Türkiye'de Veteriner Göz Hastalıklarında Bir İlk 'Muhtasar Emrâz-ı Ayniye-i Baytariye'

Giriş
Veteriner hekimliği ile ilgili yazılmış olan pek çok eserde hayvanların hastalıkları genel olarak ele alınmıştır. Kitapların birçoğunda sistem hastalıkları anlatılmış, kitaplarda alt bölümler halinde organ hastalıklarına yer verilmiştir.
Göz hastalıkları ve ilgili konular veteriner hekimliği ile ilgili en eski belgelerden olan Kahun Papirüsünde de yer almıştır (10,12). Bu papirüste, bir boğada gözlerde akıntı görüldüğünde hayvan için dua edilmesi; gözlerin su kabağı ya da kavun ve karpuzla ovulmasının yanı sıra tütsü uygulanması önerildikten sonra gözler eğer aralanmış ise sıcak ketenle bandaj uygulaması salık verilmiştir (12, 13).
Hieron'un veteriner hekimliği bilgilerini içeren 10 bölümlük kitabının ikinci bölümünü oluşturan 16 alt başlığın sekizini göz ve göz hastalıkları oluşturmuştur (12).
Bizans Döneminin en güvenilir veteriner hekimliği belgesi olarak kabul edilen Hippiatrika 156 yazarın birbirlerine yazdıkları mektupların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş ve göz hastalıkla¬rına ayrıntılı olarak yer verilmiştir (13).
Vegetius Renatus'un "Artis Veterinaria sive Mulomedicina" isimli eserinin ikinci bölümünde göz hastalıkları yer almıştır (12,14). Jordanus Ruffus'un Ippiatrika'ında da göz hastalıkları önemli bir yer tutmuştur (12,13,14). Ruffus'dan sonra Theodorico Borgognoni "Ippiatraia Mulomedici-nae" adlı kitabında göz hastalıklarını ayrıntılı olarak anlatmış, Agostino Columbre "The Nature of the Horse and the Method of Curing Its Disease" isimli kitabında göz hastalıklarına ve sağaltım¬larına ayrıntılı yer vermiştir (14).
Batılı veteriner hekimlerin yanı sıra İslam Uygarlığı Dönemine ait eserlerde de veteriner göz hastalıkları yer almıştır (6, 11).
Hunain İbn İshak'ın çevirilerinin yanı sıra yazdığı eserlerden 10 tanesi göz ve göz hastalıkları konusundadır (4).
Hizam'ın Dokuzuncu yüzyılda yazdığı "Kitab al-Hayl val Baytara" adlı eserinin dokuzuncu babı göz hastalıkları ile ilgilidir (9).
Ebu Bekr İbn Bedr'in "Naseri" sinin beşinci makalesinde göz anatomisi anlatılmış ve 15 göz hastalığından söz edilmiş; altıncı makalesinin 37-51 numaralı alt başlıkları da göz hastalıklarının sağaltımına ayrılmıştır. Aynı kitapta sağaltım için kullanılacak ilaçların hazırlanma şekillerinin an¬latıldığı makalenin birinci bölümü göz hastalıklarında kullanılan ilaçlara ayrılmıştır (5).
İbnül Avvam'ım 12nci yüzyılda yazdığı ve 1590 tarihinde Muhammed bin Mustafa tarafından Türkçe'ye çevrilen baytarnamenin de bağımsız bir bölümü göz hastalıkları ve sağaltımına ayrıl¬mıştır (7).
Anonim nitelikli 15. yüzyıla ait olan ve ilk resimli at anatomisi kitabında da göz anatomisi, gö¬zün korunması, görme zayıflığı, körlük gibi konulara yer verilmiştir (3).
Aksarayi tarafından çoğaltıldığı ve 15 ya da 16ncı yüzyıla ait olduğu düşünülen bir baytarna-mede de göz hastalıkları ve tedavilerde kullanılacak ilaçlara ilişkin ayrıntılı bilgi verilmiştir (11).
Tayyarzade Ahmet Ata tarafından çevirisi yapılmış olan bir baytarnamede 12. bölümde atların gözlerinde görülen hastalıklardan ve sağaltımlarından söz edilmiştir (8).
Türkiye'de Veteriner Okulunun kuruluşundan sonra yazılmış olan ve ulaşabildiğimiz üç cerrahi kitabından; İlm-i Emrâz ve Seririyat-ı Cerrahiye-1875, Ameliyat-ı Cerrahiye-1904 ve Ameliyat-ı Cerrahiye-i Baytariye-1917 adlı eserlerde göz hastalıklarına yer verilmiştir. Bu kitaplardan Ameli-yat-ı Cerrahiye-i Baytariye'de göz hastalıkları bağımsız bir bölüm olarak yer almıştır.
Veteriner hekimliği eğitiminde göz hastalıkları dersi ilk olarak Yüksek Ziraat Enstitüsü bünye¬sinde 1934 yılında bağımsız bir ders olarak verilmeye başlanmıştır (1).

