtmektedir.
Gazeteciler, ürünlerini –haberler- ortaya koyar*ken, yani haber içeriğini şekillendirirken, etik değerler, profesyonel standartlar, çalışma orta*mı ve hatta kişisel inançlar bile üretime yön vermekte ve haberin niteliğini etkilemektedir. Aslında, gazeteciler, halkın bilgilendirilmesini sağlayacak bilgileri bulup, tarafsızca işlemesi ve aktarması beklenen kişilerdir. Bununla bir*likte, gazeteciler, nesnel olduklarını kanıtlama-nın güçlüğünü fark ederek, “ ‘doğruluk’, ‘den*ge’ ve ‘hakkaniyet’ gibi daha kolay savunula*bilir ilkelere sarılmışlardır. Bu ilkeler bir ölçü*de eskimiş hale gelse bile, medya çalışanları sanki öyle değilmiş gibi davranmaktadır (Shoemaker ve Reese 2002: 158)”. Gazetecilerin, okurların ya da izleyicilerin öğrenmek istediklerini haber olarak seçtiğini savunan örgütsel kurama göre, haber sunulma*dan önce eşik bekçileri tarafından seçilmekte, şekillenmekte ve denetlenmektedir. Dolayısıy-la, editörlerin düzeltmelerinin, hiyerarşik kont*rolün ve yayın politikasının sonucunda, gazete*cilerin olaylar arasında seçim yaparak haber üretmesi, okurların ya da izleyicilerin öğren-mek istediği olayların haber haline getirilmesi*ni güçleştirmektedir. Başka bir ifadeyle, okur*lar ya da izleyiciler, gazetecilerin inisiyatifi ile üretilen haberlerle yetinmek zorunda kalmak-tadırlar. Bununla birlikte, haber örgütleri içinde eşik bekçilerine haber seçmede, profesyonel değerler, haber kaynağı sıkıntısı, kurumun personel yapısı ve yönetim endişesi ve toplum içinde çoğulculuk derecesi, yani, gazete tipleri ve kurumun sahiplik yapısı yol göstermektedir. Dolayısıyla, bu sınırlandırmalar haber içeriğini de etkilemektedir.

3.2. Haber Üretim Sürecinde Haber Kayna*ğının Rolü
Haber üretim süreci temelde, haber kaynakla*rından elde edilen bilgi, belge, fotoğraf gibi materyallerin, gazeteciler tarafından haber haline getirilmesi sürecidir. “Haber üretim sürecini irdelemek aynı zamanda gazeteciler ve kaynakları arasındaki ilişkinin de irdelenmesini gerektirir. Haber üretimi, büyük ölçüde, belirli kaynaklardan gelen bilgilere dayanır. Haber akışının sürekliliği için zengin kaynaklara sahip olmak zorunludur (Tılıç 1998: 55)”. Bu anlamda, gazetecinin haber kaynaklarının kimler olduğu, gazeteci ile haber kaynağı ara-sında ne tür ilişkilerin oluştuğu ve bu ilişkilerin haberin oluşumunu nasıl etkilediği, cevaplan-ması gereken sorulardır. Haberin, gazeteciler tarafından üretilen bir ürün olduğu yönünde genel bir anlayış olmasına karşın, ‘haberi ga*zeteciler mi yoksa haber kaynakları mı yapar’ sorusu yanıtlanması gereken önemli bir soru*dur. Haber üretimi, belirli haber kaynaklarından gelen bilgilere/görüşlere dayanılarak ger*çekleştirilmektedir. Haber, haber kaynaklarının ortaya çıkardığı gerçeklik tanımlarının, gazete*ciler veya medya kurumu tarafından yeniden üretilmiş biçimidir. Bu nedenle, gerçeklik tanımı yapan haber kaynakları da ‘haber yapıcılar’ ya da ‘birincil tanımlayıcılar’ olarak adlandırılmaktadır. Bununla birlikte, haber kaynak*ları ile kurulan ilişkiler, haber üretim sürecinin temel pratiklerini doğrudan etkilemektedir. Gazetecilerin önündeki zaman sınırı, onları haber kaynağına bağımlı hale getirmekte ve gazeteciler sıklıkla ekonomik ve siyasal güç sahiplerinin hoparlörleri olarak faaliyet gös*termektedir. Bu durumda gazeteciler, ‘haber toplayıcılar’ ya da ‘ikincil tanımlayıcılar’ ola*rak konumlanmaktadır (Tılıç 1998: 181).Türkiye’de haber kaynağı olarak tanımlanan kişi ve kurumların kimler olduğunu belirlemek haber üretim sürecini anlayabilmek açısından büyük önem taşımaktadır. Bu noktada, ‘haber kaynakları’ konusunda Batılı ülkelerde basına