Muhtasar Emrâz-ı Ayniye-i Baytariye ve Necib Rıza
Necib Rıza tarafından 1920 yılında yayımlanan kitapta yalnızca hastalıklar verilmiş, göz anato¬misine ve gözün muayenesine ilişkin bilgilere yer verilmemiştir. Göz muayenesi, sadece hasta¬lıklarda yapılacak olan muayenedir ve genel göz muayenesine yer verilmemiştir.
Kitabın ön kapağında kitabın adı, yazar adı basıldığı matbaaya ait bilgiler verilmiştir. İç sayfa¬da aynı bilgiler yinelendikten sonra "Meclis-i Muallimin tarafından tedkik edilmiştir" ibaresine yer verilmiştir.
Necib Rıza, Birkaç Söz başlığı altında; Türkiye'de hayvanların göz hastalıklarının sağaltımının sınırlı olduğunu, gözün nazik bir organ olması nedeniyle sık sık sağaltıma gereksinim duyulduğu¬nu ifade etmiştir. Veteriner hekimlikte göz hastalıklarının gelişmiş bir bilim alanı olamadığını diş, kulak, boğaz, burun hastalıkları gibi özel cerrahi konuları içerisinde ders olarak verildiğini yazmış¬tır. Almanya'da bulunduğu dönemde burada veteriner göz hastalıklarına ilişkin olarak dört eserin bulunduğunu söz etmiştir. Kitabının, özel cerrahi ders kitabının birinci bölümü olarak değerlendi¬rilmesini, diğer konuların yazımının ve basımının çeşitli nedenlerle yapılamadığını belirtmiştir.
Necip Rıza, kitabı, öğrencilere ve veteriner hekimlere yardımcı olmak amacıyla yazdığını, kitapta uygulaması mümkün olan operasyonlara yer verildiğini, teorik bilgiler ve uygulanamaya¬cak bilgileri kitabına almadığını, ancak, bir veteriner hekimin mutlak bilmesi gereken teorik bazı bilgilerin kitapta yer aldığını belirtmiştir. Kitabı yazarken ve yayım aşamasında kendisine yardımcı olanlara teşekkür eden Necip Rıza, eksiklerinin mutlaka olacağını bu eksiklerin karşılaşılan zor¬luklardan ileri geldiğini ve mazur görülmesini rica etmiştir.
Kitabın başında ve sonunda fihriste yer verilmemiştir.
Kitapta hastalıklar 10 ana başlık altında aşağıdaki şekilde sıralanmıştır:
I.Göz Kapaklarının Yara ve Yangıları Hastalıkları
Göz Kapaklarının Yarası
Göz Kapaklarının Yangısı
Göz Kapaklarının Duruş Bozuklukları
Entropium
Ektropium
Ptosis
2. Conjunktiva Hastalıkları
3. Gözyaşı Sistemi Hastalıkları
4. Korneanın Hastalıkları
5. İrisin Hastalıkları
6. Damar Tabakanın Hastalıkları
7. Lensin Hastalıkları
8. Nervus opticus ve Retina Hastalıkları
9. Orbita Hastalıkları
10. Refraksiyon Anomalileri
Bu hastalıkların sağaltım yöntemleri ve sağaltımda kullanılacak aletler yer almıştır. Kitabın sonunda veteriner hekimlerin hayvanlarda uyguladığı göz hastalıkları sağaltımları ve bunların so¬nuçlarına ilişkin sayısal verilere yer verilmiştir.
Kitap, hastalıkların etiyolojileri, semptomları, tanıları ve ayırıcı tanıları ile sağaltımları konula¬rında döneminin çağdaş bilgilerini içermektedir. Genellikle at, köpek ve kısmen de sığırların göz hastalıklarına ait bilgiler yer almıştır.
Necib Rıza (Zobu)
İstanbul'da 1891 yılında doğdu, Askeri Veteriner Okulunun dördüncü sınıfındayken, 1912'de Balkan Savaşına katıldı bir sene sonra Okula dönerek öğrenimini tamamladı. Almanya'ya 1918 yılında doktora yapmak üzere gitti "Atlarda Ense Fistül ve Ödem Tedavileri" konulu tezini iyi de¬rece ile bitirdi. Türkiye'ye döndükten sonra Veteriner Yüksek Okulunda ve Tatbikat Okulunda öğretim kadrosunda görevlere atandı. Daha sonra Orduda çeşitli görevlere getirildi; 1946 yılında tuğgeneralliğe yükseltilen Zobu 1951 yılında emekli oldu (2).
Sonuç
Necib Rıza'nın Muhtasar Emrâz-ı Ayniye-i Baytariye adlı kitabı, göz anatomisini içermemesi, muayene yöntemlerine yer vermemiş olması nedeniyle, eksik gibi görünse de bağımsız olarak göz hastalıklarını ve sağaltımlarını ele alması açısından önemli bir adım olarak kabul edilebilir.
Necib Rıza kitabında, özellikle sahada uygulanamayacak sağaltım yöntemlerine yer vermemiştir. Bu açıdan da uygulama için kullanımı kolay ve yararlı bir eser ortaya koyduğu söylenebilir.
Sonuç olarak kitap, bu alanda ulaşılabilen, müstakil olarak yalnız göz hastalıkları konusunda yazılmış bir ilk eser olarak değerlendirilebilir.