yöneltilen eleştirilerin, Türk ulusal basını için de geçerli olduğunu belirtmek gerekmektedir. Türk ulusal basınının geneline bakıldığında haberlerin, “siyasal, ekonomik, askeri ve sem*bolik seçkinlerin söz, eylem ve kararlarına ilişkin (İnal 2001)” olduğu, yani, ‘seçkinci habercilik’ yapıldığı görülmektedir. ‘Sembolik seçkinler’ olarak nitelendirilen kitleyi, sanatçı-lar, akademisyenler ve basın işinde çalışanlar oluşturmaktadır. Sembolik seçkinlerin de söz, eylem ve kararları, siyasi, ekonomik ve askeri seçkinlerin söz, eylem ve kararları gibi haber değerine sahip olmaktadır. Sokaktaki insanın, sıradan vatandaşın söz, eylem ve kararları ise, haber değeri taşımamaktadır. Bu insanların eylemleri sadece, yasa dışı işlere karıştıklarında haber olurken, işlenen suçun olumsuzluk düze*yinin yüksek olması, haberin değerini arttırabilmekte, katliam niteliğindeki bir cinayet, daha fazla haber değerine sahip olabilmektedir.Gazeteciler ile haber kaynağı konumundaki politikacılar arasındaki ilişkiler bir siyasal ittifaka dönüşebilmektedir. Gazetecilerin, siya*sal partilerde, çok yakın ilişkiler kurduğu be*lirli haber kaynakları bulunmaktadır. Bu kay*naklardan özel bilgiler edinilebilmekte, bu bilgileri gazetecilere aktaran politikacılar ise bilginin kendi çıkarları doğrultusunda kullanı-lacağı konusunda gazetecilere güven duymaktadır. Kurumlaşan bu ilişki neticesinde, gazete*ciler politikacıların resmi sözcüleri olarak faa*liyet göstermekte ve haber kaynağına (politikacı) bağımlı hale gelmektedir. 1990’lı yılların başında, Sabah, Cumhuriyet, Tercüman, Milli*yet ve Hürriyet gazetelerinde yayınlanan haberlerle ilgili olarak yapılan bir araştırma, bu tespitleri destekler niteliktedir: “Sabah gazete*sinde yüksek yargı organları, Cumhurbaşkanlığına ilişkin haberler, Başbakanlığa ilişkin ha*berler, sivil ve askeri bürokrasiye ilişkin ha*berler iç politika haberlerinin %41.2’sini oluşturmaktadır. Bu rakam Cumhuriyet için %23, Tercüman için %30.7, Milliyet için %34.4, Hürriyet için ise %36.3’dür (İnal 2001)”. Buna karşın, sivil toplum örgütlerinin eylem ve a*çıklamalarına ise, çok az yer verilmektedir. Rutinleşen haber üretimi, gazetecinin haber kaynağına bağımlılığının bir neticesidir. “Siya*sal, ekonomik, askeri ve sembolik seçkinlerin söz, eylem ve kararlarının haber değerine sahip olması ve sokaktaki insanın ancak suç işlediği yani hukuk ve düzeni bozan bir eyleme giriştiğinde haber olması çok yerleşik bir pratiktir (İnal 2001)”. Bu pratik, hem ‘haberlerin tanınmış kişi ve kurumlara ilişkin olması’ genel geçer kuralıyla, hem de habere konu olan ola*yın olumsuzluk negatiflik düzeyinin artması ile haber değerinin artması arasındaki doğru orantı ile açıklanabilmektedir. Rutinleşmiş haber üretim sürecinde, yaygın haber değerleri ve haber kaynaklarına bağımlılık, gazetecileri halkın sesini işçilerin, öğrencilerin, kadınla-rın, engellilerin, yoksulların ve işsizlerin sesini duymamaya, yerel sorunları görmemeye alıştırmaktadır

4. HÜRRİYET VE YENİ ASIR GAZETE*LERİNDE YAYINLANAN SEFERİHİSAR DEPREMİ HABERLERİNE İLİŞKİN İÇERİK ANALİZİ
4.1. Araştırmanın Amacı ve Yöntemi
Bu makalede, Türkiye’deki ulusal ve yerel gazetelerin habercilik anlayışlarını karşılaştır-mak amacıyla, araştırmanın örneklemini oluş-turan Hürriyet ve Yeni Asır gazeteleri özelinde 11-25 Nisan 2003 tarihleri arasında yayınlanan Seferihisar depremi haberleri analiz edilmiştir. Araştırmanın daha önce de belirtilen amacı çerçevesinde, Seferihisar depremi haberlerinin nasıl ele alındığı ve bu yayınlarda her iki ga*zete arasındaki olası farklılıkların ve benzer*liklerin neler olduğu sorularına yanıt aranmaya çalışılmıştır.
Her iki gazetenin tüm sayfalarındaki Seferihi*sar depremi haberlerini incelerken kullanılan araştırma yöntemi ‘niceliksel içerik analizi’dir.
“İçerik analizi, çeşitli söylemlere uygulanan bir takım metodolojik araç ve teknikler bütünüdür. Birbirinden az ya da çok farklılaşan bu araç ve teknikler, kontrollü bir yorum çabası ve çıkar-samaya dayalı bir ‘okuma’ yöntemidir. İçerik analizi teknikleri, okuyucunun bilgisine, sezgi*sine, tutumlarına ve değerlerine bağlı, kolayca ve otomatik bir şekilde yapılan yoruma karşı, objektif okuma ilkeleri sağlama amacındadır (Bilgin 1999: 127)”. Niceliksel içerik analizi, temelinde mesaj öğelerinin sayısal ya da yüz*desel bir oranda ne kadar sıklıkta görüldüğünün saptanmasına dayanır. İçerik analizi araştırma probleminin tanımlanması, örneklemin alınma-sı ve depolanması ve son olarak verilerin analiz edilip yorumlanması aşamalarından oluşmak-tadır (Yumlu 1994: 76-77).
Araştırma çerçevesinde yapılan gözlemlere göre, Seferihisar depreminin meydana geldiği günün ertesi günü olan 11 Nisan ile 25 Nisan 2003 tarihleri arasındaki on beş günlük sürede, Hürriyet ve Yeni Asır gazetelerinin Seferihisar depremi haberlerine sayfalarında en fazla yer veren gazeteler olması, söz konusu gazetelerin araştırma için seçilmesinin temel nedenini oluşturmaktadır. Ayrıca, Hürriyet ve Yeni Asır gazeteleri bu dönemde Türkiye’de en yüksek tiraja sahip olan ulusal ve yerel gazetelerdir. Hürriyet Gazetesi, 2003 verilerine göre; ulusal gazeteler arasında ortalama 460 bin tiraj ile birinci sıradadır. Türkiye’nin en yüksek tirajlı yerel gazetesi olan Yeni Asır Gazetesi ise, 2003 verilerine göre; yerel gazeteler arasında ortalama 50 bin tiraj ile ilk sıradadır. İncelenen dönemde her iki gazetede yayınlanan deprem haberleri uygulanan niceliksel içerik analizi kapsamında üç ayrı kategoride ele alınmıştır:

1. Deprem haberlerinin içeriklerine göre dağı-lımı,
2. Deprem haberlerinin konularına göre dağı-lımı,
3. Deprem haberlerinin aktörlere göre dağılımı.
Bu saptanan kategoriler de kendi içinde alt başlıklara ayrılmıştır:
Deprem haberlerinin içeriklerine göre dağılı-mı: Bu kategoride depremle ilgili haberler; bilgilendirici haberler, dramatik ve trajik ha*berler ve sansasyonel/panik yaratıcı haberler
olmak üzere üç ayrı alt kategoride incelenmiş ve gazetelerin haber içerikleri arasındaki olası farklılıklar ya da benzerlikler ortaya konulma*ya çalışılmıştır. Deprem haberlerinin konularına göre dağılımı: Bu kategoride depremle ilgili haberler; gündelik yaşamın rutinine dönüş, müteahhitle*rin şikayet edilmesi, çadırlardaki yaşam koşulları ve sorunlar, artçı deprem ve paniği, yardımlar ve dağıtılması, resmi organların etkin*likleri ve çalışmaları, bilim adamlarının açık-lama ve görüşleri olmak üzere yedi ayrı alt kategoride incelenmiş ve gazetelerin hangi konulara dikkat çektikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Deprem haberlerinin aktörlere göre dağılımı:
Bu kategoride depremle ilgili haberler; Cumhurbaşkanı ve hükümet, kamu kurum ve kuru*luşlarının çalışanları, depremzedeler, bilim adamları, ordu mensupları, muhalefet partisi liderleri ve milletvekilleri, bürokratlar, sivil toplum örgütleri ve diğer (medya v.b.) olmak üzere sekiz ayrı alt kategoride incelenmiş ve gazetelerin habercilik rutinleri ortaya konulma*ya çalışılmıştır.
Bu dört kategori ve alt başlıklarının yüzdeleri alındıktan sonra, her iki gazetedeki deprem haberlerine ilişkin verileri karşılaştırmak amacıyla tablolar oluşturulmuştur. Her iki gazete*nin saptanan kategoriler ve alt başlıklarıyla ilgili karşılaştırmasının yüzdelik birim üzerin*den yapıldığı tablolara, araştırma bulguları kısmında yer verilmiştir.

4.2. Araştırma Bulguları
Araştırma birimi olarak seçilen Hürriyet ve Yeni Asır gazetelerinde 11-25 Nisan 2003 tarihleri arasında yayınlanan Seferihisar dep*remi haberlerinin kapladığı alan sütun/cm ola*rak hesaplanmıştır.
Hürriyet Gazetesi’nde Seferihisar depreminin meydana geldiği günün ertesi günü olan 11 Nisan tarihinde depreme 1539 sütun/cm’lik yer verilmiştir. Bu oranın 11 Nisan’dan itibaren düştüğü görülmektedir. Gazete depremle ilgili haberlere 12 Nisan’da 271 sütun/cm, 13 Ni-san’da 187 sütun/cm, 14 Nisan’da 301 sü*tun/cm ve 15 Nisan’da 441 sütun/cm yer ayırmıştır. 16-17 Nisan tarihlerinde gazetenin dep*rem haberlerine yer vermediği görülmüştür. Artçı depremin meydana geldiği günün ertesi günü 18 Nisan’da da depreme 69 sütun/cm’lik yer verilmiştir. Artçı depremin yaratmış olduğu paniğin irdelendiği 19 Nisan’da, konuyla ilgili haberlere 730 sütun/cm’lik yer ayrılmıştır. Sonraki tarihlerde depremle ilgili haberlerde giderek azalma görülmektedir. 21-23-24 Nisan tarihlerinde ise, deprem haberlerine yer veril*memiştir.
Yeni Asır Gazetesi’nde Seferihisar depreminin meydana geldiği günün ertesi günü olan 11 Nisan tarihinde depreme 4539 sütun/cm’lik yer verilmiştir. Bu oranın 11 Nisan’dan itibaren düştüğü görülmektedir. Gazete depremle ilgili haberlere 12 Nisan’da 2211 sütun/cm, 13 Nisan’da 2642 sütun/cm, 14 Nisan’da 1149 sü*tun/cm ve 15 Nisan’da 76 sütun/cm yer ayırmıştır. Seferihisar’ın afet bölgesi ilan edilmesi yönünde kamuoyu baskısının artması ile ilgili olarak gazete, 16 Nisan’da deprem haberlerine 1358 sütun/cm’lik yer vermiştir. Artçı depre*min meydana geldiği günün ertesi günü 18 Nisan’da da depreme 1812 sütun/cm’lik yer verilmiştir. Artçı depremden sonraki tarihlerde depremle ilgili haberlerde artış görülmektedir. Deprem konusunda devletin harekete geçme-mesinin eleştirildiği 19 Nisan’da, konuyla ilgili haberlere 2848 sütun/cm’lik yer ayrılmıştır. 11 Nisan tarihinden sonra deprem haberlerine en fazla yer verilen gün 19 Nisan olmuştur. Son*raki tarihlerde depremle ilgili haberlerde gide*rek azalma görülmektedir. Deprem haberlerine 20 Nisan’da 2659 sütun/cm’lik, 21 Nisan’da 908 sütun/cm’lik ve 22 Nisan’da 235 sütun/cm’lik yer verilmiştir. 23-24-25 Nisan tarihlerinde ise, deprem haberlerine yer veril*memiştir.
Hürriyet ve Yeni Asır gazetelerinde on beş gün süreyle yayınlanan deprem haberlerinin nice*liksel içerik analizi kapsamında; haberlerin içeriklerine, konularına ve aktörlere göre dağılımı aşağıda incelenmiştir. Bu analitik çerçeve ile hem gazetelerin deprem haberlerini birbirle*rinden ne kadar farklı ya da benzer kurguladıkları; hem de bu farklılıklar ya da benzerlik*ler üzerinden kendi habercilik rutinlerini belir*gin kılan öğeler ortaya çıkarılmıştır. Bu analitik kategoriler çerçevesinde elde edilen veriler,gazetelerin habercilik rutinlerini sergilemekte*dir.